Peng Lam Tangthu



  
Peng Lam pen Ciimnuai pan piangin Ciaugal hong kai hi. Tonsim a kici Champhai ah hun khat laiin ukpi in om ngei hi. Peng Lam tangthu pen a kilim gen mahmah hangin a tangthu a ban taka gen leh gelh om lo hi. A kipehtawi toto zong hi kha dingin upmawhhuai hi. Ahi zongin a tangthu pawlkhat pen a man mah hi. French numei tangthu kan khatin zong hih bangin ci hi: “Chin mite in tangthu a bul leh a tawp neilo Peng Lam tangthu nei uh hi,” a ci hi.

Tedim Simmi in Peng Lam kici a, Kukite in Beng Lam ci a, Hmarte in Surbur ci in, Mizotein Chhur ci uh hi. Hmar tangthu khat in Peng Lam pen hmar namte sungah Darngawnbeh, Khawbungbeh, Hrangchalbeh leh Ngurte beh a suan pa hi ci-in ciamteh uh hi.

Peng Lam in zi nei a, a min pen Thai Rong Chong hi. A sanggam dangte min – De Van Thang, De Van Ngul leh Si Van Lal te ahi uh hi. Khatvei a sanggampa Si Van Lal in Peng Lam kiangah kamsangte thugen bangin a gen in ah, “Nang pen mi minthang khat nong hi ding hi?” a ci hi. A cih mah bangin hun khat laiin Hangsai tawh Tonsim zangah mi tul sagih (7000) uk in om kici hi.

Khatvei Peng Lam in a galte a buk sungah a om leh om loh cian nuam hi. A buk gei a tun ciang, “Ni dang ka buk ka sap ciang hong dawng ahih ciangin, tu’n sam ningin hong dawn kei leh ka galte om hi inteh,” aci hi. Tua leh a gal panin, “Buk aw” ci in a sam hi. A buk in dawng lo hi. A dawn loh tak ciangin ka galte om a, hong dawng ngam lo hi’n teh? ci in khatvei a sam kik hi. A sap kik ciangin a galte in, “A buk a sap ngei a dawng ngei khat hi ding hi,” ci in, “Hawi” ci in a dawng uh hi. Tua bek leh Peng Lam in a galte om hi cih thei tel ahih manin, “Gal om ei,” ciin a tai hi.

Peng Lam a galte in nungdelh uh a, a mah zong a tawl ciangin singluang nuai khatah bu hi. A galte in a omna theilo in a singluang tung pan khuadak a, a singluang teipi tawh a khawh uh leh Peng Lam in, “E, nong khawh ka huau-huau ding uh ahi,” ci hi. A galte in, “E, hiah om ei,” ci in delh leuleu uh hi. Tua leh amah singtung kah a, a galte in a sulzui thei nawnloin cimawh in tua a sing kahna nuaiah an a ne uh hi. An a nek uh leh a naupang tata in an tang lian tata tawi a muh ciang, “E, a naupang tata in a tang lianlian tawi ta luau luau,” a ci hi.

Tua leh ‘hong kum in’ a cih uh leh Peng Lam kum nuam lo hi. Tua leh a sing bul phuk sawm uh hi. Phuk-a amah thahlup sawm uh hi. Tua leh Peng Lam in, “Kei nong thah uh leh pama mim hongte ka that khin ding hi. Tua lo zong galkap hangsan tampi khua ah ka nei lai hi.” (Amah’n galhang acihte pen naupang bangmah thei nailote hi). A galte in, “Na galkapte bangci bang taka hang uh hiam?” “Kei galhang neihte pen, ak-ekmucik ne ngam, temta hiam lai a suangtat sat ngam khawng ahi uh hi,” a cih leh a galte’n hangsantuak salua ahih manin man ngam loin a khah leuleu uh hi. Khatvei a galte in man kha hi. A khut a nunglehhen sawm uh leh Peng Lam in, “Hih bang hong hen kei un, ka kipek khia pah ding hi. Ka kiu kong ton dinga, ka ban bul tawh nong kan khawm ding uh hi. Tua hileh ka taikhia thei kei ding hi,” a ci hi. A cih bangin a galte in zong a hen uh leh a khut zan in kiphel khat suah ziau a, taimang leuleu hi.

Khatvei a galte’n manin Bual li laizangah a tai khiat theih not loh na’ngin khai uh hi. Kipek lelah a nuai tuili ah kia ding, a gei lah ban zo loin cimawh in a om laitakin Saiha zuak khat tua lampi tawnin hong pai hi. Tuapa kiangah, “Zawl aw hong hon in, nong hot kei leh hong sat ning,” a cih leh tua Saiha puapa in zong a sat ding lauin a honkhia hi. Amah a suahtat tak ciangin, “Zawl luai dih ve, nuam mahmah,” a cih leh a lawmpa zong luai paha, tuili laizangah a taang hi. Tua leh Peng Lam in a Saiha teng inn ah a ciahpih hi.

Peng Lam inn a tun ciangin a khuapihte in lamdang sa, “Hih Saiha te koi pan a na muh hiam?” ci in a dong uh hi. Peng Lam in, “Hua pamah tam mahmah, noh zong na deih uh leh va pai unla va la un,” a ci hi. A khuapihte in tua Saiha bangci lak ding cih dong uh a, Peng Lam in hih bangin hilh hi. “Pasal khempeuh in Belsan na kong uah hen ciat unla, tui sungah tuak suk le ucin kei muh bang Saiha hoih pipi na mu ding uh hi. Hih kei kong puakte pen a hoihlo pawl hi zawlai hi,” a ci hi. Khua papite zong Belsan a kong uah khih in tuili gei va tung khengkhang uh hi. A tuak ngam omlo in a gei pan gal-et diamduam uh hi. Tua leh Peng Lam in thakhat in mi khat sawnkhiatsuk khat suah a, “En vuau, en vuau, huapa in a hoih tata teng ei,” a cih leh a geia khatpa zong tuakkhat suah in a banban in hong tuak uh a, a vekun tuakkhia khin uh a, a Belsan sungah tuidim ahih manin kuamah hong thokhia to kikthei khat zong om lo in a vekun si khin hi.

Khatvei Peng Lam in Haigah lo in a kung tung kah to hi. Haimin kham Zulei khat a bungbulet a a tuaksuk (a kum suk) a mu hi. Amah zong a kum ciang Zulei kum bangin a lu lei lam ngain a kum leh a lu hai bul kikhawh suk na hi. Tang theilo in sibup in tawlkhat om hi. A khanlawh ciangin a lu-i tukna pen, “E, hih lai Sai pai hi maw, a khap khawng na om ta deda,” a ci hi. Tua leh pai a sawm leh a kiatna gim sim ahih manin nuam takin a pai thei kei hi. “E he, kei a gim hi khawng ve’ng e,” ci in a kipuakna ding inn ah namkhau la in amah mah a ciah hi. A hai phung mahmah hong tung kikin a namkhau pen a taw-ah khih in, amah mah kipua in inn ah a ciah hi. Mi’n, “Peng Lam aw, a bangci na hiam?” a cih uh leh, “Ka ci na a, a kipua hi’ng e,” a ci hi.
Khatvei gamlak ah pai a, ahih ding thei khollo hi ding hiven, a zangbal naangpan in a kiatkiat hi. Tua laitakin a galah Sakhi hawk khat suah a, a zang kiattan kha hi. Ding to a, a kiim a et leh a zang a kiattan mu hi. “E, tua Sakhi hawk in hih khawngah a kal nusia veh,” ci in thakhat in a kam sung den tohna a, “Uih ta ngeungau lai tei,” a ci hi.

Khatvei Peng Lam Tawbingte khua ah Siavuan va kineih hi. Tawbing khuate kiangah, “Na nau uh a tawbing hong bawlsak leng nuam taka ektha thei pah ding uh hi,” ciin innka tang dawnah amah’n a ektha in paisak zangzang hi. A khuate un zong muang uh a, nau tawbing teng hong paipih uh hi. Peng Lam in a taw-ah ciangkang a kam dongin siatto in Bem sung khatah khia suk pahpah hi. Peng Lam in, “Zingciang na en le ucin a taw na vang khin ding hi,” ci in ciahsan hi. Nupite nau tawvang zingciang nei ding ciin kilawp thei mahmah uh hi. A zingciang a et uh leh nau teng na si khin hi. Khat naang lai a, nupi nih in, ‘kei nau’ ci-a a kituhna lam uh ah tua natawm si leuleu hi.

Khatvei a lawmpa tawh mi khua khatah a pai uh leh misi khat om hi. Peng Lam in “Hih a bangci hiam?” a cih leh a lawmpa in, “A si hi,” a ci hi. Peng Lam in umlo in, “Hih pen a ihmu hi,” a ci hi. A lawmpa in, “A si hi, khoih ve a bil zong a vot veleh,” a cih leh a bil na vot deldal hi. Tua leh amah zong khatvei a lampai laiin huih leh guah in mut gawp hi. A bil a khoih leh vot ahih manin, “E, kei zong a si hi khong ve’ng e,” ci in lamlai ah a lum hi. Mi khat hong pai a, “Peng Lam aw, bang tuak na hia, hih khawnga na lup?” a cih leh, “A si hing,” a ci hi. “A si in lah na paupau thei lai a,” a cih leh, “En ve, ka bil zong a vot veleh,” a ci hi.

Khatvei lampi ha a pai laiin Sakuh tai lai khat mu in matsawmin a delh pah hi. A delhdelh leh Sakuh in singluang khat tuakin a tai nading theilo in a kipei ciingtuung hi. Peng Lam in, “Hih lawmlawm kan zolo,” ci in a singluang khaisak a tua singluang nuaiah Sakuh lutin a tai suak hi. A delh hangin a pha zo nawn kei hi.

Peng Lam zi neih hun ta ahih manin a nu in zi neisak hi. Ahi zong a zi tungah a bawldan ding a theikei hi. Zanin a zi in ahih nading teng laklak hi. A zingciangin Peng Lam in a nu kiang ah hih bangin gen hi. “Nu aw nong zi neihsak a awmah uilutpi po a, a kalkawmah meimapi po hi,” a ci hi. A nu in, “Mi hai, tua uilutpo na cih pen na mek ding hilo maw? Meimapi nacih pen ahive na luk ding,” a ci hi. Peng Lam zong ciah pah vingveng in a nu cih bangin va hih hi. Peng Lam in hahkat lua leuleu ahih manin a zi in thuak zolo leuleu hi. Peng Lam nu kiangah va hek leuleu a, “Peng Lam in hong awlsak man mahmah kei,” a cih leh a nu in, “Hong hih ding ciangin umpeu khat na taw nuaiah koih sim in la, na ei, na ei, ci le cin hong hih nawnlo pah ding hi,” a ci hi. Amah zong a teknu gen bangin ahih hi. Tua a kipan Peng Lam in zong hih nawnlo hi.

Ni khat guah hong zu hi. A innkim teng uh tui dim khin hi. Peng Lam in, “Nga khat peuh ka mat khak leh ngen hong khuh dih ning e,” a ci hi. Ngen a khuh leh Ukeng khat man hi. A huanna ding bel sungah a ukeng thatlum lopiin a khiat suk leh len khiat khat suah a, a zi phei tung tu hi. A zi kiangah, “Na tang kei aw,” ci in singkhuah tawh asat leh a zi phei tawh sattan suk khawm hi. A zi in, “Ka phei nong sat kha veleh,” a cih leh, “Ke’n na phei sat keng Ukeng hi ka sat,” ci lian hi.

Khatvei a thangsiah ava vil kik leh Sakhi na awk a, Sahang in na nene hi. Peng Lam in a sa awk lak a sawm ciangin Sahang in na lit neinai zel ahih manin la theilo in ciah a, a zi a hilh leh, “Sahang hi lo maw, tu a kipan a san peuhmah na lauh ding hi,” a ci hi. Ni khat a zi in, “A san peuhmah na kihtaak ding hi” a cih a lungsimah om den hi. A zi in sun khat a nik san innka ah hong pho suah a Peng Lam a lau in kiko ziaizuai hi. A zi in, “Bang hi peuhmah hiam?” ci-a a etsuah leh Peng Lam in a niksan kihta a, a kiko nahi hi.

Khatvei a zi in, “Thang na vil leh a uih hong pua kei in,” a cih leh Peng Lam in, “A uih na cih koi bang hiam,” a cih leh, amah’n a su sawksak a, “Hih bang hi a uih,” ci-a a nap sak leh uih sa lua a, a khut a siak leh suang thu sa tungah siak kha a, sa sa lua in tua pen a kam sungah muam khat suah leuleu hi.

 
 Khatvei a zi tawh lokuan uh a, guah hong zu hi. Bukna buk neilo uh ahih manin Peng Lam in a khutme dawn Ailum khat om tua nuaiah a koih leh a zi in, “Bang nuamtuamsa na hiam?” a cih leh “Khutme kawtlo zong nuamtuam,”  ci hi.
           

 Peng Lam te’n zong nau hong nei ta uh hi. A zi in “Nau na kem inla, theithek dawn liim in i inn hong sut tak ciangin nitak an na huan in,” ci in kuansan hi. Amah zong a ni liim a gen thei siamlo in, “Theithek dawnah na huanin,” a ci sa in, a um a bel teng tawh a sing khul ding teng tawh Theithek dawnah an huan dingin a kahto hi. A zi lokuan hong ciah a, “I bel teng koiah om hiam?” a cih leh, “Theithek dawnah na huanin ci hilo na hi hiam?” a ci hi. A zi in, “‘Theithek dawnah na huan in ci keng, Theithek dawn liim in i inn hong sut ciang na huan in,’ ci bek ing” a ci hi.
           

 Ni khat nau kem leuleu hi. Kapkap in a cihna ding theilo hi. A kahna hang theihsawm in a pum teng a velvel leh a siipnem phudipdip pen amu hi. “E, hih a meima na sa ahi veleh, salkhia leng dam in ciai,” ci in a thakhop in a sal leh a khuak salkhia in a nau si hi. A zi hong tunga, “Nau koiah om hiam?” a cih leh, “Luai sungah ihmu, sun in a luzang meima na sa lua a, ka salsak leh tu’n nuamsa-a a ihmu hi,” a ci hi. A zi in a et leh a nau a sisa in na om hi. Tua ciang a nau uh pen a si cih a nu in hilh a Han ah vuisak hi. A vui ding ciangin Phek-hual sungah zialin a pua hi. Tua pen a puakna lamah a nungah na tawlhkhia hi. Han tung a, a Phek bek a vui hi. A ciah ciang lampi ah ama nau a kiatsuah pen mu a, “E, ei nau bek a si i sak leh mi naute zong na si tei uh hi maw?” ciin lamkhang ah a sui khiasuk hi.
          

  Khatvei a lawmte  khat tawh khua khatah ava hawh uh leh mi’n na dong a, “Na damdam uh hiam, patau khawng om buang kei maw?” a cih leh Peng Lam in, “Om kei,” a ci hi. A lawmin, “Patau om lo, na ta si hilo maw?” a ci hi. Peng Lam in, “En tua bang patau ci khang e, inn kaang buahbuah khawng patau ci bek hang,” a ci hi.
          

  Ni khat Ai-um neite kiangah va hawh hi. A nek sak uh leh lim sa mahmah hi. “Hih bang hiam?” a ci hi. Ai-um hih bang ahih leh kei zong bawl ning ciin inn lamah nawhsa in tai hi. A min bang a mangngilh khak ding lauin, “Ai-um, ai-um,” ci sa in a tai leh suang sui kha in tuk a, mangngilh hi. Tua leh tua ai-um min theih sawm in a tukna teng a vial zonzon hi. Mi’n “Bang hiam na zon?” a cih uh hangin a gen ding theilo hi. Mi khat hong pai a, dong leuleu hi. Ahi zongin gen ding thei tuanlo ahih manin lungngaingai hi. Tuapa in, “Ai-um maw?” a cih leh, “He, he, tua hi ei, Ai-um ai-um,” ci kawm in inn lam zuanin a tai hi.

Ni khat a ni tawh Aisa sawkin pai uh hi. Aisa kua khat sawkin a ni khem hi. “Ka khut Aisa in hong pet,” ci in kiko hi. A ni in a va dawhpih leh a mah’n a kuatawng lamah lehhensuk semsem hi. A ni kiangah, “Hong huh mengmeng in,” ci a, a ni in lah a cihna ding theilo hi. “Pama singbul va dongin,” ci in sawl hi. Singbul va donga, a ni muhloh kalin aleh lamah va dinga a ni in, “Singbul aw, Peng Lam khut Aisa in pet in bangci cih ding ka hiam?” a cih le a langlam pan Peng Lam in, “A ni su lu leh pha in the,” ci in dawng a, amah tai vingvengin Aisa kua ah a khut na khumkik hi. “Singbul in bang hong ci hiam, manlangin ka khut na lua?” a ci hi. A ni in lah gen nuam lo hi. “Va pai kik in la, hua laia Suangtum va dong kik pak in,” a ci leuleu hi. A ni zong pai in va dong leuleu a, Peng Lam zong a muhloh lam pan tua a thu dot pen amah mah in va dawng kik hi. Ani hong pai kik leuleu a, amah zong Aisa kua mah ah a khut na hentum leuleu in, “Bangci hiam na Suangpi dot in,” a cih leh a ni in gen khia a, a ni sulu in ciah hi.
Khatvei mi khua ah Sial lei in va pai hi. A Sial lei in inn a tun ciangin a ek tha hi. Peng Lam in, “Mi’n zong Bel tawvang khawng deihlo ahih ciang ka Sial lei zong a tawhawmpi khat hi khong hilo maw?” ci in a Sial lei pen va khelkik vingveng hi.
A u tawh lo kiveng a, ama-a a khunglam hi in a u aa pen a tawlam ahi hi. A u pen a lotaw uh pan Thanok in na khem tawntung hi. Lau lua ahih manin Peng Lam tawh lo kikhek dingin a kut leh kikhek uh hi. Peng Lam zong a khem mah bangin na khem a, ahi zong amah’n na lau deksuai lo hi. Peng Lam in sun in a buk sungah luai vawh in luai zel hi. Tua pen Thanok in eng mahmah hi. A lo kuan ciah kikal in Thanok a luaiah na luai zel hi. Peng Lam in, “Kua hi peuhmah hiam, hih ka luaia hong luaisim sak zel pang ning,” ci in a liang zawl tungah pang sim hi. A vai ciahin kibawl a, a liangzawl tungah a buksim leh Thanok hong pai a, luai dinga a hong kipat laitakin Peng Lam in man hi. Thanok in, “Hong khah in,” a cih hangin Peng Lam in, “Hih na Sakibuhsuak hong pia lecin kong khah ding hi,” a cih leh Thanok in, “Hong khah lecih kong pia ding hi,” a cih leh Peng Lam in “Hong pia masa in,” ci a, tua ciang a Sakibuhsuak pen pia hi. “Bang ci zat ding hiam?” ci leuleu hi. “Hih tawi in, Sakibuhsuak” ci lecin, na lotaw pan buh bekbek hong piang nainai ding a, na lokhung pan sial bekbek hong piang ding hi” a ci hi. Tua zawh ciang Thanok a khah hi. Peng Lam in “Sakibuhsuak” a cih leh a cih mah bang Sial leh Buh hong piang nainai hi. Tua-a kipan in Peng Lam hau mahmah hi. Hih banga a hauh a theih tak uh ciangin a khuapihte un a suhsak zia ding ngaihsun uh hi. Ni khat a veng pa in, “Peng Lam na inn kang ei,” a cih leh amah zong a Sakibuhsuak a kaatding lau in inn pua ah paih khat a suah leh a vengpa in na topsak pah hi. Tua a kipan a taan leuleu hi.

Sun khat pen Peng Lam in a khuapihte uh Nga benga a pai kal un a mei phualvuh teng na sukmit sak dikdek hi. A ciah uh ciangin kuama’n mei neilo uh a, a kan uh leh Peng Lam bekin mei-am a nei hi. Lak ding a va nget uh ciangin, “Lak khat hih khat,” na ci hi. Mi’n zahpih in, “Peng Lam zanghuk,” ciin nehpik in a ciahsan zel uh hi. A tawpna ah meigong khat hong pai a, va la hi. Meigongnu in mei nei cih a theih uh ciangin a ma kiangah lak a sawm uh leh, “No zong va la lel ve vua ei zong i lu i taw a i lei hi lo maw,” na cihsan hi.

Khatvei Peng Lam te nupa suk tungah lum uh a, a nupa un a laita ding kituh niloh uh hi.  Ni khat Peng Lam a nu in, “Lam aw, mi’n zong sum peipei nang zong na pei tei ve,” a cih leh Kamu akguaciang dawnah khih in a pei leh peimang hi. A nu in, “Tua bang ding hilo, tu khawng hei khawng na sek ding a, tua in Vaimim khawng na khekna kei ding maw?” a ci hi. Amah zong tu khawng hei khawng sek in mi khua ah Vaimim va khek hi. A Vaimimtang pen a zinte Ak kahlei tung ah koih a, “Na Aklui un ka Vaimim tang a nek peuhmah leh Ak ka tangh ding hi,” a ci hi. Ak gilkah dingin hong pai a, kahlei tunga Vaimim tang pen hong ne takpi hi. A aklui uh tang pah hi. A zan ciangin misite kiangah, “Na misi uh hoih tak cingh un, ka ak hong nek sak peuhmah leh na misi uh tangh ding hi’ng,” a ci leuleu hi. Amau lau kisa lim cin zawzen napi khuavak kuan ciangin zanhak pawl a ihmut uh suakin ihmu khin uh hi. Tua laitak in Peng Lam in a misi ak a pet sak hi. Peng Lam in, “Ka cih mah maw, na misi uh hoih tak kem un ka cih, ka ak hong neksak takpi veleh, tun na misi uh tangh ning,” ciin paipih hi. Sai cinghpa lampi ah a misi koih a, hong pai tak ciangin, “Na Sai in ka pa siklum hi, tua ahih manin na Sai ka tangh ding hi,” ci in a Sai a tangh leuleu hi. Tua ciang a Sai paipih in Tho khat mi khat in samzang tawh khih in “vivi” ciin hamsak vilvil hi. “Na vivi leh ka Sai kikhek ni,” ciin kikhek leuleu uh hi. Tua khit ciang numei tui bel a pua a hong pai ‘kiling kiling’ ci-a ging pen deihgawh leuleu in, tua tawh kikhek leuleu a, a tui ama puak banga puak a sawm leh pua thei lo in tukpih a, a khawtaw dong tuksuk a, a ekteh liangin tuk a, si ta hi kici hi.

[Peng Lam tangthu pen gendan tuamtuam, theihdan tuamtuam tampi om hi. Tua a kibang lo khempeuh hih laibu sungah gen ni cileng laidal in zong hong cinlo ding ahih manin hih a kigen bang pen khat ii gendan bangin i ngaihsut lel ding hi. Agam agam leh sim leh mal sak leh khang gendan zong a tuam ciat hilai hi. A thubul lian kuama’n lai tawh pansan a gen thei omlo ahih manin a kigendan pen gendan khatin i ngaihsut theih ding hi. Tangthu dang a kibanglo khat pen Temsawnpa leh Gal Ngam, Hang Sai te tangthu khawng hi. A dangte pen a kibang pian khin hi.]
           


 Gen dan kibang lo ka cih nopna in, Sim lam Chin (Zomi) leh India gam Paite te gendan leh Mizote gen dan, Kukite gendan tawmtawm in kikhiatna om ka cih nopna hi. I vekin Chin pana piang Zomi hi a, Zomi pan- Mizo, Paite Baite, Hmarte, Pawite, Gangte, Ralte, Zoute, Simte, Sihzang, Tedim, Kuki, Lakher, Khalkha, Falam, Ngawnte, Khiangte, Masho, Khumi, Asho, Khaizo, Pansaizo, Suleizo, Zotung, Zophei cih bangin mi i bat theih zawh lohna dingin i kikhen neunau hi. Hih pen ei Zomi kamsiatna lian pen hi.
 

 Hau Za Cin
Phuitong Liim

ZOMITE' PIANKHIATNA THU

ZOMITE' PIANKHIATNA THU


Zomite Koipan Hong Piang
                                                                                           Agelh leh a kaikhawm:Tg.Hangdal

Thumasa

Zom tangthu kante kan na panin,Zomite' thu gendan leh muhdan a ki banglo ding tawh kibang hi.Ahi zonghin Mongolia pan a pai i hihna mi khempeuh in,kipom kimciat hi.Tua hihman in Zomite pianna thu,a kicing theipen leh a tom theipen dingin hih anuai ah ki gelh hi.

Ei Zomite' pen tuma kum tampi lai-in,Mongolia gam pan in Tibet gam sung mualsang tung a om,Mongol minam sungpan apiang,Mongolia minam ih hi hi.Tua hun lai-in,siak haksat hun ahihman in,sing zum suang zum tawh galkido in a nungta Zomite ih hi a,Mun kip gam kip neilo in a lal kawikawite' ih hi hi.

Zomite Piankhiatna Thu

Tibet gam sungah ih teen lai-in,Kawlgam ah Nigarito leh Indozini te na tengg khin zo uh hi.Tibet gamah gal leh sa haksa in Monkhama Taishan leh Tibeto Burman minam lian thum in na khen uh a,Monkhama minamte in Salween gun leh Mechaung gun dung zui-in,Kawlgam na tung uh hi.Kawlgam a tengsa Nigarito leh Indozini mite hawlkhia-in Irrawady,Sittaung leh Salween gun kuamtengah na tengg uh hi.Kawlgam sungah a teng miteng lakpan in,a tengmasapen te ih hi hi.Kawlgam mi hong tam semsem ciangin mun tuamtuam ah na lal kawikawi uh a,tua hun a minthang kumpite in Tuhawanabungmih(Thanto),Hantawady(Okkalapa),Dagon,Bassein,Thanlyan,Twinty,Moulmein,Pegu leh Mohatama khuapite' ahi hi.

Monkhama minamte Kawlgam a tun zawh asawtlo in,Tibeto Burman a kici minamte' Tibet gam nisuah na lam teng Bramaputra gun dung zui-in na lal uh a,tua pan Irraway leh Talawady(Chindwin)gun dung zui-in,Kawlgam a lut mite ahi uh hi.Tua minamte Takaung khua-ah na teng uh a,Kawlgam a tung minam nihnate na hi uh hi.

BC 100 kumpawl in China gam Yangyi gun khang lama teng Taishan mite in China kumpi kumpi khutnuai leh ukna thuak zolo in,Shan gam tengah na teng uh hi.AC 200 kum pawlin,Asia gampan Karen mite hong lal in,Irrawady leh Salween gun kuam kikal ah hong teng uh a,tua mun pan pawlkhatte zang gam leh pawlkhatte mualtungah na teng uh hi.Zanggam Karente leh mualtung Karen mite na hi uh hi.(1947 kum G.E Harvey gelh,"Outline of Burma History" leh 1947 kum Daw Thein gelh,"Burmese History",laibu sungah ki ciamteh hi.)

(a)Pyun,Kanyan,Tet Minam Kipat Khiatna

Tua hun lai-in Kawlgam sunga tng minamte in amau leh amau ki uk uh hi.Takaung khua ah  Abrirasa in kumpi sem a,a sih ciangin a tapa kanyasakyi  leh Kanyasage apa kumpi za ki tuh uh hi.Kanyasage kumpi a suak hi.A upa kanyasakyi  Takaung khuapan in a galkapte tawh Talawady(Chindwin)gunkan in Bunglung(Zasagyo)khua na sat uh hi.

Kanyasage kumppai a sih ciangin,Duatapoing in a za laihin Takaung khuapan lalkhia a,Tazikhitaza khua asat hi.Duatapong a sih ciangin,Tamudare in kumpi sema,gam leh lei makaih zolo in AC 721 kum kim pawlin Tazekhitiza khua kisia a,Pyu,Kanyan,Tet minam thum in hong kikhen uh hi.Pyu te Kawlmi,Kangyante Rakhine mi,Tet minamte(Chin)Zomite na hi uh hi.(G.E Harvey gelh,"Outline Burma History"ah ki gelh hi.)

Tua bang minam thum hong kikhen uh ciangin,Pyu leh Kayan te hong kido uh a,Kayan te in Tazekhitaza khua hong nusia in nitum na lam Tahndwe(Sandoway)mualtungah na teng uh hi.Pyu minam sungah,ki lemlohna hong piang veve hi.Amau leh amau hong ki do uh hi.Pyu te khen thum hong kihen uh a,khenkhat in Diahbenmite beelin,Khenkhat in Tet mite beelin,khenkhat in Tazekhitaza puahpha in na teng uh hi.(G.E Harvey gelh,"Outline Burma History", leh Daw Thein gelh,"Burma History",ah ki gelh hi.)

(b)Tet(Chin) minamte Khenpi Thum in Kikhen

AC 721 kum Tamuhdare kumpi hun sungin,Tazekhitaza kisia ahihman in,minam lian thum in a kikhen khit uh ciangin,Chin(Zomi)te in mun leh gam zong dingin,a sul masa uh gun dung mah hong zui kik uh a,khenpi nih in ong kikhento uh hi.

A pai masate Irrawady leh Chindwin ki tuahna mun a tun uh ciangin,nahtang tampi a pona mun hong tuak uh hi.A nung hong pai a naute' theih dingin,nahtang kungte tem tawh sattan uh hi.Tua nahtang sattan te asawtlo in hong dawk kik pah a,tua ciangin paito suak lai uh a,"ih ute pha zo nawn kei ni"ci-in Bahmaw gam teng ah khua na sat pah uh hi.Tua mite pen Tet pan Kachin mite na kici uh hi.A ute uh tawh a kiman suah na uh a phawkna dingin,tempaai a bawl uh ciangin,a pheel langkhat bek a bawk uh hi.Inn a lam uh ciangin zongh,a ute' tun na ding ci-in dei khat awng sak den uh hi cih thu 1978 kum akibawl"Kalzang Suante beh Tangthu",sungah ki gelh hi.

A pai masate pai na atehih zawh nawnlo uh ciangin,anaute in Chindwin gun hong kantan uh a,Sagaing,Monywa,pagan,Nyuangoo khuate sat in na teng uh hi.Tua gam a teen sungin Tet pen Chin min hongpia a,tua a teenna mun teng pen,"Chinte phual kici-in,tudongin a mun a gam ciapteh theih ding in om lai hi.Tua hun a kipan Talawady pan Chindwin gun ci-in kikhel hi.

Monywa khua kiang Sabani khua pan in tai nihna mun ah Chinte' tual biakna bawlna suangpi' pi sawm leh thum(13')a sangkhat tu dongin,muh theih ding om a,tua mun pen Kawlte in,"Chin Phaya"(Chin god)na ci uh hi.Zomite in "pasian Phaya"cih  hin mun pek pan a piang  kammal a hi hi.(Falam gam kum 100 cin magazine laibu,laimai 232 ah ki gelh hi.)Pagan khua min hong pian theihna a cil in Pugamah,Pigamah cih kammal hi a,tua pan Pagan kici hi cih thu,U Ba Than gelh,"Kyaungtung Myanma  Yazawin',tangthu bu sung leh Dr.Neih Sial Tualcin Ph.D gelh,"Guite kual a lutna",laimai 2 ah leh AD 1044 a Kawlte khuapi Pagan pen ihpu ihpa te phuahsa hi ci-in,ki gelh.

(c)Tet minamte Ki ukna

Tua hunin a mau tun na tek uh ah amau leh mau ki uk uh hi.Kawlgam sungah Pyu.(Mon leh Tet (Chin)kumpite minthan hun ahi hi.Tua hun lai China gam vilte tawh sum kilei ki zuak ki nei uh a,AD 750 kum in China kumpipa Kolofeng in Pyu kumpi gam simin na zo a,Pyu kumpipa neihsa teng leh a galkap teng matsakin Kunming khua ah a ciah pih hi.Tua hun in Tet(Chin)te teen na singkulh tawh ki um in,a laizangah kumpi-inn kilam hi.Kumpi inn kimkot ah sing khuam phut in kham leh Ngun tawh kumpi inn zem hi ki ci hi.(JH Tun Thawng gelh,"Zomite Takhhana",laibu.)

(d)Tette'  phualpi Pagan pan Kikhenna

AD 835 kumin Nancho kumpi in Tet kumpi khua Pagan sim in na zo a,a kahm a ngen te leh a galkap 3000 matsak in,Irrawady gun dung aom Kham leh ngente a zongsak hi.Tet te in Nacho kumpi lel uh a hihman un,kithehthang leuleu uh a,pawlkhatte Irraway gun dung zui-in Prome,Tahazet,Aunglan,Minbu gam tengah lal khia uh hi.Tua te in Plain Chin,Asho chin,Salai Chin kici uh hi.Pawlkhate Kaladan gun dung zui-in,na lal leuleu uh a,Mindat,Kanpelet gam a tengg te Cho kici-in,Paletwa gam a tengte Khumi kici uh hi.

Pawlkhatte in Chindwin gun dung zuito uh a,Chindwin leh Meitei gun ki tuahna mun a tun uh ciangin galnan na dingin,mun hoihsa uh hi.Khaman(Kale)leh Natchaung(Enden)kuam tengah AD 850 pawl in na tung uh hi.A om lai pawlkhate Chindwin gun dung zuito Mawlaike saklam na tung uh hi..Tua mite in tu hun ciangin Kuki(Tangkun)leh Naga(Phizo) minamte a hi uh hi.Pawlkhatte Pagan,Nyuangoo mun tengah lokho in teng uh hi.

Tet (Chin)minamte a tuntun na uh ah amau leh mau ki uk in,Khaman(Kale)a tun uh ciangin,a om sa Shan mite uk sung tung kha uh ahihman in,nuamsa lo uh hi.Tua Khaman a om sungin,Shante ngeina zui-in,Langkui mual(Kalay Natchaung kikal)kum simin bawngkhat ta tawh bia uh hi.

Hih bangin ei Zomite nuntak nopna zon na leh gal leh sa kihtakna hangin,mun tuam tuam gam tuamtuam ha kithehthang hanga,kampau mukpau te ki theih pih nawnlo in,a sau vei ciangin ih teen na mun leh gam zui-in,minam tuamtuam,beh leh phung tuamtuam ih hita hi.

(e)Tu lai Zomite' Teenna Mun Leh Minamte'

1.Tedim,Tonzang gam sung a om te in Zo,Yo,Yao,kici a,tua teng pen tu-in "ZOMI" ci-in khat leh khat kisam hi.

2.Falam,Hakha leh Thantlang gam sung teng a omte in LAI,LAIZO cih kisam na pan"LAIMI"ci-in khat leh khat kisam hi.

3.Mindat,Kanpalet gam sung teng a omte in CHO,CHOU<CHHAW,ci-in kisam uh hi.(Cho pen mualtung mi,Zomi tawh kibang hi.

4.Paletwa gam sung teng a om te KHU,KHUMI,leh KHAMI ci-in kisam uh hi.

5.India gam,Mizo gam sung a omte in MIZO cin nam khat bek in kisam uh hi.

6.India gam,Asaam leh Manipur gam sung a om te pen nidangin,PAITE ci-in kisam uh a,ahizongh in tu-in ZOMI ci-in amaan thu mu uh hi.Tu-in tua mah tawh kisam ta uh hi.

7.Naga gam mualdun teng leh Mawlaik gam sung a omte in TANGKHUL na kici uh hi.

8.Matupi gam sung a omte in,ZO leh LAI ci-in nam nih in na kisam uh hi.

9.Zang gam sung a om ahi Tayet,Tantwe,Aunglan,Minbu,Taungdwingyi,Natmauk,Pyinmana khuapi a tengte in ASHO CHIN na kici uh hi.

10.India leh Kawlgam kikal gam nawl khuate ahi Tamu,Homalin khua a tengte pen Mikang te'n,Zogam hong uk hun lai un,KUKI ci-in na kisam uh a,tu-in KUKI,KHUANGSAI leh THAHDO ci-in na kisam uh hi.

11.Rakhaing gam sung a omte in,CHAW,KYAW ci-in kisam uh hi.

12.AD 1300 kum kim pawlin Pagan a om mualsuang laite tungah a ki gelh lai ah,Kawlte'n Zomite' pen CHIN,KHYANG leh CHYN ci-in hongsam uh hi.

13.Shan leh Kachinte in,CHANG,KHANG in hong sam uh hi.

14.Karen leh Rakhaingte in,CHAW ci-in hong sam uh hi.

15.Mon minam te'n CHIENG,KHYENG ci-in hongsam uh hi.

(F)ZOMI Namte sungah Minam Neu Tuamtuam Kikhenna

Kawlgam sungah minam lianpi 6 na om a,tua sungpan in nam neu tuamtuam 135 om hi kici hi.Kachin minam sungpan in,nam neu khen 12 om hi.Karen minam sungpan in namneu 11 om hi.Zo minam sungpan in,nam neu 53 om hi.Kawl minamte sungah,nam neu 9 om hi.mon minam neu sungah,nam neu 1 bek om hi.Shan minam te sungah,nam neu 33 om hi hang.

Tu-in Zo minamte sung aom nam neu tuamtuamte a nuai abangin kimu thei hi.Ih gensa bangin Zo minamte lakah nam neu 53 om,kampau 60 val bang om hi ci-in,kimu hi.Tuate sungpan in:-

1.Falam gam sungah:-Tapawng,Ngawn,(Hih Ngawnte pen Tedim gam panin,Falam gam zuante ahi uh hi.)Zanggiat,Taisun,Zahau,Laizo,Sim,Khualsim,Lente,Hualngo,Lunghawh cih bangin,nam 11 bang om hi.

By Phun Kar Thang

2.Hakha leh Thantlang gam sungah:-Senthan,Zophei,Miram,Mine,Thawr,Lautu,Khualsim,Hakha cih bangin,nam 8 om hi.

By Salai Taung Saing Lyian

3.Tedim leh Tonzang gam sungah:-Teizang,Sihzang,Saizang,Zo,Dim,Thahdo,Hualngo,Guite,(Vangteh pau) Vaiphei,Phaileng cih bangin nam 11 bang ki om hi.Tua banah beh nam 237 om hi.

By Thang Za Tuan,Yangon

4.Matupi gam sungah:-Zotung,Dai,Matu,Mara,Lautu cih bangin nam 5 om hi.

By U Van Peng,Matupi

5.Paletwa gam sungah:-Khumi,Tamin,Rakhaing,Kathet,Kaziat,Pongnauk,Khawngsu,Anu,Songmatu,Wakung,Khinnauk,Letu,Matutara,Khung,Hniseh,cih bangin nam 15 om hi.

By U Aung Kyaw,Paletwa

6.Kanpalet leh Paletwa gam sungah:-Kuansian,Kumram,Koktu,Kheitu,Khungchi,Ashung,Chiaisamanatu,Seituimanatui,Tashu,Tataa,Thankung,Data,Panta,Bautu,Matui,Mangthang,Yutu,Suibobawbok,Suilaung,Rapsa,Siaptuisepa,Ram,Rawngkhaw,Rai,Lawi,Hlar,Lungsachaungsa,Lungpyauh,Hungtui,Amlong,Ungtui,Sianhnunghatdi cih bangin nam 32 bang om hi.

By Mindat Boning,Mindat Yugin

7.Asho zomite pen:-Magwe gam,Minbu gam,ngape gam,Rakhaing gam,Pegu gam,Irrawady gam leh Yangon gam cih bangin,a tuamtuam na teng uh a,kampau khat bek zangh khawm thei uh hi.Asho zomite sungah Pa-at,Tanhmong,Konsit leh Kanan cih bangin nam 4 in na kikhen uh hi.

By Dr Salai Aung Taik

(g)Kachin leh Chin Unau ih hihna

Ei Zomi anei zaw deuhte in Talap(Kongbuk)innka mong sikkang inn ahih kei leh singtom tawh ki lam tangvalte giah nangin inn lam thei hihang.Hih buk a ki mawk lam hilo a,Khanglui mite in,ih sanggam Kachin mite ong paitak ciangin,a zin tun na ding na ci uh hi.Tu mah bangin sanggam Kachinte in zongh inn alam uh ciangin,inn sung dei no khat na tuam bawl leuleu uh hi.Tempai abawl uh ciangin,a lang bawllo uh a,tua a lang pen Malih leh Malihkha gun kuam a ih ki man suahna,ih kiphak lohna mun nahtang tampi a na tuah laivua,tua nahtang a sattan na  tempaai khat Zomite kep na ci uh hi.Ih ki muh kik ciangin bup tuah kik ding na ci se lai uh hi.

(h)Ki-it na Khitui

AD 2003 January kha sungin,Kawlgam buppi Tuiphum pawlpite kum thum sim kikhopna(Khawmpi)Kachin gam Mytkyina khua-ah tungin thupi mahmah hi.Palik galkapte cih bang kul lo in,khangnote in tavuan la a,buaina ,haksatna khat zong omlo hi.Tua khawmpi man ni,nitakin Kachin lhe Chin te K.B.C zumpi sungahei unau kimuh tuamna leh holimna nei nuam hang ci-in omkhawm uh hi.Tua lai ah K.B.C Chairman pa hong thusunna ah,"Tuma kum thum lai-in,no Zomi te'n "Zam"khap kua khat nong piak pen uh lungam hong thukkik nuam ung",ci-inthu hong sung uh a,unau khat ih hihna thute hong genkhit uh ciangin,Kachin tempaai lnagkhat neilo abawl uh,lungdamkohna in tempaai hongpia uh hi."Tu-in a ki mukik hi hang,ih tempaai  a bup tuah thei kik hihang",ci-in hong gen uh hi.

Tua pawisim avapai Zomi palaai taangmite leh sanggam Kachinte a nak ngek uh na in,khitui naptui ki luangtek hi."Mailam ah ih tu ihta te Gospel ih ki paituak na ding leh ih ki-it semsem na dingin,ih omna ciat pan hanciam tek ni",ci-in ki vaikhak uh hi.


(i)Lal khiat Cilna leh Khawlzang  Tunna

Ih pu ih pate Tibet gam sungah a om lai un bangmah ki khualna om nailo in,inn leh lo zong neilo uh hi.Tua hih man,leihawm,suang hawm peuh beel in na om lel uh hi.A ki patkhiat cil in Kawlte a tuam in paikhia masa uh a,ih pu ih pa te Kachin mite tawh tawlkhat tonkhawm in amau nungah en' a zui ih hi hi.Amau pialna theilo in,mailam nawtin kipaisak hi.Lampi ah nahtang a bantanna uh a laingek na dawk to khin ahihman in,ih sanggamte tawh gamlapi ki hal khinta ni ci-in delh sawm nawnlo uh ahihman in,a kikhen kha ih hihi na ci uh hi.

Tui kaang dung acih Chindwin gun dung kizui suksuk hi a,a khangsim in na teng suksuk uh hi.Asawt ciangin pawlkhatte Khawhken na tung uh a,pawlkhatte leuleu Khawlzang na tung uh hi.Khawhken a cih gun tawbina ci-in tua mun pen,tu hun a Gunkhawm hih tuak hi.Khawlzang ih cih gun dungpan ka khia hi a,Kawlzang ih tun cilna mun kici thei ding hi.Nidang lai-in ih pu ihpate khawlkhawm,teng khawm,ki ngak khawm cihna mun ahi hi.Tua Khawlzang munah kum 400 bangki teng phial dingin ki um mawh hi.Ih kim ih pam a om mite'n khawlte ahih kei leh Kawlte na ci uh hi.Khawlzang pen tu hun a Kale Kabaw huam khempeuh hi dingin ki um mawh hi.Tua hun laipek in Khuang,Zam,Phit,Sialki,Gawsem,Liamlo,Kilong,Dakbu,Khipi tang lehKhibanhte pua kawikawi a,Thangmual dawl a tun uh ciangin a khuadak uh leh nopci sa in paipai uh a,Khawlzang khua a lal san suak uh ahi hi.

(j)Khawlzang Phuisamna

     Khimpi zinni,Khapi kiatni,Khawhken ah Khawl zangah


Micin sa nung kikhawl nung,Tungpi suah ni khapi nem nikpi Na niksan hong hai ta teh,Na nik la a na pai kik leh,Vanu khulpi hong khup nelh ta leh,khul vangah hong suakta teh,Dawi-in kau-in hong piangta teh,gan  tualngo zingin kuan teh,Na gan tualngo zon hi guh tep ke'n,Nagan tualngo zo um nga ta,Na khua zuan in na tui zuan in,A tong a lam ding hong ngaklah hi.


Khul sungah a teen lai uh hita leh,Khawhkhen a teen lai uh hita leh,Khawlzang a a teen lai uh hita leh,hih phuisamna kammal te in,hong theisak hi.Tua ciangin Ciamvumpi dung zui-in,hong paito uh a,Mutuam vum hong tun madeuhin lam khangah kawmpi khatna mu uh hi.Tua munah sawtpi tak mah na teng leuleu uh a,tua mun pen,"KHUL PI"na ci uh hi.

Tua ahihman in Khangluite in,KHUL a piang hihang na ci uh hi.Bang hang hiam cih leh i pu ih pa te in,Mongolia pan hong paikhiat cil akipan un inn kip lo kip neilo in teenna dingin kawhawm,leihawm peuh na beel uh hi.Khul ah ih om lai ciang bek na thei uh a,tua ban siah na thei nawnlo uh ahihman in,Ei Zomite khul a piang hihang a ci kha  hi ding hi.Ih pu ih pate thah leh mat a thupi sak,ahih man bang un tua mun panin nuamsa tuanlo in,sa tam na,gam hoihna mah na zong lai veve uh a,tua mun pan in mun tuamtuam ah kikhen in,khua na sat kawikawi uh hi.

Thulak na:

2004 kum a Yangon a kibawl Jasuan Beh Teizang Nam Sagihte Khantangthu Bu"sungpan a kila sawn ahi hi.

3.A HIH LEH ZOMI IH CIH KUA TE?

Zomi ih cih pen Zosuante ih cih,Mizo te'n"Zo  Hnakthlak"a cih teng British kumpi in,hong uk ma in amau hong caipntehna ah,"will hill tribes"ci-in,ih gam pen"un-administered area"ci uh hi.Zosuan lak a nitum na lam a tung masate Bengali leh Assamese te'n "Kuki"ci-in na ciamteh uh a,hih pen mikang lai tawh a ki ciaptehna 1792 kum hi ding hi.Britist kumpi in 1872 kuma Mizoram lak a kipat ciangin,tua laitak a Lushei kampau tampen a hih na tawh a gam"Lushei Hills"vawh pah hi.Kawlgam lamah ahih leh"Chin"ci-in hong ciamteh hi.Ahi zongin,Chin cih kammal bang cihna,koipan hong kipan,bang hun a paing cih kankhiatna taktak om nailo hi.Lam khat pan in Zo minamte Chin hong kicihna Kawlte hong lawhna a ki kawm maw?A hih kei leh  Mikang Galkapte in Chin hills/Cin hills a na cih uh maw cih zong ki theilo hi.

Bangbang hita leh Chin ih cihte Kawlgam lam a om teng kitangsak zaw deuh in,India gam lam a om teng Lushei ahih kei leh Kuki,cih ki tangsak zaw deuh hi.Mikangte in Zomi nam teng mi khat sa kha hong muhna tawh lom khat a hong lawh nop uh ciangin,"Chin-Kuki"cih bangin,"Chin-Lushei"cih bangin hong lo uh hi.Tua ahihman in Britist kumpi in,Zominamte ten na teng ukna ding a 1896 kum a ki bawl thukhun zong,"Chin Hill Regulation Act"vawh ziau uh hi.

Hih thukhun pen Chin hills banah Lusheite,Kuki te leh Nagate' ten na teng huamsakin ki zangh hi.Mikangte in Chin,Kuki,Lushei, c a hong ciamteh uh hangin,amau mah in,"Amau pen Chin hiam Kuki hiam kici hetlo mah uh hi ven,"hong ci kik veve uh hi.J.G Scott in a laibu bawl na ah,""Burma"cihah,"The names Kuki and Chin are not given to them by the burmese and ourselves:theu do not call themselves Zhou or Shu,and in other parts Yo (Zo)or Lai"ci-in,Dr.G.A Grierson leh midangte muh na mah tawh kituak in na gelh hi.

Bertram S. Carey leh H.N Tuck te'n zong Zote,Thahdote leh Guite thu a gelh khopna ah,"These Zos,Thados and Guites are called by the manipuris Kuki or khongjais,who onl made their acquaintance after they had migrated north,but the people call themselves by the name of Zo(Yo),ci-in na ciamteh uh hi.Guite innpipa Pu Go Khawn Thang zong,"Go Khaw Thang who,as already  related,was  seized by the manipurs in the course of the Lushei expedition of 1871-72,was the Zo chief of Mualpi,"ci-in Zo hausa mah na ci hi.

Mikangte in Chin,Kuki ci-in hong ciapteh uh hangin amau mah in"Zou"mah nong ci veve uh hi.Ei Zomite pen leitung minam lompi thum a om laka Mongoloid minam hiang khat hi-in,kampau tawh ki zui-in Mongoloid minam laka Tebeto-Burman hiang khat ih hih lam hong tel mahmah uh hi.Mikangte hong lawhna uh om bangin, ei zong tu a kipanin hih sungah"Zomi nam"ci-in zang ta ding hi hang.

Zomi namte pen minam thukante in, Mongolian mite suan..Tebeto-Burman laka mi."hi dan in gen uh a,kipom kim theitek hi leh kilawm hi."Mongol pen minam min hi-in,"Mongolian"pen zepna kammal(adjective)hi a,"Mongolia"cih a gam min genna in ki zangh hi."Mongoloid"cih leuleu pen'Mongol minam suan leh khak teng genna-in ki zangh hi.Tua hi a,Zomi namte in"Khat"ih hi hi.Zomi namte in ih bul ih phung taktak(ethic orgin)a kikan khia nailo ahih hangin, ei pen Tibet gam tawnin Sengam pan Kawlzang ah tungin,tua pan in tua a ih om na tengah a ki zeel hihang,cih ih om thei tek hi.

Pu Vum Son muhna ah ih minam min"Zo"cih pen"Zo"kici suante ih hihman hi,na ci hi.Tua ih pu ihpa te gam in,Sengamah ei tawh ih kibatpih Tibet mite,Kawl,Naga,Bodo,Kachin,Lahu-te tawh teng khawm hi.Sengam pan in Jesuh suah mapek in,sim lamah ki taikhia-in,Jesu suah khit kum 100 khawng ciangin,Chindwin gam kuam tengah ki teng ta hi,ci hi.Kawlzang panin, Zo minamte AD 1000 kumpawl pan in nitumna lam khamtung gam ah tai kipanta dingin ki ummawh hi.Khamtung gam a tai,pawlkhatte in Ciimnuai khuasat uh a,tuate pen tu laitak a"Zomi"a kici Tedim gam,Tonzang gam,Manipur gam leh Mizoram dong a teng,Ciimnuai a piang a kici tneg ih hi hi.Ciimnuai khua mun in,tu laitak Saizang khua khang ahi hi.Pawlkhatte in Sunthla khua kiangah Lailun khua sat uh a,tuate tu laitak a"Lai"a kici Falam,HLailun piang zongh kici uh hi.Pawlkhatte in Suunpi munah Bochung khua sat uh a,tua te Lushei suan minam tuamtuamte hi-in,tua panin tulai tak a Mizoram kici-ah kizel uh hi.

A tailo te Zo minam pawlkhatte Yaw gamah thaam suak uh a,Kawlte tawh ki gawm uh ahihman inKawl bang buang,Zo bang buang khat suak uhi.Kawlte in,"Zo"pen "Yaw"ci-in gelh uh ahihman in,"Yaw mi"a suak uh ahi hi.

Zo minamte khamtung lamah a lom in a tai ma in khamtung gamah khumi/Khamite na tung zo uh hih tuak hi.Asho te pen khamtung kahlo in Kawlang leh Arakan zang lam zuan uh hi.Cho te bang ci lal uh cih ki theilo hi.

Hih bangin Zo minamte namdangte in a tuamtuam a hong ciaptehna uh hang a hizongin,ih lalna lampi zawi kibatloh na hang in a hi zongin,tu-in lom tuamtuamah kikhenin nam tampi ih kisuah hi.Hi bangin a lom tuamtuam a ih om na in nidang a minam khat hinapi damdam a kikhenkhen maw,ahih kei leh nidang a minam tuamtek ki hi napi damdam a ki gawm gawm maw?cih ngaihsut huaipi khat suak hi.

4.ZOMI NAM NI HONG PIAN KHIATNA ZIA

Zomi Nam Ni pen  Tuunkha(February 20)ni-in ki ciamteh hi.Hih ni-in muhna toi tawh hong piangkhia hilo in,minam leh gam itna lian pi tawh hong kipankhia ahi hi.Hih Zomi Nam Ni hong piankhiatna thupen a zaipi khat ahi hi.

Hih ni-in Zomite' a dingin suahtakna,ki-it ki lemna,minam vai leh cikmah ciang mangthang ngei nawnlo ding,Zomite' tangthu mungpi kha ahi hi.

Zomite' a dingin Zomi Nam Ni hong piankhiatna thu tel tak a ih tel theihna dingin,hih bang a a hong piankhiatna tangthu tawmbeek ih theihloh ki phamawh hi.Mikang kumpi in nisuah na lam gam te ong keek a,India gam hong tungta hi.

India pan in Kawlgam khanglam teng,1824 kum in hongla hi.1852 kum tak ciangin,Kawlgam phellang hong laksak khinta uh hi.1885 kum ciangin,Kawlgam buppi hong nuaisiah uh hi.Tua hun laitak in,Zogam pen ei leh ki ukna,India leh Kawlgam kikal ah om hi.Zogam in kumpi neilo in,mi khempeuh kumpi leh nautang kici hi.Ki-ukna thukhunpi ki neilo hi.Hih bangtengin gam keek,huang-eu mikangte in hong muh uh cianginZogam hong sim uh a,kum tampi hong sim khit,1896 ciangin Zogam hong la zo uh a,1907 ciangin Zomite' deihna ahilo,mikang mumpi deihna tawh ki-ukna,hong bawlsak in Zomi tangpi tangta deihna donghlo a,Zomi leh Zogam uk ding Ukpi(Feudel Chief)hong guan ziau uh hi.Tua bang a hong bawlnate uh kithuak nuam tuanlo in,Kawlgam sung a om minam kimte tawh aki bangin Zomite in Mikangte ihdo na tangthu ciaptehna in Zomi Nam Ni hong piangkhia ahi hi.
Tangthu te leh et kik leng:-

1939 kum khit ciangin,suahtakna ngah nang a hanciam na,hong na sia semsem hi.Zomite' khua muhna zong hong zai semsem a,Zomi kipalkhopna pan mun lente in gamkeek Mikang kum tungah,anuai a bangin nam (9)na ngen uh hi.Tua te in:-

1.Zogam in Zanggam tawh kibang aa,ki ukna lam phattuamna ngahna ding

2.Zogam ki ukna pen Zomite deihna tawh ki zui a thukhunpi bawlna ding

3.Pilna la,Cidamna lam leh Sumzuak sum lei na lam khantohna ding

4.Zogam pilna sanglam a manlang a puhphatna ding

5.Suakta tak a Biakna zuih theih na ding

6.Zogam lampi kizopna a man lang a ong bawlsak na ding

7.Zogam leh Zanggam suakta tak a kikawm ki zop theihna ding

8.Zogam in minamdangte tawh liangko kikim a ki zop theih na ding

9.Kawlgam in suahtakna a ngah ciangin,Zogam in zongh a kibang a a ngah pah na ding

ci-in thu nam (9)na ngen uh hi.

Hih a tung a ngetna nam (9) te Mikang kumpi in apiak ding sangsik in,hih kipawlna abei nang hanciam lai hi.Makaite zong gam vai(polittic) asep nawnloh na ding uh thu pia zawsop hi.Ahihangin mipi-in Mikang kumpi vaihawmna a deihlohna uh na pitaak in  lakkhia uh ahihman in,Kanpalet pan Mikangte taikhia uh hi.

Kawlgam in suahtakna i ngah cil ahi 1949 kum a ki at,Gambup thukhunpi tawh zui-in,Palimen(Parliament)a a dawl tungnung leh a dawl nuai nung ci -in dei nih om hi.Zomite a dingin tua Palimen dawl nih aitang palai puak ding hong kulta hi.Paliman ah Zomi tangpi tangta' te lungkimna tawh palai puak ding ahihhangin Minam kim Paliman te ah,gamkee dangte bangin ukpi te leh Khawk ukte palai puak ding maw,cih thu kitelkhialhna hong omta hi.Tua thu siangsak dingin,Zomite kimtak a thu ki kup khopna akhat veina Zomi Nambup Khawmpi(Zomi National Conference)Falam khua-ah 1948 kum Tuunkha(February)kha 12 nipan 22 ni dong nasia takin kibawl hi.Tua khawmpi a ni nih ni-in,Tedim pan in Pu Thawng Khaw Khai in thusun na nei hi.Tua in suahtakna ngahma hun lai-in Zogamah gamkeekte hong nutsiat gam hoihlo ahi hi.Ukpite leh khawk ukte hong uk cipna hang a a paing mi,kuli vanpua te thaman pialo a sawlna,mi zawng nautaang te in khua-ul sisan luang a a thalawhsa,asepna tungah thu man lo pi a laksak na,akipan a thu neihna te uh uang zatluatna te hangin,nakpi takin gen theihanki thuak hi.

Tua ahihman in Ukpi ngeina tawh ki ukna,a zung na tawmin longkhia a ei leh ei suakta tak a ei suakta tak a mipi' deih ngeina tawh ki uk na'ng cih ahi hi.

Tua a thusun pen Falam,Lailun huamtang a pai a hi Pu Chun mang leh Kanpalet pan palai Pu Thang Muangte nih in thukimpih pah uh hi.Tua a thusun thukimpihna mipi vote te tawh a khensak uh ciangin,mipi 5000 sung pan vote sagih bekin nial aa,vote 4993 in thakhat thu in,lungkimpih ahihman in kikipsak pah hi.

Hih bang a atam zaw thukimna tawh ukpi ngeina abeisak na dingin,Zomi nam khempeuh mipi deihna tawh ki ukna ahi Democracy huihdam kidik kha a,khua muhna mittang hong keuhta hi.

Hih bang  kikhopna aki bawlkhit phet in thu vaihawm pawlin,Ukpite a ki beisak man in,liauna(compensation)Dangkan 500,000 pia pah hi.Tua dangka pen a zaalian pen panin,a zaa neu pen dong 70,000,20,000,500,1000 leh 100cih bangin seh hawmsak uh hi.Tua pan a kipan kum tampi akithuak ki uk cipna,ki gawtna leh Ukpite siah kaihna khutnuai pan kisuakta ta hi.

1.Hih bang a Falam khua a ki bawl khawmpi-in,gamkeekte hong nutsiat gam hoihlo a hi ukpi ngeina tawh ki ukna a beisak bek thamlo in,Zomite khangtangthu sungah ki thu tuak diamdiam a Zomi Nam Ni bawl theih denna,

2.Mipi atam zaw deihna tawh ki ukna ahi Democracy ngeina zatna suahtakna a ngah cil kawlgam sung a teeng minam tuamtuamte tawh liangko kikimna,

3.Kipumkhatna ngah in ih gam a kip den nang leh Zomite minam vai lampan deihtak a kipanpihna zong ahi hi.

Gamkeekte hong guat gamh hoihlo ukpi ngeina tawh ki ukna,a beina ni ciapteh na dingin,Tuunkha(February)20 ni pen,Zomi Nambup a dingin,ni thupi pen ni hi ci-in ki ciamteh hi.

Hih pen Kawlgam sung bek thamlo,leitungbup in hong theihpihna ding deihna tawh 1950 kum in Falam khua ah Zomi Nam Ni nasia takin ki bawl aa,tua laiah kumpipa Soa Shwe Thaik leh a pawlte zongh na kah uh hi.Hih bangteng ciangin,"ZOMI NAM NI"hong piangkhia ahi hi.Zomi a kci peuhmah in hih ni thupi ni kumsim in bawlden a,a kip tawntung na ding Zomite' khempeuh ii i mawhpuak ahi hi.

5.ZOMINAM NI A PHAWK HUAI NA

February 20,2004 nipen Zomi Nam Ni kum 56 cin na hita hi.Ei Zogam khamtungah a tung nunung pawl kum zlom 14 hun pek a kipanin eima hausa leh Ukpite tawh limtak ki ukna,aki cian in ih nei hi.Mikang gamkeekte in,Kawlgam hong uk khit ciangin,ei Zogam pen Kawlgam i gam khat(province)in 1896 September kha in hong ciaptehsak in 1896 Chin Hills Regulation Act tawh in zati ukpi ki ukna mah,hong zang paisuak sak uh hi.

Kawlgambuppi in 1948 kumin suahtakna ki ngah kik in,Parliamentary Democracy tawh ki ukna hong ki laih ciangin,ei Zogam zongh ukpi ngeina ki zang nawnlo in,Council kiteelna tawh kilaih hi.Tua bang a hoihtak a,a kilaihna dingin,ei Zomibup in Falam khua ah,mihing tulnga val kikhawm inthu khen sat ni ahi,February 20,1948  pen Zomi Nam Ni ci-in,1951kum ciang in kikipsak hi.

Zomi nam ni hong tunsial in ngaihsut huai leh phawkhuai athupi te lak ah,thu nih om kasa hi.Tuate in ei Zomite ki thutuah na ding leh khantoh masuan zawhna ding cihte ahi hi.Nidang lai in kihawh kikawmna,ahaksat man in khua khat leh khua khat zong,mi dang pi ki sa kha liang hi.

Ih pau leh ih aw kaih zia tawmtawm a kilamdan man in,mikhual in ih ki ngaihsun kha liang hi.Tu in khat leh khat kipi,ki kawm kimu sem khawm a ih om ciangin,midang sa dang ih hih hetlohna ki phawk semsem in,ki theihsiam ki sang siam ta hi hang.50 vei na Zomi namni Golden Jubilee Yangon ah akibawl lai-in,Zomite khantohna ciaptehna Golden Jubilee Commemorative Magazine laibu limci mahmahkhat hong bawl khia uh hi.52 veina Zomi namni bawl Yangon Comittee te in Zomi pianzia sutna,ngeina,khantohna leh mailam ngimna ci-in,Myone sagih buppi seh in,thukan na kinei a,tu in a laibu in Zomi nam ni lap in,hong suak khiata hi.Tua banah a thupipen khat in,ei Zomite' chin ci-in kawlgam,vaigam ah hong ki lawhna hangin ei leh ei Zo,Lai,Cho,Sho.Yo,Yaw,Khu ci-in,Myone zui a i ki lawh ngeingei pen phungpi khat,ih pianna ih pu ki bang gegu,lawhna leh ciaptehna ki bang khalo hi kha ding hi cih ciang ki tungta hi.

Tuhun inpilna,siamna khangto mahmah in kawlgam zong hong khangto  ta hi.Kawlgam sung a om minam lakah ei Zomite' zong a tuntual ih hih khak lohna ding leh mailamah ki thutuak a,masuat zawh na ding nakpitak in tel a,ih "ZOMI NAM NI"ih thupitsak ding phawk huai kasa mahmah hi.

Professor C.Thang Za Tuan

Deputy-Director General

Basic Education Dept.,

Ministry of Education,Myanmar


Laaksawnna:

1.Zomi Beacon,Premier Issue 1995/1.pp.114-118.Publishehby Pubblicty Deparment/ZRO,lamka,Zogam,1995 A.D

2.Ciimnuai Magazine,1994,Zomi Siamsin Kipawlna,University of Yangon.

Tun sungkhat pan No. 2

Rev Dr Suan Za Khup
Thupatna: Nungdeuh in, Tuun sungkhat pan No. 1 sungah Zomi te hong kipumkhat sakthei ding namte ih genkhia a, tu in Minam khat hihna pan in hong khenkham leh thanem sakthei namte tawm ih gen beh nuam lai hi. Nam it vive ih hi a, negative viewpoint pan in a genkhia ih ommah bang in positive viewpoint pan in zongh a genkhia ih om ding pen thupi ka sa hi.

Beh thupitsak luatna: Ih Beh leh Phung in Tuun sungkhat pan a piang ih hihna (identification) hong lak hi cih ih genkhia khin hi. A hi zongin tu in Beh thupit sak luatna in mi namkhat ih hihna pan in hong thanem sak thei hi cih ih gen nuam leuleu hi. Beh kipawlna, Beh laibu, Beh ankuang umkhopna, Beh khat bek in khuasat ding/veng khat bek ah omkhawm ding, etc., te in Tuun sung khat ih hihna pan in hong thanem sak thei hi. Tualgal lam ah tuibang in damdam in hong taisuk tawh kibang hi. Gentehna in, nungak khat in a behmin tawh hong ki lo/gen  den leh behdang te in tuanu pen gimneih ding hi (Minam lungsim leh numei kibang a, sensitive baih mahmah hi). Tua ban ah, nungak khat in pasal a neih khit ciang in a nungsang behmin hong thupisak den hen la hi leh a taten kua beh min zangh zaw ding (a pa ah maw or a nu ah) cih buaina tawh Tuun sungkhat pan in buaina lianpi innkuan sungpan hong kuangkhia mawk ding hi. Namkhat ih hihna ah ih thahat theihna ding in behvai lampang pen thupi genluat loh ding a hi hi.

Pawlpi thupit sakluatna: Pawlpi/saptuam pen Tuun sungkhat pan a piang ih hihna ah hong thahat sak leh hong thanem sak mahmah khat ahi hi. Pawlpi/saptuam min ki uanggen (over emphasize) luatna khua ah minam/khuasung  kipumkhatna thanem zaw deuh hamtang hi. Zogambup khantohna ding vei mahmah ing a ci mipil khat in ama aituam pawlpi hoihna/siatna hong tam hel khak ngeingei leh Minam kimuh khelhna tua huhau in piangzaw thei hi (polical perpective). Ahi zong in, biakna lam tawh en ni ci leng, ih pawlpi tek beek puahzo hi leng ih gam leh ih leitang a puahpuah mah ih hi hi.
Hih a tunga thunih te en kik pak le hang, ih Minam makai ding khatpeuh in pawlpi leh beh vai te peuhmah hong uanglak loh ding a thupi mahmah a hihna hong musak hi. Bang hanghiamcih leh pawlpi leh beh a kigawmkhawm ih minambup hong ending (umbrella) te a hi uh hi.

Pilna thupitsak na ah: Pilna/Siamsinna (education lam zawdeuh) American tea ding bek hi lo in Zomi te ah zongh a hi hi. Laikung laidal tawh a hunciangtana ih sin pilna te zongh a thupi mahmah a hi hi. Tua mah bang in, laikung leh laidal ih neihma a ih pu leh pa te siamna leh theihna te a simmawh huai ngeihetlo a hihna ih tel semsem hi. Minamneu tuamtuam te tawh ei Zomi te ih kibatlohna pen tuana pi leh pu te pen na mawk hai hetlo uh hi. Nikten puansilh nei te ih hi a, industrial tawh kizomkha het lo in innlam dan an huan dan, lo khawhdan, a siamsa te hi uh hi. A hi zong in tuhun ciang in, laikung laidal tawh Siam sinna ih neih ciang in pilna kitawk kimlo (unballance) in thu ih gen kha thei zel hi. Secular pilna bek thupi hi, theological education te thupi zaw hi experience tawh thuahzaw ham tang uh hi, tua sang (institution) pan a te bek zat taak hi, cihna tuamtuam te in Minam khantohna ding a nasem nuam khat ih thanem sak  kha thei zel hi. A taktak in, pilna sangmahmah a nei te in, pilna sinlo te hong khantohna ding hanciama nasep ding  hi a, pilna a sin zolo te in pilna nei te pahtawi ding ahi hi. Tua gampan in hong ciah a hih ciang in ci a mawk pahtawi ding leh mawk etneu ding a hi kei hi. A ma veina bang in lawpna tawh ih gam ah na hong sep theihna ding in thapiak ding a hoih pen ahi hi.

Khanglui hunte: Mi masa leh milui cih lungsim neihna a gennuam ih hi hi. Khangthak te lunggulhna leh siamna te ih milui te in hong hong muhpih banlo thei uh hi. Khangthak tuailai te in IT hun tawh kizui in ih Minam kipum khat theihna ding in Tuun sungkhat pan ih hihna mun tampi pan in panla thei uh hi cih pen ih mi masa te in hong kiphawk pih kimlo thei hi. Hun tam veipi tak la a, khangthak moi mahmah khat in thu hoih hong pulak khiat ciang in huailai a kum 55 above khat in nang naupang bang mah thei nai kei teh cih tawh a lupan in tusuk in cihphial zahkhopa na asak mahmah ding kammal khat leh nih tawh khol sak ziau kha thei hi. Khangthak leh khanglui kitawikim (well ballance) ki sam mahmah hi. Khangthak tuailai te in ih mipil leh mi masa te kantan/dem in nasep hetloh ding hi a, mi masa te in zongh no khangthak te lo tawh ih khantohna piang zolo ding hi ki cih ton/tuak ding a hi hi.

Rev. Dr. Paukhanen in Khuadopawi kipawlna te thupi lua sa lo:  A diakdiak in Yangon ah a bawngbawng a kipawlna tam mahmah hi. Gtn: Gunkhal khuado kipawlna, Lenpang khuado kipawlna, Khuano khuado kipawlna, khuamin leh behmin tuamtuam tawh khuado kipawlna etc. cih bang in khuado hun ciang in ki gen ziazua zel hi. Dr Enno in a genna ah, "Khuado pawi huntak ciang in, ih pianna khua/khawk dung zui in ih lawm it tuamtuam te tawh ki khen in ei pawi kipawlna ah ih paizel hi" cingei hi. Minam buppi ading a nasem te in hih kipawlna neu nono te pen, taangpi a ding nasepna ah hong maimial sak thei a hih lam pen tel tak in thei uh hi. Tua a hih man in TBC (Sia Enno local pawlpi)  te in Zomi bup ading in khuado pawi yangon ah bawl zelzel uh a, tua pen khua tuamtuam pawi kipawlna ciang bek hi lo in, minam bup a ding in hong gawmkhawm Minam pawi a suaksak zo uh a hi hi.
Thukhupna: Tutung ih thulak dan pen negative lam kalkak masa in thu ih gen a, a hi zong in a neupen pan in a lianpen ih Zomi khempeuh tungah ih nuntakna tawh ih theih vive thu te a hi hi. Ih deihna bulpi in Zomi khempeuh pen Tuun sungkhat pan a piangte ih hihna ah thahat semsem a ih mainawt ding a hi hi.
Tuun sungkhat pan,
Suanzakhup
Korea
Src:
zomi@yahoogroups.com
Thu May 29,2008 at 6:03PM

Tun sungkhat pan No. 1

Rev Dr Suan Za Khup
Thupatna: Ih tenna, siam sinna, sum zonna, leh omna ciat pan in Zomi ih hihna bek thamlo in, namkhat ih hihna leh tua namkhat sung ah hong ki pumkhat sak thei ding nam te ah ma ih pankhop theihnam te ki kum khawm ding in kong ki thawi hi. Biakna (pawlpi), ki teelna (political election), sum zonna,  te tawh Zomi innkuan khat ih hih ding baih pak lo hih mah ta leh, hong kipumkhat sak thei nam tawm a om te en suk ni:
Beh leh Phung: Mi namdang te tawh ih ki batlohna pen khanggui kician ih neihna ahi hi. Lai lam tawh tangthu ih ciap teh theihma (pre-litaracy of Zomi) in phuisamna (shamanism) leh ih Zola te tawh ih Zomi tangthu ih sut/sui toto thei hi. Hih beh leh phung in, Tuunsungkhat pan a piang te ih hihna hong lakkhia a hi hi.
Gentehna in: Guite beh kai khawm ding hi leng:- Saizang kampau  te sungah, Vangteh kampaute sungah, Sihzang kampau te sungah, Simte kampau te sung ah, Paite kampau te sungah, Thahdo (Kuki) kampau te sungah, Zoute kampau te sungah, Lusei kampau te sungah, Dap (Dapzal) kampau te sungah, Ngaizawl kampau te sungah, Ngawnpau a zangh te sungah, Vaiphei kampau te sungah, khuano kampau te sung ah, Dim kampau a zangh te sungah, Losau kampau a zangh te sungh, Gangte kampau te sungah, Kom pau a zangh te sungah, etc. na omkawikawi hi. Guite minam kici ngei lo a, Guite beh ci in ih lo/sam zaw hi. Zomi te sungah ih tenna (mual leh gual) dung zui in ih pau tawmtawm a ki gamlat hang in, hih beh leh phung te in mi namkhat ih hihna hong lak den khat ahi hi (Guite beh bek hilo a dang beh tampi zongh omlai hi).
Pu Chinsianthang in behlaibu bawl ding thu kimlo: Pu Vumson gelhna "Zo History" sungah Pu Chinsianthang beh (Neihkhup) kihelkha lo hi. Zomi te tangthu leh beh kikhum khopna ah bang hang in na beh min pa khalo hiam ci in Pu Chinsianthang tungah ka dot leh, "hih pen Dr. Vumson in Zo History a at ding tungtang in zongh hong dongh hi, Zo History na at nop leh at in la, beh leh phungte peuhmah hel kei le cin hoihsa zaw ing. U Neewin a lungdam lua ding hi, behvai pen kikhenthaang nading in theory khat hi gige hi. Na at teitei leh ka beh min na khum kei hamtang in ka ci hi" ci in hong dawng hi. Ama deihna pen a hih leh, beh innkuan or beh kipawlna te in minam kipumkhatna ding panin hong toksia thei hi a ci nuam ahi hi. Kei gennopna pen Pu Chinsianthang deihna tawh a ki lehbulh hi lo in, ih hihna (identification) hong genkhia lel ka hi zaw hi.
Zomi sungah hong ki pumkhat sak thei ding namkhat bek om: Sum leh pai, biakna leh pilna te in hong kipumkhatsak zo pak hetlo ding hi. Ahi zong in, a kibang ih ngeina puahpha ding hang a, ih zatkhop theihnam a kibang ih taang ngeina  te pen khua khat ah innkhat ta lam/bawl ding hihang. Tua pen "ZO INN" ([Zomi] folk village) ding hi pah hi. Hih ZO INN pen ih Zogam khua khempeuh ah ih neihzawh ding nam zongh ahi hi.Bi Inn, Sikkang Inn, Paka Building, etc. ei hih zawh namciat lamding hi lel hi. A hizong in a thupi ah, Zo Minam ni leh Khuado pawi ni te ah tua munsan pen ih Laamtual hi hen la, a sungah ih ngeina te koihna/lahna/senna (museum) ZO INN hong suak leh  hong kilawm pah ding hi. Hih ZO INN lamna ding in gamdang pan huhna zongh kisam lo hi. Ei khuatual sung pan in ih hihzawh kimding khat hi lel hi. Gamdang a om te in zongh Zo INN ding in na inn sungah cabinet (bizu) a tuam vilvel nei ding cin a, tua sungah ih Zo ngeina tuamtuam te a limbek (artificial) a hiphial zong in koih ding hi hang. Tua hi leh Zogam leh gamdang a te in ih ngeina ih zatdan hong kibang leh ih kipumkhat na hongkhang to hanhan ding hi.
La leh movie/drama tawh ih ngeina te puahpha ding: Zomi sungah aw kaihdan kilamdang in ih paudan tawmtawm a kilamdanna a om hang in ih lakam (poems) te pen kibang kim hi. Thum sang in a tamzaw la kisak khopna ah sinkholh kul lo a Bass Tune sa thei pen Zomi taangpi bek hi phial ni ci in ngaihsun ing. Lasiamnam te ih hi phadiak hi. La tawh khitui luang zah dong a ih lai hong vut valval zo eimi ih hi pahdiak ni. Thu in la hi a, la in thu hi ih cihhang in, thu sang in la in mipi (layman) lungsim hong zo masa zaw lai hi. Zomi namni leh Khuado pawi (including Sialsawmpawi) hong tunkuan sial in (February, May, September) Zogam la (gam ngaihla) te hong/suah (play) hamtang ding hi hang (audio tape, CD, etc).  Ih ki pumkhat theih namding movie a tam theithei hanciam ding zongh a hi hi.

Zogam lampi te puah ding: Tedim gam a hi nawnlo, Manipur gam tungto leng Tedim Road cih ih zapan zaw a, Tedim Road cih ih muh ciang in ih inntual sung bang keek in hong innteek sak tuam hi. Zomi mi minthang masa te, ukpi te, galhang te, etc. min pua/tap sak in ih khuapi lampi te ah a min uh vawh ding hi hang. Kawlmin peuh mangmin peuh ih vawh ciang in in tenna khua mahmah ah khualmi ih suak mawk hi. Hih zongh khuapi leh khuaneu Zogam khempeuh ah ih zatzawh/theih ding nam ahi hi.
Thukhupna: Hih a tunga ih genkhiat te in Tuunsungkhat pan a piang ih hihna te ah hong thahat sak ding nam ahi hi. Thu hoih ih gennop tampi omlai a, ahi zong in mizawng pen leh mi hau pen, khuapi te leh khuaneu te ah a kizangh thei ding nam te ih gen phapha nuam zaw hi.Tuunsungkhat pan a piang te ih hihlam pen hong thahat sak thei ding nam te ki hawmsawn zel ni.
Tuunsungkhatpan,
Suankhup
Korea 
Src:
zomi@yahoogroups.com
Thu, May 15, 2008 at 7:41 AM

“A That leh A Aai” thului’ (article) review na.

Thupatna

Sialtang Gravity Flow Water Supply Project kibawl zawh kum 30 bang, khang khat mah hong sawtta aa, khangthak te’n hih UNICEF huhna tawh Tedim khua tuilakna thu a thei tamlo ding hi. Mailam-ah a thu kicingin at ding kong hanciam lai ding hi. Kei pen "A THAT PA’ lah hi keng, "A AAI PA" lah hi keng, "A LUZANGCIP PAN A MEIBUL DONG ASA SEMPA" ka hihi. Nakzang lei (Bailey Bridge) construction ah A.E work charge ka sep laitak, 1979 kum June kha pawl-in, Rural Water Supply Division pan U Saw Oo leh U Hla Thein Oo Sialtang tui lak nading, UN khawmpi aa submit ding feasibility survey hong bawl lai-in, kei zong survey ka bawlpih hi. 1979 kum bei kuan lam-in R.W.S.D zum-ah Asst. Engineer work charge nasep ka ngah hi. Tua hun a kipan Sialtang tuivai ulian uneu, gamdang expert te Tedim aa pai sim-in, counterpart in ka zui den hi. 1981 kum-in Mr. R. Marinshaw tawh detail survey leh design ka bawl khawm uh hi. 1983 kum, May kha-in, UNICEF Rangoon, Water Supply and Environmental Sanitation Section ah, Project Assistant nasep ka ngah aa, Mr. R Marinshaw tawh Sialtang Project construction a patna pan, a zawh dong phial ka sem khawm ngekngek uh hi.

 

Zolus journal No.11, 2007 "Kiim-le-Paam Kep Siamna" bu leh Zolai Zunna Khol 18, Hawm 75 bu sung aa, Pu Kham Zen gelh "A That leh A Aai" thului’ (Article) ka sim ciangin, Gravity Flow Water Supply tawh kisai Rural Water Supply Division (R.W.S.D.) leh UNICEF Rangoon ii sepzia/dan thukhun (Rules and Regulations) tawh ki lehbulh (Contrary Statement) thu pawl khat leh min (Credit) ngahtheih nading aa, Sialtang Gravity Flow Water Supply Project ki bawl khitteh, muhna leh zakna thute tung tawnin, a kilom tawm thu pawl khat, mukha ka hih man’-in, hi thului’ et kikna (Article review) hongsuah ka hihi.

 

Pu Pau Za Mung pen Magwe Division, RWSD Head of Dept. U Soe Myint tung pan-in, R.W.S.D in tui haksat na mun/khua neu(Village) te ah ADAB or UNICEF etc…huhna tawh tui apiak’ theilam hong theikhiapa ahi lam, 1993 kum November kha a kipan Singapore khua-ah, ka omkhawm lai-un, kei tungah zong hong gen ngei hi.

UNICEF tui
 

"Kei pen, Dry Zone Water Supply, Special Project ading bek ka hihi. Ahi zongin no khua tui ngah nadingin UNICEF Program sunga a kihel Hilly (Gravity Flow) Water Supply-te pawl hi a, kei let khakte pawl ahih kei hangin, ka hih thei bangin kanin kong hanciam pih ding hi" ci’n genin tha a pia hi. (Hih italic print teng pen, article sung a, paragraph thulu nuai a bangin, refer kik theih ding aa kong tei kik hi.)


1975 hun lai pawl-in, ADAB (Australia Development Bank), adang gam tuamtuam leh UNICEF huhna tawh Agricultural Mechanization Department khutnuai aom, R.W.S.D, in Kawlgam sung Dry Zone tengah Tube Well (Under Ground Water Supply Project) a sepsep lai tak hi a, Gravity Flow Water Supply Project (Taungciah sanye tuaizu ye siman keng) ki sem nailo hi. Tua mah bangin, 1975 hunlai-in, Kawlgam sungah, UNICEF Rangoon in zong Gravity Flow Water Supply Program nei nailo hi. 1979 kum ciang, UNO in, 1981 pan 1990 kum sawmlom pen, International Safe Drinking Water Decade dingin bilvuh aa, tua hun a kipan, UNICEF Rangoon-in, Gravity Flow Water Supply Program hong nei pan a, Sialtang Gravity Flow Water Supply Project in, a masapen project (Pilot Project) a hihi. Sialtang Gravity Flow Water Supply in, UNICEF hunna tawh kibawl Gravity Flow Water Supply Project lak-ah leitung bup pan a lian pen hi a, 1999 kum New York khuapi UNICEF zumpi-ah ka hawh leh, Water Supply and Sanitation Section aa semte bangin Sialtang Project na theipah uh hi.


UNICEF tui ngah dingin LAITUI qualified lo 

U Soe Myint in zong, tua bang UNICEF tui ngah theih nadingin mihing 30,000 bang a pha khua ahi ding banah van nawn nadingin mawtawpi a tun’ theina khua ahih nading ama theih tawmna ciang tawh a gen hi. Pa Pau Za Mungin Laitui khau mi 3,000 bang bek a phak banah mawtaw neute bek tung thei ahihna a gen leh, U Soe Myaint in UNICEF tui ngah dingin Laitui khua qualified lo ahihna a tel gen pah hi.

 

"UNCEF tui ngah theih nadingin mihing 30,000 a pha khua hi ding" cih sepzia/dan thukhun UNICEF Rangoon in neilo hi. Mihing 30,000 apha banah mawtawpi a tun’ theina khua pen khuata (Village) hilo aa, khuapi (Town) hong hita hi. UNICEF tui lak huhna pen, Rural Water Supply Program a cih mah bangin, khuata (Village) te bek piak ding a hizaw hi. Hih a tunga thu, thutak, thumaan hileh LAITUI khua-in UNICEF huhna tui ngahlo ding hi. 1986-87 kumin LAITUI khua-in UNICEF huhna tui ngah hi.

 

Tedim ading UNICEF tui

Pa Pau Za Mung in amau khua ading ahih theilohna tawh khawl bawl tuan loin Tedim khua sungah mihing 30,000 a cin theih nading khuakim khuapaam- Val, Ngen-nung, Teklui, lailui, Tualzang, Tuilangh, Lailo, Gawngmual, Lamzang, Phaileeng leh Sezang tawh gawm tuahin leh mawtawpi zong tung thei ahihna tawh Tedim ading ahi theithei a, a ngaihsut sak zawh nading a gen hamtang hi.


 

Tedim khuapi UNICEF tui ngah theina pen hih a tung aa thu tawh a’ ki lehbulh (Contrary) linlian’ hi. R.W.S.D. leh UNICEF Rangoon te ii sepzia/dan thukhun zui-in Tedim khua pen khua gol "Town" hi a, tui lak huhna eligible lo hi. A hizongin, Tedim khua-in UNICEF huhna tui a ngah theih nadingin, a kim aom, khua neu (Village) teng paulam in, UNICEF tui huhna ki siau a, Tedim khuapi nawktan ahih manin, Tedim khua zong, tui piak pah theih nading leh Project Cost Per Capita atawm theih nadingin, Tedim khua population tawh kigawm a, Tedim Town Water Supply Project cilo-in, Sialtang Water Supply Project ci’n a ki siau ahihi. Sialtang Water Supply Project designed population zong 15,000 bek hi. Pu Pau Za Mungin, Gravity Flow Water Supply System Technology thei hileh Tedim khua tawh population gawm ding, technically aa a’ feasible vetlo Zalui luigal aa om khua Val leh Ngen-nung khuate kihel sak lo ding hi. Hih thu pen Pu Tual Khaw Mangin, Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee Magazine "Sialtang Tui Lakna Thu" Page 290 na-ah hih bangin na at hi. "R.W.S.D. pen in khuapi (town)-te tui nek ding hong vaihawnsak theilo ahih manin, khua kim khuate ahi, Phunom, Suangpi, Dimpi Dimlo, Saizang, Phaileeng, Sezang, Lamzang, Gawngmual, Tuilang, Lailo, Teeklui le Tualzang khuate paulam-in hilai kigelh hi." ci’n na at hi.


Sialtang tui

Pa Pau Za Mung in Tedim UNICEF tuiding a ngaih sut ciangin, a neulai a, a kigen den, a siangtho a vot kilkel a, a lim mahmah, Thuamvum mual dawn suang kawm pan a luang sialsial Sialtang tui a lungsim ah a suak pahlian hi.

Tedim khua-ah Sialtang tui lak ding pen, 1975-78 sung a’ Pu Pau Za Mung ngaihsut khak ciang a, kiphawk pan hilo hi. Tedim khua Hausa upa te-in 1971-72 kum kiim lai pekin na sawm khin uh a, 1972 kum, Pu Khen Za Mung, Chin Special Division Security and Administration Committee, Chairman hong sep ciangin na’ siau (Tin pyah) khin uhhi. Pu Khen Za Mung lam’en zah na hilo hi. A hizongin Hausa upa te-in, ih Zo Tuilak dan bekin la leng zong tung zo ding hi ci’n, taa tuanlo-in, Sialtang tui house connection deih te, inn khat kyat 700 leh public tapstand aa tui tawi ding te, kyat 200 ta dong uh hi. Kha simin Cooperative Ration Card zui-in kyat 2 ta ki dong lai hi. Pu Khen Za Mung Nai-ngan-daw council member a’ suah khit ciang, tua sum teng tawh Pu Khen Za Mung P.A. pa U Hla Kyaingin 3" P.V.C pipe tawn 700 hong leipih a, Sezang khua khung Suumzang tui lakna in kizang hi.

 

1975 kumin "Tedim UNICEF tui ding" cihtheina om nailo hi. Bang hang hiam cih leh 1980 ciang ciang, Sialtang tui lak ding pen, kua gam, or kua organization in huhna hong pia ding cih peuhmah kua man’ gen khol thei nai lo hi. Pu Tual Khaw Mangin Tedim Sangpi Magazine Page 292 sungah "Tedim tuinek ding hong huh nuam gam tampi (Australia, Canada, Nether land) a om na sungah, UNICEF te’n hong ngah hi. ci’n na at hi.

 

Sialtang tuilak tuinak 4 teng, Thaangsial kongkaa lam pan aa, hong kipan hi a, Thuamvum mual dawn suangkawm pan a luang sialsial hilo hi. Tua lui te’n min kician taktak nei omlo hi. Tedim khua tuilak tuinak ding a ki et ciangin, lui neu 4 ki en a, Water source No. 1,2,3,4 ci’n design bawlna-ah ki ciamteh hi. No. 1 source in, min kician nei nailo ahih man’in, U Ngwe San stream (R.W.S.D. Director pa, ih mai-etna tawh kiphuak) ci’n ki min vawh hi. No. 2 pen lampi kiang keenpi ah khuaipi kaai ahih man’in, mi te’n khuainuai lui na ci uhhi. No.3 source in zong min kicain neilo ahih man’in, John Gildea stream (A.D.A.B te hong huh nop nading lametna tawh ki phuak) ki min vawh leuleu hi. No. 4 source pen, golpen a hih man’in, Sialtang nak ki ci pong hi. Hih tuinak kuam teng Taampi thuk mahmah a, vot (Leech) taampi-in tam, Thaangling kikan bikbek aiteh, sabe’n hat te khat leh nih simlo midang pai ngeilo ding hi. 1963-4 khit Tedim leh Kawlpi mawtaw lam-in a paltan maa-in hih tuinak te a sianthona, a vot kilkelna, a lim mahmah na a genden ding mi tawm mahmah ding hi. Kei neu lai ciangciang zong Sialtang tui thu kigen ka za kha ngei kei hi. Sialtang project a’ kibawl ding ciangin, tui quality test (Physical, Mineral leh Chemical test) ki bawl a, World Health Organization te’ standard zui-in, excellent category ngah hi. Tua khit a kipan, mawtawpi hawl pawl khat-in, tuinak No. 4 pan, tui dim-in Tedim lam leh Kawlpi lam-ah pua zelzel uh a, Sialtang tui a sianthona a vot kilkelna leh a lim mahmahna ki gengen pan hi.

 

A gamlatna tai 18 pawl hi ding a, set tha kul lo ama thu a, a luangluang (Hilly Gravity Flow Water Supply or Pressure System) tawn tung, sum zong tawm bei ding hi.

 

Tedim Myoma pan tuinak No.1 Source ciang tai 13 bang pha hi. Gravity Flow Water Supply System Technology pen, UNICEF huhna, Sialtang Project hong om ma-in Kawlgam ah ki tam theih khollo ding hi. RIT ah zong Hydrology, Hydraulic, Fluid Mechanic laibu te sungah, Mono graph zangin, pipe sungah frictional losses tuat dan, HGL (Hydraulic Grade Line) zondan tawmtawm bek om hi. R.W.S.D zum pan in zong, Gravity Flow Water Supply System Technology a thei omlo ahih man’in, Sialtang Project design bawl dingin UNICEF Nepal, Katmandu asem Mr. Richard Marinshaw, UNICEF Rangoon-in asap ngiat ahihi. Gravity Flow Water Supply System in, Pressure System hilo a, Gravitational Force tawh, tui kilakna system ahihi. Basic principle in "Water finds it’s own level" hi. "Pressure System" a cih pen bang cih nopna ai tam?

 

Tua banah tuizawl lampi ding zong mawtaw lamdung kimang thei pah ding ahih manin, a kibawl ciangin hi taleh, kisia-in a kipuah ding ciang ahi zongin mawtaw tawh olno takin a kitun’ theih nading zong ahi lailai hi.

 

Mr. R. Marishaw in, Sialtang Project detailed survey hong bawl mateng pipeline route in mawtaw lampi a tawt theih dinglam kuaman’ theilo hi. 1980 kum-in, R.W.S.D pan Asst. Engineer U Ohn Maungin, pipeline route survey pegging bawl dingin, Sezang khuaga’al mualdangah kei leh khangno pawlkhat hong pai sak a, Zotui lak dan, a sang’ pan a niam gradient hong zong sak hi. Pipeline route-in mawtaw lam a tawtna thu hibang-in Tedim Sangpi Magazine sungah Pu Tual Khaw Mangin na at hi. Ateh laitakin Dimlo khua gal tai suang 66 na, ciangka ah lengkhia phei dingin ngim hi. Mawtaw lampi zui-in Dimlo khua khungah tuizawl pai leh, tui tha a sawn zo dingin tuizawl a lianpi kisam ding acih ciangin, tuizawl alian theithei kideh ahih manin, Bo Kam Cin Hang le Pa Go Za Kap in a lampi haksa, a ken theithei na lak a, amah (Marishaw) bang Bo Kam Cin Hang in na len man kei leh ken kia ding ahih manin, mawtaw lam zui-in tui lam hong khaksak hi.

 

Hih hong ki reviewed kik article sung a ki at thu teng pen, Sialtang Water Supply Project ki bawl khit ciang a ki theipan thu vive hi a, project implement maa hun sung, athei khol kuamah omlo hi. Tua ahih ciangin hih thu teng pen Sialtang Water Supply Project kibawl khit ciang a, min (Credit) ngah thei nading a kilom tawm ahihi. Article sung aa om thu dangdangte kei theipih omlo a hih man’in review ka bawl kei hi.

Khup Khan Thang

5104 Ladbrook Street

Norman, OK 73072

U.S.A.

(405) 321 6204 (H)

(404) 409 0536 (Cell)

March 31, 2008

--------------
“ A THAT LEH A AAI,”

ARTICLE

REVIEW  NA TAWH KISAI,
KA DAWNKIK  NA

Kong koh masak nop

 
 
1.  Hih ka lai-at, a lunglut aa asim,  kong it  ka Zomi pihte mimal ciatin kong  Shalom! masa hi. Hihbangin lai ka at uh ciangin,  delete pahpah masa hetlo in,  thutheihna( just for knowledge) ki behlapna dingin, thukhualna tak tawh aa,  nong etsak na ding un,  kong thum masa nuam hi.
 
2.   Hihbang aa ka lai at un, i  muh pak leh i  ngaihsut pak tawh in,  a haivai,  a giitloh vai leh, a thuduh huai  bangkhat tawh a kibat hangin,  a ki genthute in, mimal khat aipeeng ding hilo,  i minam buppi aa ding thu ahih manin,  ZOMITE’ VAI ( Affairs of the Zomite) hi’n,  aa thupi suahkei leh  ko a gente gensiam lohna hibek ding hiaa, athu in thupi mahmah  ahih lamtak aki tellohkhak ding,ka lung ahimawh hi. 
 
3.   Kei’ thugen,  lai-at in  ka ki vakloh lamtak ka kitheih zahkhat in,  hihbangin  at ding leh gen dingin zong, ka tum ngeikei hi.  Keima tumtakin at-at, ciamtehteh lel in, ka kemlel  hi. A uuk, a theinuam om aa  a hong dot,  a hong kup  ciang bekin, amau’ hong patna zah ciangciang bekmah  ka kum ka genpih lel hi.
 
4.   Tutungin zong,  atum’ hetlo pi, U KHUP THANG  in, heuh sawlna ngah hiding hiam, a hong pat ciangin,  eilam ah zupi lakah zune ding aa a kikaih ciangin, utkei veng aw! utkei veng aw!  acih kawmkawm sileh zuih kawmkawm athuah mahbangin, kei zong utlkeng  cih kawmkawm aa a zuikha kasuak hi.  Lamkhat pan in, ka siatlak kei hi. Bang hanghiam cih leh, hihbang aa hamtangpi aa hong ki atsak na in,  YAWEH (TOPA) in a deihna khat om hiding hi, cihkhat ka lungsim sungah hong suak hi.
 
5.   Tua a hihmanin, ka at ciangin, ka sungaa ka neih thute, ama thuin hong ki zomzom aa, ka atsa teng ka simkik ciangin, bangteng at cih, a theipan bangin  ka om hi. Tua ahih manin, hihbang aa ka mipihte tungah attuak, gentuak thute ka pholak na dingin,  U KHUP THANG  in, ama genthute in maan hi, maanlo hi cih in atuam hibek in,  hamtangpi hong pan a hihmanin, U KHUP THANG tungah ka lung adam mahmah hi.
 
6.  A tungaa kong gennasa a om mahbangin,  hih a ki genthute in,  i mipihte i nopsakna ding, khantoh na ahi Sialtang UNICEF tui na sepna genna pan,  ahong kipan ahi hi.  Tuabang genna panin hong ki zomtoto in,  adang  khantohna ding sepnate tawh a hong kizom  kha ahi hi.
 
7.   Kei pen, Naing-ngan-zii tama ( Politician) ka hikei hi. Zong ka hi nuam kei aa, hih ding in zong ka tumngei kei hi. Banghang hiamcih leh, ka neulai, Politics in bang hiam cih ka telma nangawn in, i Zomite i Politics’ gah kha velval in ka ciamzo hi. Tua hangin, Politics a ki cihnak leh, ka lau hi. Ka kihta hi. Ka lipkhap hi. I Zomite’ Politics bangdan tawh Democracy ngah ding ka lawp kei aa,  ih ngahkhak ding zong ka diip a kuakua hi. 
 
8.   Naing-nganzii (Politics) tawh kisai keima ngaihsutna leh dinmun in,“Zomite leh Gamvai-Zomite and Politics,”  Article khat 2002- kumin  Internet ah hi taleh, 2004- kumin Tedim Journal ah hi taleh ka suaksak ngei hi.
 
9.   1988- kum, i gambuai tungtaang- Dr. Maung Maungin President a seplaitak in, gamsung ki daihetlo ahih manin, kumpiten a khalzawh masangsiah, ei leh ei ih ki kep ih ki huutna ding ci’n, Central Chin National Unity kiphuan hi. Tua-ah Township tawh ki zui in  Section kiphuan aa, kei, Chairman, Chin National Unity, Tedim (Section) aa ding ahong  kiseh ciangin, ka sangpah hi. SLORC a hong kahphet in, ki samsa nawnlo ka hih manin ka apkik pah hi.
 
10.   Tuabangin, Chairman ka sep sungin,  meeting 3- vei leh   Assembly( Khawmpi) 1- ka bawlman hi. Tuabang aa ka bawl ciangin, pawlkhate hong uanglua( extreme) ahih man un, “ kawiah lum! kawiah tei! kawiah thau! cikciangin kuankhia ding aa simh  kipan ding,”  cihzah dongin aw-ging in hong diang nuam  uh hi.
 
11.   Ke’n pen, hih CNU in, tuabang ding a hihlohna, kumpi muanhuai a hong omma,  ei leh ei i  kikep i kihuutna ding aa a kiphuan ahihna  ka tel genhangin,  hong sang thei tuanlo uh aa, “ Nang, meidawwi, lau nahih leh Chairman panin tawpin,” hong ki cihzah dongin hong kiko in, hong zungkawk gawp uh hi.
 
12.   Dr. Vum Son  Singapore a hong pailai in  ka ki mu uhaa,  i Zomite  i Politics  tawh kisai ka ngaihsutna uh hong dong hi. Ko, thutampi kakup loh na uh pan,, “ Kumpite peuhmah ki langpan zongeilo ding a kihihna;  tulaitak aa i minam te  suahtak na ding ciaa,  i minamte that leh matna pen, nase takin kankuat ka hihna uh;  i minamte aa ding i deihsak leh,  aana ngah peuhpeuh kumpite pawlbawl  in,  sem aa hanciam ding ih hihna; tulaitak i mipihte a genhtheihna panin ih suahtak sak theihna dingin, NGO  Programme  tungtawnin atam theithei huhna ihhuai zawhna dingin, ahong hanciam na ding uh,” cih bangin genin  ka vaikhak uh hi.
 
13.   Kei bangin,  Naing-nganzii( Politics) ka uukkei hangin, Naing-nganh!azii(State or National  Affairs)  bel ka uuk hi. I mipihte in, koi cileh nuamsa thei ding cih pen ka ngaihsut tawntung thu ahi hi.Ka uukbek agen ka  hipan aa, hihzo ingh aci  ka hikei hi.
 
14.   Leitungbup tawh i et ciangin, Kawlgamin a nangh bel gam ahi hi. Kawlgam sung panin, Zogam in Pyenee( State) nangh bel ahi leuleu hi. Tua ahih leh Zogamin, Leitung aa a nang penpen gam/minam hi thongh hilo i hiam! 
 
15.   1968- kumin,  Moulmein ah ka omlai, Zangkung pan ka lawm, Mangboi hong hawh.  Nitakkhat, nitum kuanin lamsiau,  BE Unit te’ huangsungah, Bailey Bridge Assembly Parts zaanglai dimin kiciang ziahzuah tungah tukawm in, kanih un  thu ka ki kumkum uh hi.
 
16.   Kei lah ka nasep zawh kum 2- bangbek a phapan hi. Ka lawmpa kiangah, “ Hih leisikte, Mansuang lei acing ding hong kipia dingin, ka nasepna pan tawp ding,  hong kici leh tawppah ning,” ka cihleh, ka lawmpain,“ Naak ngaihsut vecia!,” hong cih sanziau pen, tudong ka bilkha ah a ki thawnlai hi. Tua ka VISION(Ka  sunmang)  tuin hong  taangtung zo  aa, Pa Yahweh hong hehpihna ka phatphat hi. 
 
17.   Kei pen, 1968-84 sung, Nee vive katung hi. Kha 1-2 cihbang ciangin, nipi kalkhat bang taamin, Zangkung ka ciahtheizel hi. Zumvai teng ka manzawh ciangin, phatuamna a hong piathei ding, UNICEF, UNDP, WHO. UNESCO, ADB,  WFO, YMCA,  Redcross  aa kipan, kumpi  zum citengah, bulletin a ki ngahtheih na teng pan la, kam aa a ki dawpthei te ka bandawp  kawikawi hi. Tuabang aa ka hih pen, lungsim bangin ki gamtang theilo ahih manin, nuam ka savet kei hi. 
 
18.   Ko nasepin, nee khawngah Project len ding a ki uttek hi. Head Office ah kuamah a utkei hi. Ke’n, 1985- in, nee pan Head Office ka siauh leh olno takin ka ngahpah hi. Zingsang zumkahma, sun annekkal, nitak zumtuak zawh ciangin,  ka hihtheihbangin zum citengah ka vak kawikawi hi. Tuabang tawh hihna in, hun ki cinglo ahih manin, a nuamvetkei  aa, khat veivei  akhuanla in,  ka painopna teng ah kapai kawikawi hi.
 
19.   Tuabang hihna in nuam ka sa hetkei hi.  Tua ahih manin, ka lungsim bang aa ka tattheih na dingin ci’n, 1990- kumin, kumcinglo pi’n, pensen ngahlo in  kumpi na sepna pan ka khawlbawl  hi. 
 
20.  Hihbangin na a kisep ciangin, kuamah sawl hilo, eimau deihluatna tawh a kisem a hihmanin, kuamah pahtak a ki ngahloh, mite etneu na,  mite simmawh, ko leh tai a ki tuak na dingin, ei mau an-guai(antang tuibuuk) pua in, eimau lamsap  tawh a kikuan khia ahi hi.
 
21.   Atung aa tengin,  ei leh ei aa ding zatna leh beina ahi panbek hi. Hihbang na a kisep ciangin,  ei a hong huhzo, phattuamna a hong piazo dingte  maitang  ki kawici et ding, cih thu  in, a thupi penpen ahi hi. Tuabangin mimai mulo hi lehang, i tup i deihna teng a mawkna asuak ding hi. Tua ahih manin, amau hong nget, hong kalh hi peuhmahlo, eimau maingal theitheih na dingin, kenh’ leh vomh, khelsel khat tawhlo in i mai a ngalngap kei leuleu hi. Tua aa dingin, kuamah in a hong piakei aa,  eimau mah ipsung, eimau mah sumbawm mah sawk aa i gel ding akul leuleu hi.
 
22.   Tuabang a kigel ciangin, Setlu hunin setlu; Maltova hun in Maltova,  India blanket,  Pressure Cooker, Sen Bandola saung, Rakhine longgii,  Paateih, Kimono  a hun tawh ki zui aa minnei vante mahlo in a kilawm keizel hi. Zogam Apple in kawlgam sungah a minthang hi. Zogam aa piang Apple, ki ciamkha man nailo in,  a singkuang a singkuangin ki hawmkhia hi. A kipiak ciangin, “ Chianthuat,” ki ciziau hi. Kua’ chian cihbel ki gen nawnlo  bekaa. Kumsim in ki tua cihlua a ki hih manin, Apple khiate bang tawh ki meltheihnan ki neipah aa, a sawtna ciangin  ka inn bang uh zin hong tunlawh liang hi.
 
23.   Tuabang aa  i maitang ding i gel ciangin,  uliante lian’ ciang bek hileh, kilawmlo, a P.A te zong, aw! a kongcingte ciangdong aa, Peng Lam sapuak cihbang aa a ki hawmkei leh, i  ma avang theikei hi.
 
24.   Hihbang nasepin Pasian nasepna mah tawh a kibang liinlian hiaa, a kigen ciangin, ahoihna   cilphuankai liangin a kigen hangin, a  kisep taktak ding ciangin,  a dingkhia ngam, nuam  kuamah a om keizel hi.
 
25.   I gen ciangin, i kumpite in hong enlo, hong donlo, hong pialo  i cici hi.  Tua in, genban na ding a omtei hangin,  a tamzaw maan hetlo ahihna,  ka tuaknasa tawh kong gen ding hi.  Keimuhna ah,  ei mahmah  kisap na hang hizaw hi ka cinuam hi.  I nghalohna a hangin,  en’  ih theihloh manin leh i veiloh manin i ngetloh na hang; i nget hangin  adan ih siamloh manin; i nget ciangin, khat leh khat i ki nawngkai sakna hang;  a hongpiak ciangin asan  i  siamlohna hang cihbangin ka mu hi.
 
26.   SLORC ahong kahphetin,  meltheihsate vive ahihna hang tawhin, Bahoo  ah sungtum pusuakin ki omthei hi. Bahoo ah, “No, Kawlte in khantohna(Development) ding na hanciam laitakun, ko Zomite in ka sihlohna( for our survival) ding uh ka hanciam sann uh hi,” ka cih uh leh, telnop sapah uh hi.
 
27.   Tua ahihman in, Bahoote in eibang, Pyinee deuhdeuhte hong phawkin, hong deihsak  mahmah hi.  Zogambup  khantohna ( Development) gelna(Plan) bawl ding ka nget uh leh,  bawlaa  a manlang theithei in ten dingin  hongsawl  hi.
 
28.   Ko zong, ka ngahtheih sunsun uh DATA leh gamlim ahi thei bangin kaikhawm pah in,   Zogambup khantohna ding Plan suai in, nipikalkhat sung in ka tenpah uh hi. Amau zong, hong uuksak mahmah in, Cabinet meeting aa ten ding aa ahih laitakin,  a lamdang khat panin Counter-Plan khat  nana lut leuleu hi.
Gentehna:-
         Ko, Khamtung gam khantohna ding a kibawl naah; thakhat thuin, i deihteng leh Zogam bupin zauhih, lom hihtheih omlo ding ahih manin,( a ki zomsuak aa hih ding mah hi veve)
1.   Neektaw’m  ding(Wansa-phulong-zee) – ( 1st: Phase)
      (a). Dimzaang, Zozaang leh Sialthawzaang  15,000 Acre (approx:)Mechanized
            Agriculture tawh hihding aa apiang antangteng,  Norther Chin Hills tengah
            hawm ding cihbang;
     (b). Antang hawm na dingin in,
            Zozaang  aa buhtang piang teng,
            -Doluang-Sapan-Tedim- Laaitui- Ciau
            -Tedim- Tonzaang- Cikha
           - Duhmang, Mualbeem, Suangzaang-Kaptel-Mualnuam-Buanli-Zampi- Cikha
           - Suangzaang-Heilei- Hrih-Ciau
           - Taaingeen- Lumbaang, Falam- Haka- Thantlang
           Dimzaang, Sialthawzaang aa buhtang teng
           - Sialthawzaang- Tonzaang
- Tonzaang- 
- Silathawzaang- Dimzaang- Zozaang
Hih a tungaa bangin all Weathered Road bawl ding. cihbang ahi hi.
                                 
2.    Khantohna(Phuanhphiau-zee/Development)( 2nd: Phase)
 
Tuabang nasepna a ki localize  ciangin,
Northern  Chin Hills:-   1st; Phase
Southern Chin Hills:-    2nd:Phase  
cihbang ahi hi.  Tua Counter Plan pen,  a masa aa a muhzawh ciangaa a kibawl ahihmanin,  a  ki tukalhna tampi tak a om hi. ( Hihthu a thei nuamte in a tuamin hong dong un)
Tuabang aki hihciangin, uliante’ ngaihsutna buaisakin, tawmvei/ kha-nahlii saai-nganh! ( pending)cih tawhin hun a hong sawtciangin,  a daaisuak hi.
Ahi ahilo cih zong hilo, taingsa( balck mail) khat a omnak leh uliante  in, inquiry bawl phot ahih manin,  sawt mahmah thei aa, zong mangsuak thei hi.
( Hih hun laitak, SLORCte lah a kahtuung, a thei lah ki tamnailo, uliante bangin, Naingnganzii Party te hong kah leh haksa ding a hihna;  tualai in hunhoih laitak ahihna;  Naingnganzii Party hong kah leh olnawnlo ding  ahihna; amanlang theithei  in  hihna ding hong hanthawn  tawntung uh hi. ( hong deihsak mahmah uh hi)
 
29. Zogam buppi aa ding a ki hanciam nop hangin,  ki nawngkai sakna a om tawntung ciangin,  Laaitui aa dingin ki dawp leuleu hi.  Tua a ki dawpte a vekpi in a kingah ding ahih hangin, a ki sansiamloh manin, a kingah dingzah ki ngahlo leuleu hi.
(   i)-   Mansuang lei puah na ding Phuanhphuzii Zanpungngwe panin K320,000
           1987- kumin a ki ngah ding kimlai, Pyenee ten hongthauhkhan lohmanin, ki
           ngahlo. 1989- kum ciangin ki ngah veve hi.
(   ii)- Tedim- Mansuang- Laaitui- Ciau- Hrih -3 vei ki nawngkai sak
(  iii)-  Mansuang Bailey- Suspension Bridge- (Temporary)
(  iv)-  Laaitui Station Hospital kingah;  Ancillary Buildings  te ki ngah ding hong
           kamciam ahih hang, a ki ginatloh manin ngahlo.
(  v) -  Laaitui Hydro-Power Electric- 1989 kumin khat vei ngah. Sangsiamlo; 1993-
           kumin  ngen leuleu, hong ki pia  aa, sangsiamlo leuleu- Neizo nailo
( vi) -  Laaitui Model Township - 1990- kum kipat lamin , mee kitel zawh ciangin
           hongngaihsut sak ding,  ci napi  dawp nawnlo
( vii)-  Laaitui Reforestation -Hong pia napi ki sangsiamlo.
 
30.    Self-Help Scheme tawh sep dingte
         (a).    1986-87 kum pawl dingin, Sia Kam Kap( Kam Za Kap- Haupi) in, Kawlpi
                   khuakiangah  500 Acre ding munah ZOMI NATIOAL CONGRESS –
                   Pentagon zumpi lam dingin hong gelpih hi. Amah  minam a vei mahmah
                   hiaa,  a veina tawh kizui in a tumngam ekh khat ahi hi. Ka tuat uh ciangin,
                   tua zumpi lamna dingin US$ 500 million bang abei ding ahi hi.Tu’n aman
                    hong sihsanzo  ci’n ka za hi.
                   ( Sia Kam Kap bang aa minam vei mi ka theingei nai kei hi. ) 
          (b).   1989- kumin, Tedim 150- Bedded Hospital lamding ki limgel mahmah
                   ahih hangin,  lungsim ginatloh  na hang tawhin, ki dinkhawl hi.
 
Hihte in,  i Zomite tawh kisai kei theihkhakte bek a hong gen ka hiaa, midangte’ hihnate ke’n ka gen thei kei hi. Tua hiaa, hih thu tawh kisai nong kupnop uh a om leh  ka hih theihbangin ka theihna bang tawh kong gen ding hi.
 
 
Zomite sungah,
 
 
Pau Za Mung
----
Hih tawh tawh kisai Zonet sung panin a ki la ahihi.
Zonet <zomi@yahoogroups.com>
date:Sun, May 4, 2008 at 6:38 PM

Zolai Gelhzia Zuunhuai

Zomite,

1994 Oct 24-24 sung ZCLS hanciamna tawh Leipi Tuiphum Biakinn ah Zolai Seminar om a,  thu tampi kikupnawi khit ciangin Siapi Kam Khaw Thang in,"Eite pen a thei zaw a siam zaw om lo-in, a kibang gual vive i hih manin  gamdang mi linguistic expert khat peuh in 'hi cih gelh un' hong cih lohin thukip om theilo ding hi," ci-a tua mah tu ni dong thungakna ahi  hi. Siapa cih takin Zolai tan 4 tek i hi tek mah hi. Ahi zongin tu in ZCLS' hanciamna mah tawh tu kum sungin tan 5 leh 6 sin theih ding Zolai Bu kibawl a, kizo dek ta hi cih a kizak manin i lungdam mahmah hi. I ci ta zongin Zolai pen Zomite mah in i zuun kei leh mite'n hong zuunsak ding hi lo a, Zolai i zuun loh manin Zokam pau thei khempeuh in Zolai thei lo zel hi. Tua hi a, Zolai  mal khenzia ding tawh kisai-in nunga maban tawm ka hong pulaak kik nuam  hi. Hih pen kei ngaihsutna hi lel a, nang muhna tawh a kilamdan khak leh advice, comment-te hong welcome mahmah ing.


1) Zopau pen  kop nih ta aa, a leng  pau nam hi. Gtn : Mangpu koi-ah paiding nahia? tua bang danin i gelh kha pah hi. Lakamte ah kitel zaw lai ding hi. Cingkok navang mubang kong ngaihna sialbang lianlua. A taktak-in cileng i gelh ciangin tuaci koplen-in  gelh ding hi lo zel hi. Mangpu koi-ah pai ding na hia? cih ding hi a, Cingkok na vang mu bang kong ngaihna sial bang lian lua, ci-a khen aa gelh sinsen ding hi. Bang hang hiam cih leh tehpih kammalte pen i khen hamtang ding hi. Ahi zongin lakam pawlkhatte pen khen loh ding hi zel hi. Gentehna : tang= sawmtang,  sawmsial,  tui= Sautui, Dimtui, Geeltui cih  ding na hi leuleu hi.


2) Min i gelh ciangin laimal gam puah huai ka sa hi. Na sim lecin a khiatna hong kilamdang mahmah ding hi.
2.1 Cin leh Ciin pen i khentel thei khin zo hi.
2.2 Do leh Dou ; Do cih pen hong do tam, hong lampang tam cihna  hi. A hi zongin Dou cih pen zinleleng a dou, a vak tam cihna hi zel hi. Tua hi a, tangthu sunga Lian Do a i gelh pen Lian Dou dingin kilawm zawtham hi. Tua bang dan kammal honkhat a aw sang, a awniam i nei hi. Pawlkhat en dih ni;
2.2.1 sou = A galpa lampi ah  sou a dawh hi.
2.2.2 pou = Lo ah vaimin a pou hi.
2.2.3 zou = Mual dawn gam hoihnate zou kici hi.
2.2.4 tou  = Gal Ngam in Hang Sai a tou hi.
2.2.5 hou = Dolhou (baaldol) leh saphel huan leng a lim hi.
2.2.6 kou  = Mihaupa in mizawngpa a kou hi.


Hih bang danin Cope Topa in zong tuu leh tu, inn le in cihte hong bawlsak khinzo aa, adang pawlkhatte eite' sep dingin hong nusiat ahi hi. Tua hi a, Z = Zoumite hanlung ciam khangto diam! a cih huai kei zaw tam ka ci hi. A AW kikhel zui-in i puahtheih ding om ding a, vowel tawh i puah theih ding om ding hi. ST Hau Go in zong hih bang dan na mukhol ahih manin a Khristian Labu sunga, awsang, awniam, awlai a kitheih nadingin sign, signal na zang hi.Sente bang in 'Ng' bek nangawn zong aw suakin sim thei hi. Puah huaite puah leng, siatzawkna kai sam ding ahiam? Kham, Kim, Lam, Lang, Mang, Niang, Tual,  Vung, Vum, Khen cih kammalte pen a kiatna tuamtuam nei ahih manin ngaihsut huai ding hi.



3. Munlak kammalte(Preposition) tawh kisai-in; A beisa-in i zatzia hi bang hi. Tedimah khua a dam hi. Hih pen Tedim leh ah cih pen kimatsak ding hilo zaw a, a munlak kammal  'ah' pen tangdin leh hoih ka sa hi. A hi zongin munlak kammal nihta kigawm Zokam ah tam mahmah hi. Tuate pen kigawm leh dik ka sa zaw hi; sungah, pua-ah, tungah, nawlah cih bang danin ngaihsut huai hi.


4. Neihsa (Posessive) a lak kammalte i gelh ciangin; Hih laibu kei aa hi (kei' aa ci-a a postrophe kisam lo), Hih laibu kei ading hi( ' kisam lo), Hih laibu kei' laibu hi( ' kisam zel hi), Hih laibu keima aa hi( ' kisam lo).


Zomi a bei kei buang leh Zopau beilo dinga Zokam a kipau lai ten Zolai i zat kul ding hi. Zolai pen a om bangbang aa koi ding sangin puakzek zuunzek ding mah kilawm zaw ding hi. Cope Topa in zong a gelhcilte leh a nunung lam-a a gelhte kilamdang toto-in puah to kawmkawm a hihna i mu hi. Zolai pen eite tel ding bekin ngaihsun lo a, midangte' sin theih dingin ngaihsun leng i puah nopna lungsim hong lian ding hi. Zolai a kin a munmun ah ki-om keukeu ahih manin i Zolai a khangto ding ahi hi. Laibu khat bawl leng Zolai a khangto hi pahpah hi.   Zolai man  takin at theih ding hih thusuahpa in a lunggulh den hi. I Lai le i pau in simlei zel ta hen!

Suang Khen Pau