ျပည္ေထာင္စုရဲ့ သူရဲေကာင္း သီဟသူရ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia

By: Salai Van Cung Lian (UK)

ဗမာ႔တပ္မေတာ္သမိုင္းတစ္ေလ်ွာက္တြင္ သူရသတၱိဆိုင္ရာ စြမ္းရည္ဘြဲ႕တံဆိပ္မ်ားထဲ၌ ဒုတိယ အျမင့္မားဆံုးတံဆိပ္ျဖစ္သည္႔ သီဟသူရ ဘြဲ႔တံဆိပ္ျဖင္႔ ဂုဏ္ျပဳ၊ ခ်ီးျမွင္႔ျခင္းခံရသူ ၄၆ ဦးထဲတြင္ ခ်င္းအမ်ိဳးသား မ်ိဳးခ်စ္သူရဲေကာင္း ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia (ကိုယ္ပိုင္အမွတ္ ၅၀၉၉၆) သည္လည္း တစ္ဦးအပါအ၀င္ျဖစ္သည္။ ျခေသၤ့ကဲ့သို႔ ရဲရင္ျခင္းဂုဏ္ပုဒ္ေဆာင္ သီဟသူရဘြဲ႔သည္ မိမိအသက္အႏၱရယ္ ကိုမငဲ့ကြက္ပဲ၊ က်ေရာက္သည့္တာ၀န္ကို အထူးေက်ပြန္စြာ ထမ္းေဆာင္ေသာ တပ္မေတာ္သားမ်ား ႏွင့္ အရပ္သူအရပ္သားမ်ားအား ခ်ီးျမွင့္ျခင္းျဖစ္သည္။ Za Kaia သည္ဟြာလ္းငိုးမ်ိဳးႏြယ္စုမွျဖစ္ျပီး Pu Ngaih Thula ႏွင္႔ Pi Thang Ngovi တို႔၏သားျဖစ္သည္။ ၁၉၂၆ ခုႏွစ္တြင္ ခ်င္းျပည္နယ္ေျမာက္ပိုင္း၊ တီးတိန္ခရိုင္၊ ဇိမ္းသဲ (Zimte) ရြာတြင္ဖြားျမင္သည္။ သူအရြယ္ေရာက္ျပီး အသက္ ၂၀ ျပည္႔ေသာအခါ အျခားခ်င္းအမ်ိဳးသားမ်ားနည္းတူ စစ္တပ္ထဲသို႔၀င္ေရာက္ခဲ့သည္။ ထိုအခ်ိန္ကမူ ခ်င္းျပည္နယ္တြင္(ျဗိတိသ်ွအစိုးရ၀န္ထမ္းမွအပ) လယ္ယာလုပ္ငန္းမွလြဲ၍ အျခားလုပ္ကိုင္ရန္ လုပ္ငန္းမ်ား မရိွခဲ့ေပ။ ျဗိတိသ်ွတပ္မေတာ္မွ လစာေကာင္းေကာင္းေပးသည္႔အျပင္၊ တပ္မေတာ္သည္ ခ်င္းမ်ိဳးသားတို႔အတြက္ အေကာင္းဆံုးပညာေရး ရရွိႏိုင္သည္႔ေနရာျဖစ္သည္။ ေနာက္ျပီး ခ်င္းေတာင္တန္း ျပင္ပသို႔ စြန္႔စားႏိုင္ေသာ အခြင့္အေရးမ်ားသည္း ရရွိနိုင္ခဲ့သည္။ သူသည္ ေမျမိဳ႔ (ျပင္ဦးလြင္) ရိွ အမွတ္ (၂) ဗမာ႔ေသနတ္ကိုင္တိုင္းရင္းသားတပ္ တြင္ စတင္ အမႈထမ္းခဲ့သည္။ ၁၉၄၈ ခုႏွစ္တြင္ ဒုတပ္ၾကပ္အျဖစ္ ရာထူးတိုးျခင္းခံရျပီး တပ္စိတ္ (တပ္သား ၁၀ ဦး)တပ္မွဴးျဖစ္လာခဲ့သည္။ လြတ္လပ္ေရးရကာစတြင္ ျမန္မာႏိုင္ငံသည္ တည္ျငိမ္ေအးခ်မ္းမႈမရိွဘဲ အခက္အခဲမ်ား၊ ပဋိပကၡေပါင္း စံုမ်ားႏွင့္ ျပည့္ႏွက္ေနခဲ့ရာ ျပည္တြင္းစစ္ၾကီးနဲ႔ ရင္ဆိုင္ခဲ့ရသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္ ဒီဇင္ဘာလတြင္ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ပါ၀င္သည္႔ အမွတ္ (၂) ဗမာေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္းမွ၊ တပ္ခြဲ”ဂ” (အင္အား ၁၅၀ ခန္႕) သည္ကယားျပည္နယ္သို႔ ခ်ီတက္ခဲ့ၾကသည္။ ဒီဇင္ဘာ ၁၂ ရက္ေန႔တြင္ “ဂ” တပ္ခြဲႏွင့္ Karen National Defence Organization (KNDO) တပ္ဖြဲ႔မွ အင္အား ၈၀၀ ခန္႔တို႔သည္ လြိဳင္ေကာ္ျမိဳ႔အေနာက္ဖက္ရွိနန္းမိခံုရြာအနီး၌ ျပင္းထန္စြာ တိုက္ပြဲဆင္ႏြဲခဲ့ၾကသည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ တပ္ခဲြသည္ လူအင္အား၊ လက္နက္အင္အားခ်င္းမမ်ွ၍ အက်ပ္ေတြ႔ခဲ့ရသည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ သူ႔တပ္စိပ္သည္ ခံတပ္လိုင္းတစ္ခုမွ KNDO တပ္သားမ်ားအား ျပန္လည္ခုခံခဲ့ၾကသည္။ တပ္ခြဲတစ္ခြဲလံုးသည္ KNDO တပ္သားမ်ား၏ ပိညပ္ျခင္းကိုခံရသျဖင္႔ ေရွ့မတိုးႏိုင္ျဖစ္ခဲ့ရသည္။ ဒီလိုနဲ့ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ကတပ္ခဲြမွဴးထံတြင္ “ဗိုလ္ၾကီး ငါတို႔ဒီတိုင္းဆက္သြားရင္ေတာ႔ မျဖစ္ေတာ႔ဘူး ငါတို႔အားလံုးေသကုန္ၾကလိမ့္မယ္။ ေနာက္ျပန္ဆုတ္မွျဖစ္ေတာ႔မယ္။ တပ္ခြဲတစ္ခြဲလံုး ေနာက္ဆုတ္ပါ။ ငါနဲ႔ငါ႔တပ္စိတ္က ငါတို႔အသက္ကိုစေတးျပီး ဒီခံတပ္လိုင္းမွာက်န္ရစ္ခဲ့မယ္။ တပ္ခြဲတစ္ခြဲလံုး ဆုတ္ခြာနိုင္ရန္ ခံပစ္ေပးမယ္” ဟုေျပာၾကားခဲ့ျပီးေနာက္တပ္ခြဲမွဴးသည္ ဆုတ္မိန္႔ေပးခဲ့ရေတာ႔သည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ သူတပ္စိတ္သည္ ေနာက္ဆံုးခံတပ္တြင္ က်န္ရစ္ျပီး တိုးလာေသာ KNDO တပ္သားမ်ားအား အရွံဳးမေပးဘဲ ဆက္လက္ခုခံခဲ့ၾကသည္။ KNDO တပ္သားမ်ားမွ လက္နက္ခ်ရန္ အၾကိမ္ၾကိမ္လွမ္းေအာ္ေသာ္လည္း လက္နက္မခ်၊ သူ႔ေဘး၌က်ဆံုးခဲ့ေသာ ရဲေဘာ္တို႔ထံမွ က်ီမ်ားဆက္ယူရင္း တိုင္းျပည္အတြက္ အသက္ေပးတိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ရသည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ သူ႔တပ္စိတ္သည္ အမွတ္ (၂) ဗမာ႔ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း မွ တပ္ခဲြ “ဂ” တစ္တပ္ခြဲလံုး စနစ္တက် ေအာင္ျမင္စြာ ခြာစစ္ဆင္ႏုိင္ရန္ ရြပ္ရြပ္ခၽြံခၽြံ သက္စြန္႔ႀကိဳးပမ္း ကာကြယ္တုိက္ ခုိက္ခဲ့ေသာေၾကာင့္ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia အား ျပည္ေထာင္စုဗမာႏုိင္ငံေတာ္မွ ၁၉၅၁ ခုႏွစ္တြင္ အမိန္႔အာဏာ – ၄/အထူး/၅၁ အရ သီဟသူရဘြဲ႔တံဆိပ္အား ခ်ီးျမွင္႔ခံရျခင္းျဖစ္သည္။ ထိုအခ်ိန္က ၀န္ၾကီးခ်ဳပ္ဦးနု ခ်င္း၀ိေဒသတိုင္းျမိဳ႔ေတာ္ (ေနာက္ခ်င္းျပည္နယ္) ဖလမ္းျမိဳ႔သို႔လာေရာက္ခဲ့စဥ္က ၀န္ၾကီးခ်ဳပ္ကိုယ္တိုင္ သီဟသူရ ဒုတပ္ၾကပ္ ၏မိခင္ထံသို႔ သီဟသူရ ေရႊတံဆိပ္ႏွင္႔ ေငြသား ၅၀၀၀ က်ပ္ခ်ီးျမွင္ခဲ့သည္။ ေနာက္ျပီး သူမိခင္အား သူ႔သားမွခံစားရမည္ ပင္စင္လစာတစ္လ ၄၀ က်ပ္လည္း ရရွိေစခဲ့သည္။ 
Reference: http://www.myanmartatmadaw.net/2014/02/blog-post.html
Za Kaia story as written in “MI HUAISENTE CHAWIMAWINA” magazine pages 69, 70. blished by W.O II Khuangliankhama, Tahan-sanmyo. Many thanks to Pu Ro Dinga. +++++++++++++++++++++++++++ သူ႔အေၾကာင္းအား Wikipedia တြင္လည္းဖတ္ရွဳႏိုင္ျပီျဖစ္သည္။ Pleae Click >>>>>>>>> https://en.wikipedia.org/wiki/Za_Kaia

Ref: Chin World Media

ခ်င္းနယ္ခ်ဲ႔ေတာ္လွန္ေရးေခါင္းေဆာင္ ဗိုလ္ခိုင္ကမ္း၏ တစ္ဦးတည္းေသာသား Subedar Major Ngin Zam (O.B, B.G.M)

 ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း ႏွင္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) သမိုင္း
Salai Van Cung Lian (UK)
▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ ၁၉၄၆ ခုႏွစ္၊ စက္တင္ဘာလတြင္ ဗမာႏိုင္ငံေတာ္အလုပ္အမွဳေဆာင္ေကာင္စီသို႔ ဒု-ဥကၠဌအျဖစ္ခန္အပ္ျခင္းခံရျပီး ကာကြယ္ေရးႏွင္႔ႏိုင္ငံျခားေရးဌာန (Defence and External Affairs) အားတာ၀န္ယူေဆာင္ရြက္ခဲ့ရာမွ ထိုအခ်ိန္ ဗမာ႔တပ္မေတာ္တြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုး ႏွင္႔ အေတြ႔အၾကံဳအရွိဆံုးတပ္ရင္းျဖစ္ေသာ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းအား တပ္ရင္းစိုက္ရာ မိတၳီလာျမိဳ႔သို႔ သြားေရာက္ လည္ပတ္စစ္ေဆးခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။

၁၉၄၅ ခုႏွစ္ ကန္ဒီသေဘာတူစာခ်ဳပ္အရ ဗမာ႔အမ်ိဳးသားတပ္မေတာ္ (Burma National Army) ႏွင့္ ျဗိတိသ်ွတို႔လက္ေအာက္တြင္ အမႈထမ္းခဲ့ေသာ တိုင္းရင္းသားစစ္္တပ္မ်ားအား ပူးေပါင္းျပီး ေခတ္သစ္ဗမာ့တပ္မေတာ္ ဖြဲ႔စည္းခဲ့ၾကသည္။ ေခတ္သစ္ဗမာ႔တပ္မေတာ္တြင္ အရာရွိ ၂၀၀ႏွင့္ အျခား စစ္သည္ ၅၂၀၀ ပါ၀င္ေသာ ေသနတ္ကိုင္္တပ္ရင္း (၁၅) ခု ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ထို ေသနတ္ကိုင္္တပ္ရင္း ၁၅ခုွတြင္ ဗမာ့ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၆) ခု၊ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၂) ခု၊ ကခ်င္ေသနပ္ကိုင္တပ္ရင္း (၂) ခု၊ ကရင္ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၃) ခု၊ ဗမာ့တပ္မအမွတ္ ၄ (ေဂၚရခါး) ႏွင္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion)တို႔ ပါ၀င္ခဲ့သည္။

ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) ႏွင္႔ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (Chin Rifle) နဲ႔မတူပါဘူး။ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၁) ႏွင္႔ (၂) တို႔သည္ ၁၉၄၅ ကန္ဒီကြန္ဖရင္းအျပီးတြင္ ဗမာ့တပ္မတာ္သစ္အျဖစ္ ဖြဲ႔စည္းခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းသည္ ျဗိတိသ်ွတို႔ ခ်င္းေတာင္နယ္ကို အုပ္စိုးျပီးေနာက္ ၁၈၉၄ ခုႏွစ္တြင္ Military Police Battalion (စစ္ရဲတပ္ရင္း) အျဖစ္ စတင္ခဲ့သည္။ ၁၈၉၄ ခုနွစ္မွ၍ ခ်င္းေတာင္တန္း ႏွင္႔ နာဂေတာင္တန္းတို႔အတြက္ လံုျခံဳေရးအျဖစ္တာ၀န္ယူေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ ပထမကမၻာစစ္ၾကီး ျဖစ္ပြားလာေသာအခါ ဤတပ္ရင္းမွတပ္သား (၅၆) ဦးတို႔သည္ ျဗိတိသ်ွတို႔ဘက္မွစစ္တိုက္ရန္ Indian Division နွင္႔အတူ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံသို႔ စစ္မွူထမ္းရင္း တပ္သား (၄၂) ဦးအသက္ေပးလွူခဲ့ရသည္။ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းထဲတြင္ ျဗိိတိသ်ွနွင့္အတူလိုက္ပါလာေသာ ေဂါရ္ခါး၊ ဂါ၀ါလီလူမ်ိဳးမ်ားအျပင္ ခ်င္းလူမ်ိုဳးမ်ားလည္း ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၂ခုႏွစ္ ဒုတိယကမၻာစစ္တြင္လည္း ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္တို႔အား တိုက္ခိုက္ရာတြင္ အဓိကအခန္းက႑မွ ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ဤတပ္ရင္းမွ တပ္ခြဲနွစ္ခြဲသည္ ရွမ္းျပည္ရွိ ေရြွလီတံတားအား ကာကြယ္ရာတြင္ ရန္သူမ်ား၀ိုင္ရံျခင္းမွ ျပန္လည္လြတ္ေျမာက္လာခဲ့သည္။ ျဗိတိသ်ွတပ္ဖြဲ႔မ်ား အိႏြိယသို႔ဆုတ္ခြာရာတြင္ ဂါန္ေဂါ-တမူး-အင္းဖာလ္ လမ္းမၾကီးအားလံုျခံဳေရးယူခဲ့ၾကျပီး မိုင္(၃၀၀) ေက်ာ္ရွည္လ်ားေသာ ခံစစ္လိုင္းအား ခုခံသည္႔တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ၁၉၄၅ တြင္လည္း ဖက္စစ္ဂ်ပန္တို႔အား အမိခ်င္းျပည္မွ လည္းေကာင္း၊ မင္းဘူးနယ္မွ ဧရာ၀တီျမစ္ကမ္းတစ္ေလ်ာက္ တံတားမ်ား သိမ္းပိုက္ျပီး ေနာက္ျဗိတိသ်ွစစ္တပ္ႏွင္႔ မဟာမိတ္တပ္မ်ားအသံုးျပဳရန္အတြက္ ေရွ႔တန္းမွ တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့သည္႔ တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ဒုတိယအမၻာစစ္အျပီး ေခတ္သစ္ဗမာ႔တပ္မေတာ္ဖြဲ႔စည္းေသာအခါ တပ္ရင္း၏သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္းသိမ္းရင္း ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) နာမည္ကိုဆက္လက္ထိန္းသိမ္းခဲ့ၾကသည္။ ထိုအခ်ိန္ေခတ္သစ္ဗမာ႔တပ္မေတာ္ထဲတြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုး ႏွင္႔ အစဥ္အလာအၾကီးဆံုးတပ္ရင္း အျဖစ္ရပ္တည္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၆ ခုႏွစ္တြင္ တပ္ရင္းသည္ရာထူးတိုးျခင္းခံရျပီး ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) မွ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ (Chin Hills Battalion - Anti-Tank Regiment) အျဖစ္နာမည္ေျပာင္းျပီး ၃ လက္မေမာ္တာ ႏွင္႔ ၈၇ လက္မ တင္႔ကားဖ်က္ေသနတ္တို႔ပိုင္ဆိုင္ခဲ့သည္။ ဒုတိယကမၻာစစ္မတိုင္မီတြင္ ဖလမ္းျမိဳ႔သည္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း၏ ရံုးစိုက္ရာျမိဳးျဖစ္ျပီး၊ စစ္ၾကီးျပီးဆံုးသည္ေနာက္ပိုင္း မိတၳီလာျမိဳ႔တြင္တပ္စြဲခဲ့ၾကသည္။

ထိုသို႔တပ္စြဲခ်ိန္တြင္ ႏိုင္ငံေတာ္အလုပ္အမွဳေဆာင္ေကာင္စီမွ ဒု-ဥကၠဌ၊ ကာကြယ္ေရးႏွင္႔နိုင္ငံျခားေရး၀န္ၾကီး ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းမွ တပ္ရင္းအားလာေရာက္စစ္ေဆးရန္ျဖစ္သည္။ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းမွာ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း စစ္ေဆးခဲ့ေသာ ပထမဆံုးတိုင္းရင္းသာတပ္ရင္း ျဖစ္သည္ႏွင္႔အမ်ွ တပ္ရင္အရာရွိမ်ားႏွင္႔တပ္သားမ်ားသည္ အလြန္ပင္စိတ္လွဳပ္ရွားၾကသည္။ တပ္ရင္းမွ တပ္သားမ်ားသည္ ခ်ီတက္ပြဲေျမျပင္တြင္ တပ္ခြဲအလိုက္တန္းစီျပီး ဗိုလ္ခ်ဳပ္အားေစာင္႔ၾကိဳခဲ့ၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္သည္ ေမာ္ေတာ္ယာဥ္တန္းျဖင္႔ ေခ်တက္ပြဲရင္ျပင္သို႔ ၁၉၄၆ ခုႏွစ္ ေအာက္တိုဘာလ ၁၀ ရက္ေန႔၊ နံနက္ ၁၀နာရီ ၂၅ မိနစ္တြင္ စိုက္ေရာက္ခဲ့သည္။ ထို႔ေနာက္ဗိုလ္ခ်ဳပ္သည္ ျဗိတိသ်ွစစ္အရာရွိမ်ားသူ႔ေနာက္လိုက္ပါရင္း တပ္ရင္း၏ အေလးျပဳျခင္းကိုခံခဲ့သည္။ ေနာက္ျပီး ဂုဏ္သေရရွိစြာတန္းစီၾကေသာ တပ္ရင္းအားစစ္ေဆးျခင္းျပဳလုပ္ခဲ့သည္။ ထိုသို႔စစ္ေဆးရင္း တပ္သားတို႔၏ တိုက္ပြဲအေတြ႔အၾကံဳ နွင္႔ အမွဳထမ္းသက္တမ္းမ်ားအား ေမးျမန္းျခင္းျပဳလုပ္ျပီးေနာက္ တပ္ခြဲအားလံုးမွ ခ်ီတက္ပြဲေျမျပင္သို႔ ခ်ီတက္ျပီး ဘင္ခရာအသံမ်ားျဖင္႔ ဗိုလ္ခ်ဳပ္အားခ်ီတက္အေလးျပဳခဲ့ၾကသည္။ ထို႔ေနာက္တပ္ရင္းအရာရွိၾကီးမ်ား၊ ျဗိတိသ်ွအရာရွိၾကီးမ်ားနွင္႔အတူ အုပ္စုလိုက္ဓာတ္ပံုရိုက္ၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ တပ္ရင္းမွဴး Major. Barnett Hutchinson ႏွင္႔ လိုက္ပါသူအျခားျဗတိသ်ွအရာရွိမ်ားႏွင္႔ မေတြ႔ဆံုဘဲ ခ်င္းဗိုလ္ၾကီး Ngin Zam ႏွင္႔ႏွစ္ဦးတည္းေတြ႔ဆံုေဆြးေႏြးခဲ့သည္။ ခ်င္းဗိုလ္ၾကီး Ngin Zam ႏွင္႔လည္း ႏွစ္ဦးတည္း ဓာတ္ပံုရိုက္ၾကသည္။

Subedar Major Ngin Zam (O.B, B.G.M) သည္ ခ်င္းနယ္ခ်ဲ႔ေတာ္လွန္ေရးေခါင္းေဆာင္ ဗိုလ္ခိုင္ကမ္း၏ တစ္ဦးတည္းေသာသားျဖစ္ျပီး ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းသို႔၀င္ေရာက္ခဲ့သည္။ ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္ေတာ္လွန္ေရးတြင္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခြ်ံတိုက္ခိုက္စြမ္းေဆာင္မွဳေၾကာင္႔ ျမန္မာနိုင္ငံသူရဲေကာင္းမွတ္တမ္းတင္တံဆိပ္ (Burma Gallantry Medal) အား ဒီဇင္ဘာ ၁၆ ရက္ေန႔ ၁၉၄၃ ခုနွစ္တြင္ ခ်ီျမွင္႔ခံရသူျဖစ္သည္။ ေနာက္ျပီး ျဗိတိသ်ွအစိုးရမွ ခ်ီျမွင္႔ေသာ Order of Burma (O.B) ခၚ ျပည္ေထာင္စုစည္သူသဂၤဟ ကိုလည္းခ်ီးျမွင္႔ျခင္းခံရသူျဖစ္သည္။ ျမန္မာတစ္ႏိုင္ငံလံုးတြင္ ထိုဘြဲ႔ျဖင္႔ခ်ီးျမွင္႔ခံရသည္ ပုဂိုလ္ ၃၃ ဦးထဲတြင္တစ္ဦးအပါအ၀င္ျဖစ္သည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ Subador Major Ngin Zam (OB, BGM) ႏွင္႔ေအာက္ပါကဲ့သို႔ ေဆြးေႏြးခဲ့ၾကသည္။

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း: ဗိုလ္ၾကီး၊ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းထဲမွာ မ်ိဳးႏြယ္စုဘယ္ေလာက္ပါသလဲ။

Captain Ngin Zam: တပ္ရင္းထဲမွာ မ်ိဳးႏြယ္စု ၈ ခုပါ၀င္ပါတယ္။ ဇာေဟာင္၊ စီးယင္း၊ ဟားခါး၊ ေခါင္ဆိုင္ (ထားဒို-ကူကီး)၊ ဟြာလ္ငိုး၊ စင္ထန္း၊ ကူမာယူနီ (Kumauni) ႏွင္႔ ျမန္မာျပည္ဖြား ေဂၚခါးတို႔ျဖစ္ၾကပါတယ္။

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း: ဟာတပ္ရင္းထဲမွာ မ်ိဳးႏြယ္စုေတြအမ်ားၾကီးဘဲ။ ဘယ္လိုဆက္ဆံျပီး ဘယ္ဘာသာစကားသံုးစြဲၾကပါသလဲ။

Captain Ngin Zam: အမိန္႔ေပးတဲ့အခါၾကေတာ႔ အဂၤလိပ္လိုေပးတယ္။ တပ္ထဲမွာေတာ႔ အူးရ္ဒူ (Urdu) ဘာသာစကား သံုးၾကပါတယ္။ (Urdu ဘာသာစကား ပါကိစတန္ႏွင္႔ အိႏိၵယႏိုင္ငံအခ်ိဳ႔ေဒသမွာသံုးစြဲသည္႔ ဘာသာစကားျဖစ္သည္။)

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ တပ္သားေတြ ဗမာလိုေျပာတတ္ၾကလား။ ဗမာစကားေကာ နားလည္ၾကရဲ့လား။

Captain Ngin Zam: တပ္ရင္းအင္အားကေတာ႔ ၈၀၀ ရွိပါတယ္။ အဲဒီထဲမွာမွ အေယာက္ ၆၀ ေလာက္ကသာ ျမန္မာလိုေျပာတတ္ၾကတယ္။

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ ဗမာျပည္ေျမျပန္႔ေဒသရဲ့ အပူဒဏ္ကို တပ္သားမ်ား ခံႏိုင္ၾကရဲလား။

Captain Ngin Zam: အခုခ်ိန္ကေတာ႔ ေဆာင္းဦးမို႔လုိ႔ ခ်င္းေတာင္ရာသီးဥတုႏွင္႔ သိပ္မကြာပါဘူးဆိုေတာ႔ တပ္သားေတြခံႏိုင္ပါတယ္။

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ အခုတပ္သားဘယ္ေလာက္ ေဆးရံုေရာက္ေနပါသလဲ။
Captain Ngin Zam: ၁၂ ေယာက္ရွိပါတယ္။ ဒါေပမယ္ စိုးရိမ္ရမယ္႔အေျခမွာရွိတဲ့သူ မရွိပါဘူး။

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ စစ္တပ္ထံမွ ရိကၡာခြဲတမ္း (Rations) ေရာေကာင္းေကာင္းရၾကရဲ့လား။

Captain Ngin Zam: Yes Sir! ကြ်န္ေတာ္တို႔လိုသမ်ွအားလံုး ေထာက္ပံ့ေရးရံု (Supply Depot) မွေထာက္ပံ့ေပးပါတယ္။

ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ ဗိုလ္ၾကီး ငါတို႔ဗမာျပည္ၾကီးဟာ နယ္ခ်ဲ့ျဗိတိသ်ွလက္ေအာက္ကေနလြတ္ေျမာက္ျပီး မၾကာခင္ လြတ္လပ္ေရးရေတာ႔မယ္။ ျဗိတိသ်ွအရာရွိေတြဟာ မၾကာခင္ဗမာျပည္ကေန ထြက္ခြာသြားေတာ႔မွာျဖစ္ပါတယ္။ တပ္မေတာ္ထဲမွာရွိတဲ့ တပ္ရင္းအားလံုးဟာ ငါတို႔တစ္ေတြကဘဲ ကြက္ကဲအုပ္ခ်ဳပ္ေတာ႔မွာျဖစ္ပါတယ္။ ဒီေန႔ကြ်န္ေတာ္ ဒီခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းအား လာေရာက္လည္ပတ္ခြင္႔ရတာ အလြန္၀မ္းေျမာက္ ဂုဏ္ယူမိပါတယ္။ အထူးသျဖင္႔ တပ္ရင္းရဲ့စည္ကမ္းရွိမွဳ၊ တပ္ရင္းရဲ့သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္သိမ္းမွဳ၊ တပ္ရင္းရဲ့တာ၀န္သိတတ္မွဳ၊ သိစၥာရွိမွဳ ႏွင္႔ ရိုးသားမွဳမ်ားအားလံုး စဥ္ဆက္မပ်က္ထိန္းသိမ္းရမွာျဖစ္ပါတယ္။ လြတ္လပ္တဲ့ ဗမာျပည္ ဖြိ႔ျဖိဳးတိုးတက္ရန္အတြက္ တာ၀န္သိတတ္၊ ရိုးသားျပီး သစၥရွိတဲ့ ဒီတပ္ရင္းမ်ိဳး လိုအပ္မွာျဖစ္ပါတယ္။ စည္းကမ္းႏွင္႔သစၥာမရွိတဲ့ တပ္မေတာ္ဟာ ႏိုင္ငံအတြက္ အသံုး၀င္မွာမဟုတ္ပါဘူး။ ဒါ႔အျပင္တိုက္ပြဲလည္း ဆင္ႏႊဲႏိုင္မွာမဟုတ္ပါဘူး၊ ငါတို႔တစ္ေတြ စည္းစည္းလံုးလံုး ၾကိဳးစားအလုပ္လုပ္ဖို႔လိုပါတယ္။ တစ္ေယာက္နွင္႔တစ္ေယာက္အေပၚ ယံုၾကည္မွဳရွိဖို႔လိုပါတယ္။ ႏိုင္ငံေတာ္အတြက္ အားလံုးပူးေပါင္းေဆာင္ရြက္ျပီး သင္႔ျမတ္စြာေနထိုင္ၾကဖို႔လိုပါတယ္။ အဲဒီလိုစည္းလံုးမွဳမရွိဘဲ တစ္ေယက္တစ္ေပါက္ လွဳပ္ရွားၾကမယ္ဆိုရင္ လြပ္လပ္ေရးဆိုတဲ့အႏွစ္သာရဟာ ငါတို႔တစ္ေတြ ခံစားၾကရမွာမဟုတ္ပါဘူး။ တို႔တစ္ေတြ အတူစဥ္းစား အလုပ္လုပ္ျပီး တပ္ရင္း၏ ဆံုးခန္းသည္႔တိုင္ တိုက္ခိုက္သည္႔ စိတ္စြမ္းပကား ႏွင္႔ ရဲရင္တဲ့အားမာန္ကို လုံး၀ထိန္းသိမ္းရမယ္။ တပ္ရင္း၏ သမိုင္းအစဥ္အလာကိုလည္း လံုး၀ထိန္းသိမ္းဖို႔လိုပါတယ္။ ေနာက္ေနာင္အခ်ိန္ရလို႔ရွိရင္ အလည္ျပန္လာခဲ့မယ္။ ဒီတပ္ရင္းရဲ့ စည္းကမ္းရွိျပီး ေျဖာင္႔မတ္တဲ့စစ္သား ႏွင္႔ အရာရွိၾကီးမ်ား ေတြ႔ရတာ အလြန္ပင္ ၀မ္းေျမာက္ဂုဏ္ယူမိပါတယ္။

ေနာက္ျပီးဗိုလ္ခ်ဳပ္ဟာ ညေန ၄နာရီ ၁၅ မိနစ္အခ်ိန္တြင္ တပ္ရင္းမွျပန္လည္ထြက္ခြာခဲ့ပါတယ္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ ပင္လံုစာခ်ဳပ္တြင္ ခ်င္းကိုယ္စားလွယ္တစ္ဦးျဖစ္ေသာ ဦး၀မ္ကိုေဟာႏွင္႔ေတြ႔ဆံုေသာအခါ သူ ဗိုလ္ၾကီး Ngin Zam ႏွင္႔ေတြ႔ဆံုတဲ့အေၾကာင္း၊ သူဟာဗမာလိုေကာင္းေကာင္းေျပာတတ္တယ္၊ ဒါေပမယ္႔ တပ္ရင္းဘာသာစကားအျဖစ္ Urdu သံုးစြဲတဲ့အေပၚ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ဟာစိတ္မ်က္မိေၾကာင္း၊ ဗိုလ္ခ်ဳပ္သည္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းအား အထင္ၾကီးသည္႔အေၾကာင္း မ်ားျပန္လည္ေဆြးေႏြးခဲ့ၾကပါတယ္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ကတိေပးခဲ့တဲ့ ဒုတိယအၾကိမ္ အလည္အပတ္ဟာ မျဖစ္ေျမာက္ခဲ့ရွာပါဘူး။ ၁၉၄၇ ခုႏွစ္ ဇူလိုင္လ ၁၉ ရက္ေန႔မွာ အျခားအာဇာနည္ေခါင္းေဆာင္ၾကီးမ်ားႏွင္႔အတူ တိုင္ျပည္နွင္႔လူမ်ိဳးအတြက္ အသက္ဆံုးရွံဳးခဲ့ရပါတယ္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း စစ္ေဆးခဲ့တဲ့ တစ္ခုတည္းေသာ ခ်င္းတပ္ရင္းျဖစ္သည္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ ဟာလည္း ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းလာေရာက္စစ္ေဆးသည္ တစ္ခုတည္းေသာ တပ္ရင္းအျဖစ္ သမိုင္းတြင္ခဲ့ေလသည္။

ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ သည္သူတို႔သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္းသိမ္းရင္း ႏိုင္ငံေတာ္ၾကီးတည္ျငိမ္ေအးခ်မ္းေရး ႏွင္႔ ျပည္ေထာင္စုဗမာႏိုင္ငံေတာ္ၾကီး မျပိဳကြဲေရးအတြက္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခြ်ံဆက္လက္တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ၾကပါတယ္။ ၁၉၄၆ခုႏွစ္တြင္မူ မင္းဘူး ႏွင္ မေကြးနယ္မ်ား တြင္ ခိုးသား၊ ဓျမတို႔အား နွိမ္နင္းနိင္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၇ တြင္မူ က်ိဳင္းတံုနယ္တြင္ တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ၾကသည္။ ၁၉၄၈ တြင္လည္း ဗမာျပည္ကြန္ျမဴနစ္ပါတီ တို႔အားနိမ္နင္းရာတြင္ နာမည္ေက်ာ္ၾကားသည္႔တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ အထူးသျဖင္႔ ပုဂံ၊ ေညာင္ဦးအနီးရွိ ငါ႔သေရာက္တိုက္ပြဲတြင္ ရန္သူ (၆၀) က်ဆံုးျပီး၊ အေယာက္(၈၀) အားဖမ္းဆီးနိုင္ခဲ့သည္။

၁၉၄၈ခုႏွစ္တြင္ ဗမာျပည္လြတ္လပ္ေရး ရရွိလာေသာအခါ ျဗိတိသ်ွအရာရွိမ်ား ေနရပ္သို႔ျပန္သြားၾကျပီး ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam အားတပ္ရင္းမွဴးအျဖစ္ခန္႔အပ္ျခင္းခံခဲ့ရသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္သည္ ဤတပ္ရင္းအတြက္ အက်အဆံုးမ်ားခဲ့သည့္ တိုက္ပြဲမ်ားႏွင္႔ ရင္ဆိုင္ခဲ့ၾကရသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္၊ ဇန္န၀ါရီလ (၁၅) ရက္ေန႔တြင္ ကယားျပည္နယ္မွ ပေဒါင္းတို႔ေရးအခင္းေၾကာင္႔ တစ္တပ္ရင္းလံုးနီးပါး လြိဳင္ေကာ္သို႔ ေတာင္ၾကီးမွတဆင္႔ ခ်ီတက္ရန္ ေျမာက္ပိုင္းတိုင္းစစ္ဌာနခ်ုပ္မွ အမိန္႔ထြက္လာသည္ႏွင္႔တစ္ျပိဳင္နက္ တပ္ရင္းမွဴး ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam ကိုယ္တိုင္ဦးေဆာင္ျပီး လြိဳင္ေကာ္သို႔တပ္ခ်ျပီးေနာက္၊ တပ္ခြဲတစ္ခဲြသည္ ကယားျပည္နယ္၊ ဖာလိုင္ရြာသို႔ ခ်စ္ၾကည္ေရးခရီးစဥ္အတြက္ ခ်ီတက္စဥ္ Karen National Defence Organization (KNDO) တို႔၏ ျခံဳခိုတိုက္ခိုက္ျခင္းကိုခံခဲ့ရသည္။ ထိုတိုက္ပြဲတြင္ အရာရွိႏွစ္ဦးအပါအ၀င္ (၂၉) ဦး က်ဆံုးခဲ့ရျပီး (၄၉) ဦးအဖမ္းခံရသည္။ အဖမ္းခံရသူမ်ားသည္ ၀န္ၾကီးခ်ဳပ္ဦးနုႏွင္႔ ဗိုလ္မွဴးခ်ဳပ္ေစာၾကာဒိုးတို႔၏ ေဆာင္ရြက္ခ်က္ေၾကာင္႔ ျပန္လည္လြတ္ေျမာက္ေသာ္လည္း သူတို႔၏ လက္နက္မ်ားမွာမူ သိမ္းဆည္းျခင္းခံခဲ့ရသည္။

၁၉၄၉ ခုႏွစ္ ေဖေဖာ္၀ါရီလတြင္ ျပည္တြင္းစစ္မီးေတာက္ေလာင္လာေသာအခါ ဗိုလ္ေနာ္ဆိုင္းေခါင္းေဆာင္ေသာ ကခ်င္တပ္ ႏွင္႔ KNDO တို႔သည္ မိတၳီလာျမိဳ႕ကို ေဖေဖာ္၀ါရီ (၂၀) ရက္တြင္ သိမ္းပိုက္ ခဲ့ရာ၌ ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam သည္ မိတၳီလာျမိဳ႕တြင္ KNDO တို႔၏ အက်ယ္ခ်ဳပ္ျခင္းခံရသည္။ ဒုတပ္ရင္းမွဴး ဗိုလ္မွဴး L.W.C Hitch Cock (အဂၤလိပ္-ဗမာကျပား) ဦးေဆာင္ေသာ တပ္ခြဲႏွစ္ခြဲသည္ သာစည္ျမိဳ႕တြင္ပင္ ေသာင္တင္ခဲ့ရျပီး KNDO တပ္သား (၃၀၀၀) ေက်ာ္တို႔၏ စိန္ေျပာင္းဒဏ္ကို ေန႔တိုင္းခံေနရသည္။ သာစည္ျမိဳ႕တြင္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းမွ တပ္ခြဲ ႏွစ္ခြဲ၊ ဗမာ႔တပ္ရင္း (၆) မွ ဗိုလ္မွဴးတင္ေမာင္၏တပ္ခြဲ ႏွစ္ခြဲႏွင္႔ ေျခလ်င္တပ္ရင္း (၄) မွ ေဂၚရခါးတပ္ခြဲ (၁) ခြဲျဖင္႔ သာစည္ျမိဳ႕တြင္ KNDO တပ္အင္အား (၃၀၀၀) ေက်ာ္တို႔အားခုခံခဲ့ၾကသည္။ KNDO တို႔၏ထိုးစစ္ဆင္မႈအား အၾကိမ္ၾကိမ္တြန္းလွန္နိုင္ခဲ့ၾကသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္ ဧျပီ (၅) ရက္ေန႔တြင္ စစ္ကူအျဖစ္ ခ်င္းတပ္ခြဲတစ္ခြဲ ေရာက္ရွိလာသည္။ ဧျပီ (၇) ရက္ေန႔တြင္ KNDO တို႔သည္ သာစည္ျမိဳ႕အား ေနာက္ဆံုးအၾကိမ္ ထိုးစစ္ဆင္ျပီးေနာက္ သာစည္ျမိဳ႕မွဆုတ္ခြာသြားၾကျပီး၊ ဧျပီ ၇ ရက္ နံနက္ပိုင္းတြင္ ေနာက္မွေရာက္ရွိလာေသာ ခ်င္းတပ္ခြဲ ႏွင္႔ သာစည္ျမိဳ႕အား (၂) လၾကာခံထားေသာ စစ္သားမ်ားေပ်ာ္ျမဳးစြာ ေတြ႔ဆံုခဲ့ၾကသည္။ သာစည္တိုက္ပြဲတြင္ ခ်င္းတပ္ခြဲမွ (၃၉) ဦး ျပည္ေထာင္စုျမန္မာႏိုငငံေတာ္ကို ကာကြယ္ရင္းအသက္ေပးလွဴခဲ့ၾကသည္။ ထို႔ေနာက္ မိတၳီလာရွိ ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam ထံမွ ဆက္သား ေရာက္ရွိလာျပီး မိတၳီလာမွ KNDO တို႔သည္လည္းဆုတ္ခြာသြားျပီျဖစ္ေၾကာင္း သတင္းရေသာအခါ ဗိုလ္မွူး Hitch Cock ေခါင္းေဆာင္ေသာ ခ်င္းတပ္ခြဲတို႔သည္ မိတၳီလာသို႔ခ်ီတက္ခဲ့ၾကသည္။ ဗိုလ္မွူးၾကီးတင္ေမာင္ သည္သူ႔စာအုပ္ တိုင္ျပည္ကႏုႏု၊ မုန္တိုင္းကထန္ထန္ထဲတြင္ “ေဂၚရခါး ႏွင္႔ ခ်င္းရဲေဘာ္တို႔၏ စိတ္ဓာတ္ႏွင္႔ သစၥာရွိမႈကို ကြ်န္ေတာ္သည္ ဘယ္ေသာအခါမွ ေမ့မည္မဟုတ္၊ ကြ်န္ေတာ္သည္အျမဲသတိယေနမည္ျဖစ္သည္” ဟုေရးသားခဲ့သည္။

ဗိုလ္ေနာ္ဆိုင္းေခါင္းေဆာင္ေသာ ကခ်င္တပ္ႏွင္႔ KNDO တပ္တို႔သည္ ေတာင္ငူတြင္ ျပန္လည္စုစည္းၾကျပီး၊ ထိုမွတဆင္႔ ရန္ကုန္သို႔ခ်ီတက္လာခဲ့ရာ ပဲခူးျမိဳ႔ေျမာက္ဘက္ရွိ ဒိုက္ဦးအားသိမ္းပိုက္လိုက္ၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေန၀င္းသည္ မိတၳီလာသို႔ အေရးေပၚ သြားေရာက္ခဲ့ျပီး၊ ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီးတင္ဦး ဦးေဆာင္သည့္ ဗမာ့ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၆) မွ တပ္ခြဲ (၂) ခုအား ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam ဦးေဆာင္သည့္ ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္းသို႔ ပူးေပါင္းေစခဲ့သည္။ ထို႔ေနာက္ ၁၉၄၉ခုႏွစ္ ဇြန္လ ဒုတိယအပတ္တြင္ ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္းအား မိတၳီလာမွ မဂၤလာဒံုသို႔ ေလယာဥ္ျဖင့္ အၾကိမ္ (၃၀) သယ္ယူပို႔ေဆာင္ခဲ့သည္။ မဂၤလာဒံုမွ ဒိုက္ဦးသို႔ စစ္တပ္ကားျဖင့္ သြားေရာက္ခဲ့ျပီး၊ ဗိုလ္ေနာ္ဆိုင္းတပ္ႏွင့္ KNDO စစ္သား (၁၀၀၀) ခန္႔တို႔ႏွင့္ ကတုတ္ဘုရားၾကီး ႏွင္႔ ဒိုက္ဦးတို႔တြင္ မ်က္နွာခ်င္းဆိုင္ အျပင္းအထန္တိုက္ပြဲ ျဖစ္ပြားခဲ့သည္။ ဤသို႔ျဖင့္ ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္း KNDO တပ္ဖြဲ႔အား ရန္ကုန္သို႔ မေရာက္ေအာင္ ဟန္႔တားခဲ့သည္႔ တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ဤတိုက္ပြဲတြင္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ ႏွင္႔ ဗမာ႔ရင္းမွ တပ္သားနွင္႔ အရာရွိေပါင္း (၂၂၅) က်ရွံဳး၊ ဒဏ္ရာရရွိခဲ့သည္။ ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီးဟရန္ထီးယိုး ဦးေဆာင္ခဲ့သည္႔ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၁) သည္လည္း အင္းစိန္စစ္မ်က္ႏွာတြင္ တိုက္ပြဲေပါင္းမ်ားစြာႏွင္႔ ရင္ဆိုင္ျပီး KNDO တို႔အား အင္းစိန္မွေမာင္းထုတ္ရာတြင္အဓိကအခန္းက႑ မွပါင္ခဲ့သည္။ တပ္ရင္းမွဴးဟရန္ထီးယိုးမွာ ေမွာဘီတိုက္ပြဲတြင္ ႏိုင္ငံေတာ္အတြက္ အသက္ေပးလွဴခဲ့ရသည္။ ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီး ဆြန္ခုိေပါင္ဦးေဆာင္ေသာ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၂) သည္လည္း ေမာ္လျမိဳင္၊ မုတၱမ၊ သထံု ႏွင္႔ တနသၤာရီေဒသတို႔တြင္ KNDO နွင္႔ မြန္ကာကြယ္ေရးတပ္မေတာ္ (MNDO) တို႔အားတိုက္ထုတ္ရာတြင္လည္းေကာင္း အင္းစိန္တိုက္ပြဲတြင္လည္းေကာင္း သက္စြန္႔တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့သည္႔ တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ဗမာျပည္ေထာင္စုၾကီးျပိဳကြဲမည္႔ရန္မွ ကာကြယ္ရာတြင္ ခ်င္းတပ္ရင္းမ်ားသည္ မိမိအသက္ကို ပဓာနမထားဘဲ ျပည္ေထာင္စုၾကီးတည္ျမဲေရးအတြက္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခြ်ံတိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ၾကသည္။ ဗမာျပည္စစ္ရံုးခ်ဳပ္မွတ္တမ္းအရ ၁၉၄၈ ဇန္န၀ါရီလမွ ၁၉၅၀ ခုႏွစ္အထိ တိုင္ျပည္အတြက္ ခ်င္းတပ္ရင္းမ်ားမွ ၁၇၇ ဦးက်ရွံဳး၊ ၁၅၃ ဒဏ္ရာရ၊ ၁၆ဦး ေပ်ာက္ဆံုးခဲ့သည္။

ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္းသည္ ၁၉၄၉ ေႏွာင္းပိုင္းတြင္ ၅၅ႏွစ္ၾကာထိန္းသိမ္းလာခဲ့သည္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း မွ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၃) အျဖစ္သို႔ ေျပာင္းလဲရန္ စစ္ရံုးခ်ဳပ္မွ စီစဥ္ရာတြင္လည္း ဤတပ္ရင္းမွအျပင္းအထန္ကန္ကြက္ခဲ့ၾကသည္။ တပ္ရင္းမွဴး Lian Cin Zam က ကန္႔ကြက္စာအမွတ္ ၃၈၁၊၀-၁၊ ၾသဂုတ္လ (၄) ရက္ ၁၉၄၉ ေန႔စြဲတပ္ စာတြင္ နာမည္ေျပာင္းလဲျခင္းႏွင္ပတ္သက္၍ စစ္ေရးရံုးခ်ဳပ္သို႔ တပ္ရင္းအားလံုးကိုယ္စား အျပင္းအထန္ ကန္ကြက္ခဲ့သည္။ ထိုစာတြင္ တပ္ရင္းမွ စစ္သည္၊ အရာရွိမ်ားအားလံုးက နာမည္ေျပာင္းလဲျခင္းကို ကန္႔ကြက္ေၾကာင္း၊ တပ္ရင္းသည္ ဗမာ႔တပ္မေတာ္တြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုးျဖစ္ေၾကာင္း၊ တပ္ရင္းအမည္မွာ ျဗိတိသွ်တို႔ေခတ္မွ ရရွိေသာ နာမည္ျဖစ္ေသာ္လည္း တပ္ရင္းသည္ ျပည္ေထာင္စု ေပၚတြင္ သာသစၥာရွိစြာအမွဳထမ္း တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ေၾကာင္း၊ ဤတပ္ရင္းသည္ တပ္ရင္း၏ (၅၅) ႏွစ္ၾကာသမိုင္းအစဥ္အလာကို ဆက္လက္ ထိန္းသိမ္းလိုေၾကာင္း စသည္ျဖင္႔ ကန္႔ကြက္ေသာ္လည္း မေအာင္ျမင္ခဲ့ေပ။ ခ်င္းေတာင္ေသနတ္ကိုင္ တပ္ရင္းသည္ သူ၏ၾကီးမားလွေသာ (၅၅) နွစ္ၾကာ သမိုင္းအစဥ္အစဥ္အလားအား ဖ်က္သိမ္းျခင္းခံရျပီး ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၃) ျဖစ္လာခဲ့သည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းမွာၾကားခဲ့သည္႔ တပ္ရင္း၏ ၾကီးမားတဲ့သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္းသိမ္းရမည္ဆို႔သည္ မွာၾကားခ်က္အား တပ္ရင္းမွတပ္သားႏွင္႔အရာရွိၾကီးမ်ား ျမင္ေယာင္မိၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္သာရွိခဲ့လ်င္ ဆိုတဲ့အေတြးမ်ား၀င္လာမိသည္။ တပ္ရင္္မွဴး Lian Cin Zam သည္လည္း ၁၉၅၂ ခုႏွစ္ မတ္လ (၂၇) တြင္ ဗမာ႔တပ္ရင္း (၁၅) သို႔ေျပာင္းေရႊ႕တာ၀န္ယူေစခဲ႔သည္။ တပ္ရင္းမွဴး Lian Cin Zam သည္ ၁၉၅၆ တြင္ စစ္ေဆးရံု၌ ေသဆံုးခဲ့ရျပီး သူ၏ရုပ္ကလာပ္အား အစိုးရပိုင္ေလေၾကာင္းမ်ားမွ ကေလးျမိဳ႕သို႔ သယ္ေဆာင္ခြင္႔မရဘဲ၊ သူ႔မိသားစုႏွင္႔ ဗမာ႔ေရနံကုမၸဏီတို႔၏ စီစဥ္မွဳျဖင္႔ ဗမာ႔ေရနံကုမၸဏီပိုင္ေလယာဥ္ျဖင္႔ သယ္ေဆာင္ခဲ့ရသည္။ ႏိုင္ငံေတာ္အတြက္ အသက္ကို ပဓာနမထားဘဲ တိုင္းျပည္ႏွင္႔လူမ်ိဳးအတြက္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခ်ြံတိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့သည္႔ သူရဲေကာင္းတစ္ဦးျဖစ္ေသာ္လည္း သူကြယ္လြန္သည္႔အခ်ိန္တြင္မူ လ်စ္လ်ဴရွဳျခင္းခံခဲ့ရသည္။

တစ္ခ်န္က ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း ေလးစားျခင္းခံခဲ့ရသည္႔ တပ္ရင္း၊ ဒီလိုတပ္ရင္းမ်ိဳးတိုင္းျပည္ ကာကြယ္ရန္သာမက၊ တိုင္းျပည္ဖြံ႔ျဖိဳးေရးအတြက္လိုအပ္သည္ဟု ဗိုလ္ခ်ဳပ္မွအတင္ၾကီးခဲ့သည္႔တပ္ရင္း၊ တစ္ခ်ိန္ကဗမာ႔တပ္မေတာ္ထဲတြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုးတပ္ရင္း၊ အေတြ႔အၾကံဳအရွိဆံုး တပ္ရင္း၊ ၾကီးမားတဲ့သမိုင္းအစဥ္အလာကို ပိုင္ဆိုင္ခဲ့တဲ့ တပ္ရင္းဟာ ယေန႔အခ်ိန္တြင္မူသမိုင္းအျဖစ္သာ က်န္ရစ္ေတာ႔ရွာသည္။
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

ကိုးကားစာမ်ား။

1) The Chin Hills Battalion Manuscripts, The British Library, London. BL Reference MSS EUR E250
2) The History of Chin Hills Battalion by Major (later Lt.Col) A.C Moore, the then Chin Hills Bn Commanding Officer
3) Chin Hills Battalion files supplied to me by Lt.Col. P.C Moore (son of Lt.Col A. C. Moore)
4) ဖလမ္းအဆင္႔ျမင္႔တန္းေက်ာင္း (၇၅) နွစ္ျပည္႔မဂၢဇင္း မွ Bhomu Manv Pu ေရးသားေသာ Bogoke Aung San inspects the Chin Rifles ေဆာင္းပါး
5) The Outbreak of the KNDO and MNDO article by Lt.Col Thian Khaw Khai, published in Yangon Siyin Baptist Church, Silver Jubilee Magazine (Supplied to me by Pu Thang Za Dal, Hamburg. Germany)
6) Building The Tatmadaw: Myanmar Armed Forces since 1948 by Maung Maung Aye
7) The Saturday Born by Ex. Burma Prime Minister U Nu
8) ဗိုလ္မွူးၾကီးတင္ေမာင္ေရးသားေသာ တိုင္ျပည္ကနုနု၊ မုန္တိုင္းကထန္ထန္
9) http://www.hut-six.co.uk/WW2data/WO373-31.html
10) https://www.thegazette.co.uk/…/362…/supplement/5474/data.pdf

Src: Chin World Mesdia

ZNC Founder Pu Pum Za Kap Tangthu

ZNC Founder Pu Pum Za Kap in zan ni (26 Jul 2009) in Zangkong pan in hong nusiata hi. Atangthu theihloh aphamawh om ahih manin tutadih akikaikhawm zo pak teng anuai aa bang hi.

Pu Pum Za Kap pen Thangsing, Ngaihte beh sungpan  India gam, Manipur State Suangdai Khua Hausapa tapa hi. Apu apa khanga kipan tuni dong mah Suangdai ah siahkai lai uhi. Zangkong Bahosi Building 41, Room 18 ah zi Nu Ciin (Naulak) tawh tanu 5 tawh om uhi. Tanu 3 na Lia Zamnu pen kawlgambup ah Lasiam Minthang khat hi'n Zomite in aki saktheih pih ahmah khat hi.

1. Pu Pum Za Kap pen gam le minam it mahmah hi-a a kam bek tawh genlo zaw in sepkhiatna  tawh  tangthu hoih tampi hong nusiat  hi.


2. 1988 Kum Kawlgambup buaina hong om ciangin Mipi makaih General Strike Committee pan Minam zui-in kihel ding hong gel uh ciang ei Zomite zong Chin National Unity cih min tawh kiding in amah zong makai n kihel hi. Bek thamlo in Siamsinte apiak Zopuan kop 30 (Numei pasal) zong hih lungphona ah kisilh hi.

3. SLORC kici Galkap Kumpi hong kah ciangin Party phuat ding lampi  hong ahimanin Zomite in zong Zomi National Congress ki phuan hi. Zangkong ah Zomi Innlelo nei, sumlepai nei, pilna siamna nei tampi a om hangin Makai ding leh Innlelo neihsa tawh mapang ding om zolo himanin Pu Pum Za Kap in Minam  itna tawh President maikaipi vaipuak la in York Road a inn sapna ah ZNC Head Quater dingin zang sak hi. ZNC Sign Board zong suangpah ahih man in a innnei te tawh buai uh hi.

4. Zomi te tangthu ah a om ngeinai lo gam itna la le zawlla  te ahi Lengtong series sponsor sem in a phuankhia masa pen hi. Zogam pan Zangkong ciahlekuan sumbei khem peuh sik in Zomi Khangno tampitak pantah zo hi. Tua akipan in Suan Mang, Gohau(anung lam ciang) te unau’ makaih Lengtong Band pan Lengtong Pauno, Cingsan, Lengtong Kamkhen  cih bang in Zomite Studio Music Tangthu hong ki pan khia hi. Hih Lengtong late hangin India gam a teng Zomite le Kawlgam a teng Zomi te kikal kizopna tampi hangto sak hi. 

Biakna lam ah zong Dorcus Team kici Cingsan te unau Pasian La khumna ding sponsor pia hi.  

Zongeina lapi zong Kam Gin Mang(Tamu), Kham Min Thang (Kawlpi) cihte makai in  studio ah khum ngiat uha Pu Kap in sponsor sem hi. Tuni dong Zomite sungah a kizang mahmah khat hi.

5. Sagaing, Zuathit Kyi Khua a om Nationalities Development University ah Zopuan kop(numei, pasal) 30,  1986 kum pawl in apiak khiat pen tuni dong mah aki zanglai suak hi. 
Zangkong Zomi Siamsin te a ding zong 1986 kum kim pawl in Zopuan kop (numei, pasal) 30 piakhia hi. 1988 gambuai khit ciangin a tunna ki thei nawn lo hi.
Cidam in Khual azin zawh lai'n Zangkong ah Siamsin te sum kisam peuh mah sum le pai tawh ahih theih zah in huh hi. 

6. Zomi sungah sumbawl sumnei tampi a om hangin Pu Pum Za Kap bangin gam le minam ading a sumngam, a piakhia ngam mi tam lo hi. Pu Pum Za Kap pen kum 60 val bek leitung ah anuntak hangin Zomi ta ding a mang ngeilo  tangthu tampi hong nusiat hi.  Zomi tading supna lian mahmah hi. A dam lai a zi, a tate ading thu ngetsak ciat ni.  

Zingciang sun nai 1 in kivui ding hi.

Pu Pum Za Kap’ thubul let kammal “Gam leh Minam a it theilo peuhmah master brain nei kici theilo hi”

Lungzuang khuangai kawm,

Sawlna ombang in,

Thangboi

Zangkong.

Pu Pum Za Kap hong nusiatna tungtaang ah Norway ZNC-LA pan Dahpihna thupuak

          Zomi te ii i deih mipi thuneihna leh suahtakna, mihingte ngah ding hamphatna, dikna leh thumaanna, mihing khat leh khat ki zahtakna , ki-itna ki lemna, nopna lungmuanna leh daihna, mipite khantohna ding vaihawmna i ngah theihna dinga Kawlgam sungah tuma kum 20 paisa lai-a hong dingkhia i Zomi political party ZNC President masa Pu Pum Za Kap hong nusiat ni-in gamsung gam pua a om Zomi political activist khempeuh in i mimal in a hi zongin, kipawlna min tuamtuam te tawh a hi zongin dahna hong pulaak kawmin ama tungah zahtakna kong pia uh hi.

           Tua tawh kizui mahin Kawlgam democracy ki ukna hong om theihna dinga, politic lam tawh kisai makaihna na hong sepsak leh Zomi min tawh hong dinkhiatpih ZNC party makai te sung pan hong nusia sa, Pu Vungh Za Pau, Pu Khual Za Nang leh Pu Gin Thang te banah khua tuamtuam pan activist hong nusia sa Zomi makai dang khempeuh zong phawk kawmin, amau te tungah zong zahtakna kong pia uh hi.

          Tua mah bangin Zomi, Zogam leh  Zo minam te suahtakna dinga nasepna ah nuntakna, guh leh ban, inn leh lo, sum leh paai, thagui thataang, neihsa lamsa hong suplawh sa mimal a kua mapeuh leh Zomi te i khangui kizom a thumaanna leh cihtakna, siangthona, itna deihsakna leh thukhualna hoihna te hangah thongkiat khaukhih leh bawlsiatna hong thuak lawh Zomi khempeuh zong kong phawk uhaa, ka lungsim sungtawng uh pan kong thuakpihna uh hong pulaak kawmin zahtakna kong pia  uh hi.

          Hong nusiat a zi a ta, a u a nau, a it a ngaih a lawm a gual, a mipih a sa pih, a minam ading in leh Pasian gam a dinga a seppih khempeuhte tungah Pasian Khasiangtho hehnepna hong tung kim ta hen cih ka thungetna uh hi aa, ama lungtup leh ama deih Zogam leh Zo minamte suahtakna, ngahding kilawm hamphatna te hong om theihna ding vaihawmna leh kalsuanna te hong picin theih semsem na dingin, Kawlgam kumpi vaihawmna leh ki ukna haksatna tampi sungah hangsan taka amah i Pu Pum Za Kap maban tuni donga hong zop sak hong dampih lai Pu Chin Sian Thang leh a seppih/a vaihawmpih Zomi Zogam political activist khempeuh Pasian in hong makaih sak hen la, amah i Pu Pum Za Kap hong  deihsak i Zomi Zogam sungah matut gualzawhna suahtakna leh picin na nopna daihna ki-it kilemna te ataka muhtheih dingin Pasian in ama nungsang ah a om lai Zomite maban khempeuh lam tuamtuam panin thupha hong piak sak ta hen.

          Hong nusiat lampi hoihte ko khangno te in ka tunna peuh uh panun hong it Zomi Zogam leh Pasian Gam adingin a hoih thei pen leh a etlawm thei pen dingin ka hih theih zahzah un a maban teng kong na zomto zel ding uh hi cih Norway ZNC-LA panin ZNC phungpi ah leh Pu Pum Za Kap Innkuanpih te tungah thu kong puak uh hi.

Pasian, Gam leh Minam ading deihna itna nasepna leh thungetna  kiukhat pan,

ZNC-LA Norway tangin,

Hong phawk mah mah hong dahkhawm,

Sia Thang Khan Thawn Suante

Pu Chin Sian Thang Tangthu

PU CHIN SIAN THANG BIOGRAPHY

Pu Chin Sian Thang pen Zampi khua Tedim huam, Chin State ah April 6, 1938 in Pu Sum Hang leh Pi Niang Khan Cing sung akipanin piang hi. Pianpih sangam nga te lak ah amah a u pen hi aa, sanggam numei 3 leh pasal 1 neih hi. Tan 10 Mandalay ah kum1958 in zo a, Yangon University ah BA kum 1967 in zo aa, LLB kum 1968 kumin zo kik leuleu hi. Azi Don Khen Niang tawh tapa 5 leh tanu 3 neih hi. A sang kah sungin Chinhill Student Union leh Rangoon University Chin Student Association ah Makaipi President sem hi.

　

Taunggyi Conference ah June 8-16, 1961 Mualtung mi khempeuh makai ki muh khopna ah pai-in thugenna nei hi. Tua hunin Chin Student makaipi a sem laitak ahihi. Kum 1971 a ki panin Sitni hong ki pan hi. Kum 1986 in Kalay Township ah Sitni makaipi hong ngah hi.

August 4, 1988 kumin Zomi National Congress minam party hong pan khia uh hi.

May 27, 1989 kumin ZNC Annual Meeting Tedim Zogam ah hong bawl uhhi.

1990 kum General Election ciangin Parliament member in pang hi. Tua sung mahin CRPP leh UNA member khat ah ki hel hi.

　

Kawlgam sung ki ukdan ding General Ne Win hong bawl khiatte mipi mai ah hong ki tangko ciangin Pu Chin Sian Thang in Federal system siksan in ki vaipuak ding thu na sung hi. Federal tawh kisai thu a sunna hangin Oct3 0,1972 akipan March 4,1974 kikal Ye-Kyi-Aing Military Intelligence Detention Camp,Yangon ah lut a, tuani mah in Mandalay Thong ah suanto kik uhhi. Mandalay Thong ahihleh Kawlgam sung adingin a lipkhap huai pen Thong ( Jail ) ahihi.

　

March 3, 1992 zingsang nai 4:00 pawl in Kawlpi a tenna inn ah Palik ten man uh aa, Zangkung ah March 19,1992 in suakta hi.

May 10, 1993 in Kawlpi a teenna inn ah ki man kik leuleu aa, ki khahkhia zel himah leh misim nai simin kha khat sung bang etcik ngah den hi.

Oct 10-24,1996 kumin kumpi ten kemcip leuleu uhhi.

Sept 6, 1998 a kalsung damlohna hong ngah in, March 14, 1999 teh damloh luat manin Sakura Clinic, Sanchaung, Zangkung ah om hi.

　

Sept 15-17, 1999 teh kumpi ten MI-14 Quarter, Botataung Township, Zangkung ah na kepsak leuleu uhhi.

　

Oct 16,1999 in UNDP office ah Pu Chin Sian Thang leh makai tuamtuam ten UN a Assistant Secretary-General, Alvaro De Soto tawh Meeting aneih man un amah pen thudot dingin Nov3,1999 a ki pan June 14,2001 in Military Intelligence Quarter ah kumpi ten na kepsak leuleu hi.

　

Sept 28, 2007 pan Oct 30,2007 sung mahin Saffron Revolution hangin Insein thong sungah om kik leuleu hi.

　

Tawm khat genbeh kik leuleu leng

1990 kumteh Kawlgam buppi General election ah Tedim-II apan MP dingin hong telcing hi. ZNC tup leh ngimte kician tak in gen khiatna nei hi. Kawlgambup ah ‘Zomi’ min cih akigen khiatna hangin Kawl kumpi in kum 1992 in gambuppi a party tuamtuamte phiat ding cihthu hong tangko mahleh ZNC in bel amau kivaihawm theih nang in na pang tinten den hi.

ZNC leh party tuamtuamte kawl kumpin aphiat sawm lai in Pu Chin Sian Thang leh ZNC a pawlte gamthu minam thu ah na khawl tuanlo in, Kawlgam sunga pawlpi 23 kipawl ten United National League for Democracy(UNLD) phuan khia uhi. ZNC in inntekna la in Pu Chin Siang Thang mahin makaipi sem hi.

Feb12,1998 in party tuamtuam Pi Aung San Suu Kyi te makaihna in National League for Democracy, Shan National League for Democracy, Mon National Democratic Front, Arakan Democracy League leh Zomi National Congress kipawl khawm in Committee Representing for the People’ Parliament (CRPP) phutkhia uhi. Amau galkap kumpi kiang ah thusun 4 ana ngette uh ahihleh :-

1) Kum1990 a teelcing aom makaite a ciamteh ding.

2) Galkap kumpi leh Mualtungmi ban ah NLD te kiho khawm theih nang.

3) Mipi Parliament akin theipen a neih zawh nang leh

4) Kawlgam sung ah mipi suaktak takin kivaihawm leh thugen theih nang ban ah Human Rights zahtak sak nang ahhi.

Kum 2001 in Mualtungmi party tamzaw kiphiatta ahihman in ZNC inntekna nuai mah ah United National Alliance (UNA) kicih hong phutkhia in, party 12 pha uhihi. Amah UNA spokeperson dinmun sem hi. Oct 2013 in ZNC kum 23 cinna Kawlpi ah ki zangin Kawlgam Nainganzi ah Kawlte leh Taiyinta leh Galkap kumpi tawh kilem kikna dingin National Reconciliation om theih nang in leh Federal taktak akipuak nang in 2nd Panglong thu kimna (21st century Panglong conference) neih ding ahong puang khiat teh, All Mon Region Democracy Party(AMRDP) in zong mapang khawm dingin ki hel hi.

　

2010 General Election neihna ding ah Kawl kumpi-in 2008 a bylaw adraft thu hangin 2010 Election ah ZNC party kihel lo ding cih Pu Chin Sian Thangin pulak khia hi. Kum 2012 kum mahin ZNC party in Zomi National min Registration a bawl kik uh ciangin Election Commission’s Dy.Director Hla Maung Cho in ‘’Zomi in recognition bangmah neilo hi. Kawlgam a minam 135 sung ah Zomi kicih omlo a, by-election neihna dingah ki hel theilo ding hi cih tangko khia hi. 2012 by-election ah Kawlgam sungah Zomi minam kicih omkei a kicih lai in Zomi aom lam ki ciantak in Dr.C.Thang Za Tuan te tawh pang khawmin na nawt tinten hi.

Kawlgam kumpiten Zomi minam omlo aki cih laitak in muntuamtuam gam tuamtuam panin Zomi khempeuh ki lung kimlo aa, tua laitak in May 28,2012 in document kimtak in Pu Chin Sian Thang, C.Thang Za Tuan te a ki pan Zomi mipil pawl khat in Document kimtak in na submit thei uh hi. Tua hun sung mahin Zomi National Congress pen Zomi Congress for Democracy cih tawh ki laih hi. Tua zawh ni thum khit ciangin Union Election commission apan Zomi pen Kawlgam ah ommah hi, cih thu Tangko kik uhhi.

Augt 2012 in Zomi khawmpi neihna ah Zomi Innkuan USA in Zinmangpi (Guest of Honour) dingin sam uh aa, Pu Chin Sian Thang leh Pu T.Gougin(RIP) te ‘’Zomi National Freedom Award’’ pia uhi. Zomi Innkuan Washington DC aom Zomi tenzong Pahtawina Laipi na pia uhhi. Kum 2013 Zomi Association, Malaysia in Pu Chin Sian Thang zahtak etsakna in ‘’Father of Zomi’’ pia uhhi. April 3, 2013 in ka pianna khua Tuimang ah ZBCM khawmpi om aa, tua lai ah ZBCM ten, "Ngalliam Zuapa", cih pahtawina mah na pia leuleu uhhi.

　

Nov 2015 Kawlgam Election ah mee kuang ZCD min tawh mun 12 ah lui uh aa, mun 6 ah gualzawhna hong la uh hi. Chin party tuamtuam ah mee kuang ki lui hi mahleh zawhna mun khat beek neilo uhhi. Chin State sungah minam minpua party hon khat om aa, tua sungah ZCD bek in gualzawhna hong ngah hi. Lungdam.

　

A kaikhawm:

Thang Thawn Tuang Guite

Source: https://en.wikipedia.org/wiki/Chin_Sian_Thang

            http://zomibiography.blogspot.com/2012/10/vungh-za-pau.html

            http://www.zomidc.org/cinsianthang.htm

PU TUAL KHAW MANG @ Pu Mangtal TANGTHU.

Pu Mangtal.

Pian na

Sukte panin khang 9 na-Khan Thuam, Khan Thuam’ tate: Kam Hau, Pau Kam, Gawh Pau, Za Khai le Za Pau, Gawh Pau’ tapa, Myo-Ok suam makai, Kapteel Ukpipa Thuam Thawng, ThuamThawng’ tapa Ukpi Do Tual; Do Tual’ tapa, Kawlgam suahtakna dingin Zomi, (Tedim) taangin Pinlong Thukimna (PangLong Agreement) letmat a thuh pa, Saizang gam Ukpi Pu Thawng Za Khup, ATM., le Pi Tel Za Kai te sung panin 1935 kum June kha ni 9 ni in, Saizang khua ah suak hi.

Pu Do Tual leh Pi Pum Khaw Man (Mualbeem)te suan leh khaak teng:-

1. Pi Niiang Khaw Lian - Pu Tual Lian Zam ( Muizawl)

2. Pi Ning Za Hau - Pu Son Langh(Saizang)

3. Pu Thawng Za Khup - Pi Tel Za Kai(Saizang)

4. Pi Thawng Za Cing - Pu Thang Za Kam(Muizawl)

5. Ciin Za Go (a neu in si)

6. Pu Thiripyanchi Thawng Cin Thang - Pi Niang Khaw Mang (Tongzang) - Pi Cing Lun Niang (Tongzang)

7. Col Dal Za Kam - Pi Man Kaih Niang (Tedim)

8. Pu Mang Khaw Nang - Pi Khan Man (Saizang)

9. Mang Khaw Pau (a neu in si)

10. Pi Cing Khaw Lun - Pu Suang Cin Pau (Saizang)

Pu Thawng Za Khup leh Pi Tel Za Kai suan leh khaak teng

1. Tual Za Dal (a neu in si)

2. Nu Man Za Go - Pa Song Khan

3. (Nu Mang Do Cing) - (Major Tual Khen Pau)

4. Pa Tual Khaw Mang - (Nu Cing Ngo Niiang)

5. (Lt.Col Lian Khan Thang) - Nu Hau Khan Lun (or) Khin Hnin Aye

6. Nu Lian Khan Vung - Lt.Col Tual Do Dal

7. Thang Cin Zam (a neu in si)

8. Hau Za Niang (a neu in si)

9. Kam Za Lian (a neu in si)

10.Pa Nang Cin Pau - Nu Ciin Do Niang

Mualbeem khua Zeya Kyaw Htin Lt. Col Lian Cin Zam leh Pi Ciin Za Ngul te tanu u pen Nu Cing Ngo Niiang tawh 1963 kum in ki teeng aa, tanu(4) leh tapa(2) nei uh hi.

Pa Tual Khaw Mang leh Nu Cing Ngo Niiang te suan leh Khaak teng:-

A Innkuan pih A tate

1. Nu Kai Za Dim - Pa Pum Za Khai - Cin Lian Tuang

- (MangSian Mung) - Kam Sian Khai - Mung Lian Khual

2. Nu Ngul Lian Cing - Rev.Dr Cin Khua Kham- Cing Sian Lun - Niiang Sian Kim

- Daniel Vum Sian Kham

3. Nu Cing Ngaih Ciin- Major Thang Lian Thawng- Vung Zam Kim - Niiang Sina San - Dal Sum Mang

4. Pa Khup Khan Kam- Nu Dim Lian Cing - Niiang Sian Dim - Mang Sian Khup

5. Zam Khan Lun (a neu in si)

6. Pa Zam Lian Dal - Nu Ngai Nei Kim - Mang Sian Zam - Niiang San Kim

A it mah mah a innkuanpih Nu Cing Ngo Niiang in 2004 kum May kha(29) ni in, Topa aang sung hong zuat san hi.

Sang kahna

1941 kum in Saizang ah sangkah kipan in Galpi khit ciangin Tedim, St John’s Diocesan High School le Tedim State High School ah kah hi. 1954 kumin ZangKong Cushing High School panin tan sawm zo in Rangoon University ah Zato lam sin dingin I.Sc. kah hi. Zato Sang (Medical College) kah thei ding (qualified) napi in zui nawn lo in B.A. kahin English Literature, Political Science le Western History tawh 1959 kumin B.A. zo hi. Master Degree M.A. zop theihna ding (Q, qualified) hi. 1961 kumin Upadi lam B.L. (Bachelor of Law) degree ngah hi.

Rangoon University a kah sungin Zomi sangnaupang kipawlna (Hill Chin Students’ Union) ah a makai lam ah kihel den hi. 1957 kumin Zo Zum (Chin Affairs Ministry) te in Zomi Namni pen February 20 phiat in, December ni 4 ni in khel dingin a vaihawm uh hi. Tua ciangin Zomi sangnaupang te lungkim lo in ‘kankuat’ uh a, ‘Chin National Day Action Committee’ phuan in tua lai ah Chairman (Makaipi) seem hi. 1957 kum February 20 ni in Sangnaupang Innpi (Union Hall) ah “Zomi Namni” a bawl veve uh ciangin, Zo Zum a uliante heh uh a thubawl ding nangawn a sawm uh hi. Ahih hangin Vuanzi U Zahre Lian in, “Sang naupangte’ ngaihsutna sang mahmah hi,”ci zawsop ahih manin bangmah cih thei lo uh hi. Kum(12) a phaak hun in a pa Pu Thawng Za Khup Panglong thukimna letmat thuh ding aa pai aa, a mah leh a ni tapa Lt.Col Tual Do Dal te in va zui uh hi.

Nasepna

1960-1961 - Rangoon University ah English Tutor seem hi.

1961-1963 - Ki uk na lam ah lut in Pegu Division ah nasep sin na a neih khit teh Matupi Township ah Myo-ok (Township Officer)leh Third Class Magistrate Power ngah hi.

1963-1965 - Mandalay Division, Yamethin Township ah Second Class Magistrate power tawh S.D.O (Vuandok zaa) ngah hi.

1965-1968 - Maymyo ah District Treasury Officer, Head quaters Magistrate leh Registrar of Deeds seem hi. Tua hun sungin First class Magistrate Power kipia hi.

1968-1971 - Amarapura ah Speicial Magistrate Power tawh S.D.O (Vuandok) seem hi.

1971-1972 - Mawlaik ah S.D.O seem hi.

1972-1976 - Gamsung kiuk zia kikheel na ding hangin Hakha ah ki puak in Constitution thak tawh kisai mipi lungsim laakna leh Hakha Township Election Commission ah Chairman seem hi.

1976-1978 - Tedim Township people's Council ah zumuk hi.

1978-84 - People's Council nihna kiteel na (Election Commission) chairman tavuan kipia ban-ah Chin State People's Council ah member in ki teel hi.

1984-1988 - Zakhang in Sagaing Division zumpi ah Mangpi seem hi.

1988-1991 - Kalay District ah (Dy.Comissioner) Mangpi seem hi. Tua laitak in District Chairman pen Lt.Col Thein Sein (Tulaitak aa kawl gam Tamada pa ) hi in a mah pen District Secretary seem hi.

1991-1993 - Kachin Gam Putao District ah Mangpi seem hi.

1993-1995 - Chin State, Haka ah Menzi(Commissioner) seem hi.

1995-1996 - Magwe Division ah Menzi(Commissioner) seem hi.

1996-1998 - Director, Ministry of Home Affairs sem hi.

1998 kum June kha in pension la hi.

Mipi aa ding a sep na

1976- Tedim ah a sep sungin Party/Council makaih lamlah na tawh Tedim khua aa dingin UNICEF huhna sialtaang luitui laakna ah vaaihawm hi. Tua ban ah Tedim khuakim, Saizang, Kapteel khua te ading zong tui ngah pih hi. Heilei leh Saek khua, Sialtui leh Suang zang kikaal mawtaw lam tawh nang vaihawm pih in, huhna ngah sak hi.

1989- Kalay District ah Mangpi a sep laiin Kalemyo pan Monywa mawtaw lamthak bawl ding tungsiah ah a puak tohna tawh kizui in tu aa a kizang"Yagyi" lampi a kibawl hi.

Auto Telophone kideih mah aa, a hih hanginTedim ciangciang in ngah kei nuteh hong kicih san hi. Telepone ngah nang Tedim Committee te in a mau ki don tawm Fund tawh Yangon ah kusale pai sak aa, tua a pai te Yangon pan na makaih hi. A kisai zum khempeuh ah a pai uh hangin, ngah zo lo uh hi. A nunung ciang in, a maa meel theih Col(Retd) Zaw Win Zaw YMBA(makaipipa) kiangpai in, ngahzo kei nuteh na ci hi. A hih hangin A man' "Ko kumpite tung khut dawh ngen ding aa hong pai hi kei ung. A leizo ding aa hong pai hi ung" a cih ciang in tua pa in "500-600 lalks bang bei ding , Kuan leizo ding?" ci in a dot teh a man a paipih pa Thang Sing kawk in " Hiah Boss om hi!" a cih teh kumpi tung ah hong panpih ning ci a hih manin Auto Telephone ihngah nang lampi hong ki hong khia hi.

Pension a laak khit ciangin Zangkong bulphuh in, a gam le a lei khantohna ding a deih sakna tawh mun tuamtuam pan huhna ngah theihna ding vaihawm sak hi. Tedim khua banah Saizang khua leh Kaptel khua tuineek, Kaptel Gunleipi te amah mah in a phuutsak a, a ngah pih ahi hi. Tua banah Sialttaang tui kingah khit ciangin thu tuamtuam hangin ki zom zo kimlo ahih manin, tua hun a UNICEF a vai hawmpipa Mr. Mendez (Country Representative) in hong tun kik ciangin, huhna ngen kik in, tui lampi khel na dingin tuizawl 4"HDP te pi 27,000 hong piak beh hi. Ih gam khantoh nading a deihna tawh Australia gam Taangmi (Ambassador) te nupa Tedim gam ah zin pih kawikawi in Australia te huhna tampi kingah tuam hi. 

Zangkong panin “Tedim Association” kici Zomi Tedim mite gam khantoh na ding kipawlna phuan uh a Kumpi te in thukim pihin, kipsak hi. Tedim Association ah President (Pawl makaipi ) ‘term’ khat (kum 3) sung a sep khit ciangin ‘term’ khat sep beh dingin kitel kik hi. 2011(63) veina Zomi namni in ah ZNC in Panglong letmat thuh teng pahtawina NLD zum ah ki pia aa, A pa Pu Thawng Za Khup taangin Uion Hero Award saang hi.

Biakna Upna

U Tual Khaw Mang peen Zogam khanglui biakna abul mahmah panin khangkhia ahih manin Zo ngeina lui, lasakna, laamna, zu le sa neekna te ah nuamsa mahmah hi. A pa in hong sihsan ciangin a Nu lunggulh na tawh a Pa’ hanken ding in Kawlgam Irrawaddy guun naak, Tagaung gam gammaangtu lak ah Zangsial, Chindwin gun gei Mawlaik gamah Sai a mat ciangin a nuai a bangin la phuak hi.

a. Mi in sanglian a kap leh, gual tung a tuanna hi ee,

b. Leen sum kai a sang ka kap aw, zua’ vaang ka ngaih man hi ee.

A suah zawh kum 50 sung Zo ngeina, dawi biakna sungah nop takin a bual piikpeek khit ciangin piang thak in Zangkong I.C.C Pawlpi ah ki-aap hi. 1998 kumin US, Hawaii Haggai Institute te’ ah “Advance Christian Leader Seminar” kah hi. Faith Bible Training Centre ah Diploma zong ngah hi. Saizang khua a apu apa te lamsa innpi peen, tu in AG Biakinnpi leh Ciimnuai Childcare Centre, naupang pattahna sang in zangh in a lungkim mahmah hi. Tua Ciimnuai Childcare Centre dingin Japan kumpi in Inn lianpi khat lamsak in kizo siang dekta hi. Tua banah Saizang khua khung ah mite in Pasian bia in nop takin thu a nget theih nading in pi 50 a sang Concrete Singlamteh golpi khat ama’ hanciamna tawh lamin, 2011 April kha in zo hi.

Topa’ kiang zuat na

Tua bangin Pasian ading le a gam a lei a ding in na semin a om laitakin a lungtang natna suak in thungetna le zatui zaha tawh a kibawl hangin 2011 kum June kha ni 8 ni, nitaak nai 8:30PM hunin Topa’ aang sungah a tawntung a tawlnga dingin hong zuat san hi.

Src: Www.laibusaal.Com

Lalthlamuong Keivom : 1st Indian Foreign Service Officer from Manipur

Pu Lalthlamuong Keivom was born on July 15, 1939 (official date of birth 2 April 1942) at Pherzawl, Churachandpur District (formerly South District), Manipur as the thirteenth child of Hrangthatfieng Keivom and Khawtinhnieng. He cleared his matriculation examination in 1959 from the Pherzawl High School, Churchandpur. He received his higher studies from different institutes such as B.A (1963) from D.M. College, Imphal and M.A. History (1966) from Guwahati University, Guwahati.

Pu Lalthlamuong Keivom married Dari Keivom in 1963and they are the proud parents of two loving daughters and two sons. Margaret Thangmawi Keivom, the eldest daughter, is a fashion designer at Mawi Ltd., London. Helen Ruolsingpui Keivom, the second daughter is Deputy Chairperson, District Community Board, Wellington, New Zealand. Their first son, David Lalhmingsang Keivom, who received B.D from Serampore is Communication Manager, Trans World Radio (TWR), Delhi and he is currently in the Philippines.

James Lalropui Keivom, the last son, is Senior Photo-Journalist, the New York Daily News, New York. He is a recipient of many prestigious awards in photo-journalism. Although the family members are scattered in different parts of the world, not a single day passes without sharing the daily experience with each other.

Employment

Pu Lalthlamuong Keivom's career and professional life is varied and is marked by a linear upward movement towards the best. From a simple school teacher in a remote village of Manipur, his sheer determination and hard work took him to the farthest part of the world (Down South for example) as a diplomat of finest quality. He started his career as an Assistant Teacher at Vimala Raina Girls High School in 1963.

The same year he joined the Pant Standard High School (presently known as Rengkai Government High School) as the Headmaster. The following year he joined Parbung High School as the Headmaster and served the school for two years. He was a Lecturer at Sielmat Christian College, Lamka (1966–67). Then, from the year 1967 to 1970 he was with the Indian Revenue Service (Customs & Excise).

One could have happily accepted this honourable service, give up the rigors of preparation for civil services and lead a happy married life instead of burning the midnight oil, but not for Pu L. Keivom. The will to achieve the best in life and constant support from his loving wife made him tobecome the first Indian Foreign Service (IFS) Officer from Manipur in the year 1970.

During his service period as an IFS Officer he was posted in different countries: Nairobi, Kenya (1976–80); Jeddah, Saudi Arabia (1980–83); Wellington, New Zealand (1983–85); Rangoon, Burma (1986–90); Milan, Italy (1990–93); Male, Maldives (1994–97). Towards the end of his diplomatic career he was posted atDelhi (1997–2002) and retired in the month of May, 2002. Since then he has been a self-employed Bible translator and publisher.

Socio-cultural activities

As a person who believes in the upliftment of and serving his fellow beings, Pu L. Keivom has been actively taking part in numerous socio-cultural activities. He has been the Adviser Delhi Hmar Welfare Association (DHWA), the Hmar Students' Association (HAS), Delhi Joint Headquarters and the Zofa Global Network since the year 2013.

In his youth he was the Cultural and Information Secretary of the Hmar Students' Association (1959–63). He was the author and designer of the HSA Emblem (1962). Further he was the Chairman of the Hmar Cultural Society (1963–1980). He is also associated with many other social and cultural organizations irrespective of tribe, ethnicity, caste and creed.

Literary works

Pu L. Keivom is not only a diplomat but also a man of literature. He has composed numerous songs in Hmar language (more than 150 songs). He has written a number of essays, articles and seminar papers in English, Hmar and Mizo (more than 1200). Since 1997, he has been writing, on an average an article (of around 2000–3500 words) every week for the weekly Delhi Thurawn in addition to special articles for newspapers and magazines in Mizoram, Manipur, Tripura, Meghalaya and Assam.

He has translated and published the Holy Bible in modern Hmar (2002–07) and Rabindranath Tagore's Gitanjali (1973). Moreover, he has also translated more than 50 hymns from Hmar and Mizo into English to cater to the need of the students and research scholars in various theological and secular institutions in India and abroad. He also maintains the Zoramkhawvel website and the Keivom Diary.

Books and publications

Pu L. Keivom has written and published more than 20 books.

In Hmar: Thralai Hlabu (1963); Hmar Hla Suina (1980); Zangkhaw Bungbu (2000); Nun Ram, Ka Nun (2001); Gospel of John and Letters of John 1–3 (2002); New Testament, Psalm and Proverbs (2004); Book of Genesis (2006); Baibul (Hmar)-Holy Bible, Delhi Version (2007); Hebrew (2014); Revised second edition of Delhi Version of the Holy Bible(2015); Rabindranath Tagore's Nobel Prize winning work, The Gitanjali (translated in 1974 and now in the press).

The New Testament, Psalms and Proverbs (2004) and the Holy Bible (2007) entitled Baibul (Hmar) were single-handedly translated and published by the translator. One special feature of the Bible in this Delhi Version is that each line of every Psalm has equal number of syllables, the only one of its kind in the world. Hmar Hla Suina is an exhaustive and authoritative book on the political, cultural, religious and linguistic history of the Hmar people and the most referred to so far by researchers on the subject. Preparation of the revised and enlarged edition is underway.

In Mizo: Zoram Khawvel 1–8, Bawktlang Thawnthu, Thuthlung Ram, Pherzawl Titi, L.KeivomThukhawchang 1–2. Of these, ZoramKhawvel – 1 was awarded Book of the Year (1991) in Mizoram; ZoramKhawvel – 4 has been considered as a Bible on Zo nationalism and unification; Zoram Khawvel 5 and 6 are, respectively, well-researched and authoritative accounts of the immense contributions of two famous pioneer missionaries such as Edwin Rowlands (Zosapthara) and Watkin Roberts (Saptlangvala) in Mizoram, Manipur, Tripura and the Chittagong Hill Tracts (now in Bangladesh). Zoram Khawvel – 7 is the only book in Mizo, which deals with the 100-year history of the world and the Zo world upto the year 2000 in a single book.

Thuthlung Ram (Land of the Covenant) deals with the ancient and modern history of 'people of the Book', Judaism, Christianity and Islam, at the backdrop of the author's visits to these lands of the covenant (Arabia, Egypt, Jordan and Israel).At one time, the book was called by critics as the "Second Bible" in the sense that it helped in the return of many apostates who left their religion and accepted Judaism for material benefit.

In tri-lingual (Hmar, Mizoand English): Impressions on Keivom (2011), a 310-page compilation of writings from friends and close associates published on the occasion of the celebration 'Keivom Nite' at Bethel (Churachandpur) on December 16, 2011 which speaks volumes of the life and times of Keivom.

He has written three (3) novels and more than twelve (12) short stories in Hmar. The number of essays, articles and seminar papers on various topics he has written exceeded 1200 and if these are compiled in about 250–300 page content, it will make atleast 50 books. He has compiled Hmar idioms and phrases including poetic words in 1964 (unpublished). In addition to these, he has edited and compiled several magazines, souvenirs and booklets. In a way he has contributed towards the systematization and standardization of Hmar writing not only syntactically but also in content and quality, and thus revolutionized it.

Dissemination through the digital world

In order to disseminate knowledge through the digital world Pu L. Keivom launched a website in 2009 known as 'zoramkhawvel.com'. This was the first ever professionally designed Mizo e-book of his works by donating Zoram Khawvel-1 and 'Nun Ram', a collection of 5 short stories and 3 essays so that Zo kindred tribes living in different parts of the world can access his writings.

On the occasion of the inauguration, he explained his vision thus, "One of the key steps I thought will be useful in bringing the people of Zoram khawvel closer is to open Zo Basket wherein we will put all available works of Zo literature and music as much as possible and turn the site as a major source of information on Zo life, culture and literature.

The aim is to treasure all works of literature in different Zo dialects, including dictionaries, Bible translations and recorded songs and music". Has also donated his Delhi Version of the Bible for a mobile version and the first Hmar Bible Mobile Phone Version was launched on August 30, 2009, the eighth Bible in India to enter into mobile phone version.

Ongoing project

Ongoing project of Pu L. Keivom includes the compilation of the cultural treasures of the Zo descent. The preliminary survey of Cultural Mapping Project was launched in March 2011. The sole aim of the project is to collect all facets of the cultural treasures of the Zo descent and store them in films and books as a follow-up of the Linguistic Survey of India conducted in the 1900s.

The project envisages compilation of English-Zo Dictionary from collections of key words from diverse Zo dialects in India, Myanmar and Bangladesh and identification of elite and dedicated volunteers from all dialect areas who can be able to assist in the project. Preliminary survey amongst some of the Old Kuki dialect groups has already been undertaken and volunteers identified for the project.

Awards and decorations

o 1991: Book of the Year Award, Mizo Academy of Letters, Aizawl, Mizoram
o 1998: Zosapthara Award, Mizo Literary Association, Bilkhawthlir, Mizoram
o 2004: Excellence Award, Delhi Hmar Welfare Association.
o 2010: Man of the Century Award in Literature, Reformed Presbyterian Church ofNorth East India Gospel Centenary Celebration Committee, Saikot, Churachandpur, Manipur.
o 2014: Zofa Global Award at Zofa Global Unity Festival, Zokhawthar, Indo-Myanmar Border, Mizoram by Zofa Global Network.
o 2014: ZOFEST Award by Mizo Zirlai Pawl General Headquarters, Aizawl at Zofest-6, Haflong, Assam.
o Many other awards and commendations from cultural, religious, literary and linguistic organizations in India and abroad.

Pu Lalthlamuong Keivom can be reached at keivom (at) rediffmail (doT) com & l_keivom (aT) yahoo (doT) com. His permanent address is Nehru Marg, Churachandpur, Manipur but resides at Mayur Vihar-1, Delhi-110091. Please visit  keivom diary: www.zoramkhawvel.com.

---

* This information is provided for e-pao.net by Dr. Lokendra Arambam , Chairperson, The Arambam Somorendra Trust
This article was posted on June 05, 2015.

L. Keivom Birthday Pahtawina

New Delhi July 15,2015: 
Zovontawi te laka i tamtheih mahmah ahi 'Zoram Khawvel' cih laibu gelhkhia Pu L Keivom in zanni nitaklam in a tenna inn Mayur Vihar Phase 1, New Delhi ah a pian kum  76 cinna lawmin Pasian kiangah  lungdam kohna hun zang thei hi. Hi hun nuam ah Pastor Lalsiesang Joute in Pasian kiang thungetna ong neihsak in, Pi Dari Keivom in Pastor Lalsiesang Joute in nampuan silhsakna nei lai hi.

Pu L Keivom pen Indian Forest Service (Retd) hi a, Kawlgawm ah #ZNC ki phuat cillai in, Yangon Embassy ah (1990?) lai in ZNC Founding president Pu Vungh Do Thang kiang, "Vungh aw, Kawlte in Chin ong cih leh ong simmawhna hi a, Zomi ong cihlkeh ong zahtakna hi" cih a kamtawh pulak in Zomi a itna a lakkhia pa ahi hi.

ေဒါက္တာဘေမာ္ရဲ႕ သမီး၊ ဗိုလ္ရန္ႏိုင္ရဲ႕ ဇနီး

ေဒါက္တာ တင္ဇာေမာ္နုိင္

 လတ္တေလာ ထြက္ရွိေနသည့္ ျမန္မာ့သမိုင္း ေနာက္ခံစာအုပ္မ်ားထဲတြင္ ေဒါက္တာဘေမာ္ကို ၿဗိတိသွ် ကိုလိုနီေခတ္ ႏွင့္ ဂ်ပန္ေခတ္ တို႔တြင္ နန္းရင္းဝန္ႏွင့္ ႏိုင္ငံေတာ္အဓိပတိ ရာထူးမ်ားကို ထမ္းေဆာင္ခဲ့သူအျဖစ္ လည္းေကာင္း၊ ရဲေဘာ္သံုးက်ိပ္ကို ျမန္မာ့ လြတ္လပ္ေရးတိုက္ပြဲတြင္ အဓိကက်ေသာေနရာမွ ပါဝင္ခဲ့ၾကသူမ်ား အျဖစ္လည္းေကာင္း တသမတ္တည္း ေဖာ္ျပခဲ့ၾကသည္။

ဇြန္လ ၅ ရက္ေန႔တြင္ ထြက္ရွိခဲ့ေသာ “A Burmese Heart” အမည္ရွိ စာအုပ္တြင္မူ ကြဲျပားမႈမ်ား ရွိေနၿပီး ျမန္မာႏိုင္ငံ ၏ သမိုင္းႏွင့္ ႐ႈပ္ေထြးေနသည့္ ႏိုင္ငံေရးကာလမ်ားႏွင့္ ဆက္စပ္မႈမ်ား ရွိခဲ့သည့္ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္က သူ၏ ကိုယ္ေရး အျမင္မ်ားကို ေရးသားထားသည္ကို ေတြ႔ရသည္။ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္သည္ ေဒါက္တာဘေမာ္၏ သမီး ျဖစ္သည္သာ မက ရဲေဘာ္သံုးက်ိပ္ဝင္ တဦး ျဖစ္ေသာ ဗိုလ္ရန္ႏိုင္၏ ဇနီးလည္း ျဖစ္သည္။

ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္သည္ ၿဗိတိသွ် ကိုလိုနီေခတ္က အခြင့္ထူးခံ အထက္တန္းလႊာတြင္ ႀကီးျပင္းခဲ့ရသူ ျဖစ္ၿပီး ျမန္မာႏိုင္ငံ တြင္ ေငြေၾကးခ်မ္းသာသည့္ မိသားစုမ်ားသာ တက္ေရာက္ႏိုင္သည့္ စိန္႔ဂြ်န္း (St.John) ကြန္ဗင့္ေက်ာင္းတြင္ တက္ေရာက္ခဲ့သူျဖစ္သည္။ ေက်ာင္းသူအမ်ားစုမွာ ျမန္မာမ်ား ျဖစ္ေသာ္လည္း အိႏၵိယ၊ တ႐ုတ္ႏွင့္ ဥေရာပ ေသြးေႏွာသူ မိန္းကေလးမ်ားလည္း တက္ၾကသည့္ ေက်ာင္းျဖစ္သည္။

ေဒါက္တာဘေမာ္ မိသားစု

ေဒၚတင္ဇာေမာ္သည္ ျမန္မာသမိုင္း၏ အေရးပါေသာ ျဖစ္ရပ္မ်ားျဖစ္သည့္ ဆရာစံ ေတာင္သူလယ္သမား အေရးေတာ္ပံု (ၿဗိတိသွ် အစိုးရက ဆရာစံအား ႐ံုးတင္စစ္ေဆးသည့္ အခါတြင္ သူ၏ဖခင္ ေဒါက္တာဘေမာ္က ဆရာစံ၏ ေရွ႕ေနအျဖစ္ လိုက္ပါ ေဆာင္ရြက္ေပးခဲ့သည္) မွစ၍ အိႏၵိယ-ဗမာ လူမ်ိဳးေရး အဓိက႐ုဏ္းမ်ား၊ ဂ်ပန္က ျမန္မာႏိုင္ငံကို သိမ္းပိုက္ထားသည့္ ကာလ၊ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း လုပ္ႀကံခံရျခင္းႏွင့္ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေနဝင္း စစ္အာဏာ သိမ္းျခင္း ကာလအထိ ျဖတ္သန္းခဲ့သူလည္း ျဖစ္ သည္။

သမိုင္းဆိုသည္မွာ လူမ်ားက ၎တို႔ ျမင္ခဲ့ သည္ကို ျပန္ေျပာျခင္းျဖစ္သည္။ အထူးသျဖင့္ ႏိုင္ငံေရးႏွင့္ဆိုင္ေသာ အျဖစ္အပ်က္မ်ား ေတြ႔ႀကံဳရသည့္ အခ်ိန္မွာ ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္လည္း လြတ္လပ္ေရးေခတ္တြင္ ဝန္ႀကီးခ်ဳပ္ ျဖစ္လာေသာ ဦးႏု၊ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းႏွင့္ ေက်ာင္းသားေခါင္းေဆာင္မ်ားက သူ၏ဖခင္ကို ေတြ႔ဆံုရန္ ေနအိမ္သို႔ လာေရာက္ၾကေသာ အခါ ထိုလူမ်ားႏွင့္ ထိေတြ႔ ဆက္ဆံမႈမ်ားအေပၚ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္က သူ၏ ကြဲျပားေသာ ကိုယ္ပိုင္အျမင္ျဖင့္ ေဖာ္ျပထားသည္ ကိုေတြ႔ ရသည္။

သူတင္ျပခဲ့ေသာ ထင္ရွားေသာ ပုဂၢိဳလ္မ်ားႏွင့္ ထိုပုဂၢိဳလ္မ်ား၏ အက်င့္စ႐ိုက္မ်ားမွာ သမိုင္းစာအုပ္ အမ်ားအျပားတြင္ ျမင္ေတြ႔ေနက် အေၾကာင္းအရာမ်ားႏွင့္ တခ်ိဳ႕ေနရာမ်ားတြင္ ကြာျခားမႈမ်ား ရွိေနသည္။

၁၉၄၄ ခုႏွစ္၊ ဇြန္ ၂၃ ရက္ေန႔တြင္ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္ႏွင့္
ဗိုလ္ရန္ႏိုင္တို႔ လက္ထပ္ခဲ့သည္

ဥပမာ ျပရလွ်င္ ျမန္မာမ်ားက ဆရာစံအား ေတာင္သူလယ္သမားမ်ား၏ အခြင့္အေရး အတြက္ ရပ္တည္ခဲ့ေသာ သူရဲေကာင္း တဦးအျဖစ္ သိၾကသည္။ ေဒါက္တာေမာင္ေမာင္ ေရးသားေသာ “Burma and General Ne Win” စာအုပ္တြင္ ဆရာစံ၏ အမႈကို စစ္ေဆးၾကားနာခဲ့သည့္ တရားသူႀကီး ဦးဘဦးက ဆရာစံအား “ပိန္ပိန္ပါးပါးႏွင့္ သာမန္ ကိုယ္ခႏၶာ အရြယ္အစားရွိသူ တေယာက္ပါ။ ဘယ္သူကမွ သူ႔ကို ေခါင္းေဆာင္ တေယာက္လို႔ သိမွာ မဟုတ္ဘူး။ ဒါေပမယ့္ သူက သူ႔ရဲ႕ ခႏၶာကိုယ္နဲ႔ အရပ္အေမာင္းကို လ်စ္လ်ဴ႐ႈထားၿပီးေတာ့ မ်က္ႏွာနဲ႔ မ်က္လံုးေတြမွာ အားစိုက္ခဲ့တယ္။ သူ႔မွာ ႀကံ့ခိုင္တဲ့စိတ္ဓာတ္၊ ျပတ္သားတဲ့ မ်က္ႏွာထားနဲ႔ စူးရွတဲ့ မ်က္လံုးေတြ ရွိတယ္” ဟု မွတ္ခ်က္ျပဳခဲ့ေၾကာင္း ေရးသားထားသည္။

ထို႔အျပင္ ဆရာစံအား ေသဒဏ္အတြက္ အသနားခံစာတင္ရန္ ေျပာေသာအခါ “က်ေနာ္ရဲ႕ ရဲေဘာ္ရဲဘက္ေတြနဲ႔ ေနာက္လိုက္ေတြ အမ်ားႀကီး အသတ္ခံခဲ့ရတယ္၊ ဒါမွမဟုတ္ ႀကိဳးေပးခံခဲ့ရတယ္။ က်ေနာ္လည္း သူတို႔ လမ္းအတိုင္းပဲ ေလွ်ာက္သင့္တယ္လို႔ ထင္တယ္” ဟု ေျပာခဲ့ေၾကာင္းလည္း ေဒါက္တာ ေမာင္ေမာင္၏ စာအုပ္တြင္ ေဖာ္ျပထားသည္။ ဆရာစံ၏ အႏိုင္မခံ အ႐ံႈးမေပးေသာ စိတ္ႏွင့္ ေသျခင္းတရားကို ဂ႐ုမထားသည့္ စိတ္ကို ေဖာ္ျပျခင္း ျဖစ္သည္။

သို႔ေသာ္လည္း ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္၏ အျမင္တြင္မူ ဆရာစံသည္ “ဂိုဏ္းဆရာေယာင္ေယာင္ လုပ္ေနသူတေယာက္၊ သူပုန္ေခါင္းေဆာင္ တေယာက္၊ တခါတရံ ေဆးကုတတ္သူ တေယာက္” ျဖစ္ေနသည္။ သူ၏ ဖခင္ ေဒါက္တာဘေမာ္ ကိုယ္တိုင္က ဆရာစံအေၾကာင္းကို ေကာင္းေကာင္း မသိခဲ့လွ်င္ “တျခား ျပစ္မႈ အေသးစားမ်ားကို က်ဴးလြန္တတ္သူ၊ စက္ဘီးသူခိုး သို႔မဟုတ္ လုယက္တတ္သူတေယာက္” အျဖစ္ အထင္မွားႏိုင္သည္ဟုလည္း ဆိုသည္။ အမႈ စစ္ေဆးရာတြင္ သူ႔ဘက္မွ လိုက္ပါေဆာင္ရြက္ေပးမည့္ ေဒါက္တာဘေမာ္ကိုပင္ စကားမေျပာရဲသူ တေယာက္ အျဖစ္လည္း ေဖာ္ျပထားသည္။ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္၏ ေရးသားမႈမ်ားက ေဒါက္တာ ေမာင္ေမာင္၏ စာအုပ္တြင္ ေဖာ္ျပမႈမ်ားႏွင့္ ဆန္႔က်င္ဘက္ ျဖစ္ေနသည္ကို ေတြ႔ရသည္။

သခင္မ်ားႏွင့္ ပတ္သက္ေသာ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္၏ အျမင္သည္လည္း သမိုင္းဇာတ္လမ္းေတြႏွင့္ ကြဲျပားေနခဲ့သည္။ ျမန္မာ့သမိုင္းတြင္ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း ကဲ့သို႔ အထင္ကရ ပုဂၢိဳလ္မ်ား အပါအဝင္ သခင္မ်ားသည္ ကိုလိုနီေခတ္ အမ်ိဳးသားေရး လႈပ္ရွားမႈမ်ားတြင္ ေရွ႕ဆံုးမွ ပါဝင္ခဲ့သူမ်ား ျဖစ္ၾကသည္။ သို႔ေသာ္ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္က “က်မ အေဖက ႏိုင္ငံတခု တည္ေဆာက္တယ္ ဆိုတာ အယူဝါဒလမ္းစဥ္ တခုကို မ်က္စိမွိတ္ ယံုၾကည္တာထက္ ပိုတယ္ ဆိုတာ ရွင္းျပဖို႔ ႀကိဳးစားခဲ့တဲ့ အခ်ိန္မွာ အသက္ ၂၅ ႏွစ္ အရြယ္ သခင္ေတြက ေက်ာင္းသားေလးေတြလို သမ္းေဝေန ခဲ့ၾကတယ္” ဟု ဆိုသည္။

ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္က ဖခင္ျဖစ္သူအား အလြန္ခ်စ္ခင္ ကိုးကြယ္ေၾကာင္း ထင္ရွားစြာ ေတြ႔ရွိရသလို တျခားသူမ်ားႏွင့္ လည္း မၾကာခဏ ႏိႈင္းယွဥ္ေလ့ရွိသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ၁၉၅၃ ခုႏွစ္တြင္ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္၏ ပထမဆံုး အမ်ိဳးသမီး အဂၤလိပ္စာ ကထိကျဖစ္လာေသာ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္ ေရးသားသည့္ “A Burmese Heart” စာအုပ္က ေရွ႕ဆက္ ဖတ္ရန္ ဆြဲေဆာင္ႏိုင္ပါသည္။

ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္က ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ နာမည္ဆိုးျဖင့္ ေက်ာ္ၾကားေသာ ေရၾကည္အိုင္ စစ္ေၾကာေရး စခန္းတြင္လည္း ႏွစ္ႏွင့္ခ်ီ၍ ေနထိုင္ခဲ့ရသူ ျဖစ္သည္။ ပထမဆံုးႏွစ္တြင္ ေလးလအရြယ္ သားကေလးႏွင့္ အတူေနခဲ့ရသည္။ ေျမေအာက္ ေတာ္လွန္ေရးအဖြဲ႔ႏွင့္ ဆက္သြယ္မႈရွိေသာ ဗိုလ္ရန္ႏိုင္၏ ဇနီးျဖစ္ရျခင္းက သူ႔ကို ျပစ္မႈက်ဴးလြန္သူ ျဖစ္ေစခဲ့သည္။

သူ၏ စာအုပ္က ဗိုလ္ခ်ဳပ္ႀကီးေနဝင္း ဦးေဆာင္ အာဏာသိမ္းယူခဲ့သည့္ ၁၉၆၂ ခုႏွစ္ ေနာက္ပိုင္း ျမန္မာႏိုင္ငံမွ စစ္အစိုးရမ်ား ေခတ္တြင္ အလုပ္အကိုင္ ဆံုး႐ံႈးခဲ့ရသူမ်ား၊ အနာဂတ္ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ ေပ်ာက္ဆံုးခဲ့ရသူမ်ား၊ စစ္ေထာက္လွမ္းေရးမ်ား၏ မၾကာခဏ အေႏွာင့္အယွက္ ေပးခံရသူမ်ားႏွင့္ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္ကဲ့သို႔ ေထာင္က်ခဲ့ သူမ်ား အပါအဝင္ အလားတူဆင္းရဲဒုကၡ ခံစားခဲ့ရသူမ်ား အတြက္လည္း ျပန္လည္ အမွတ္ရစရာ ျဖစ္ေစပါသည္။

Inge Sargent ေရးသားေသာ “Twilight Over Burma: My Life as Shan Princess”၊ Pascal Khoo Thwe ေရးသားေသာ “From the Land of Green Ghosts”၊ Zoya Phan ေရးသားေသာ “Little Daughter” ႏွင့္ Wendy Law-Yone ေရးသားေသာ “Golden Parasol” စာအုပ္မ်ားသည္ ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ စစ္အာဏာရွင္ လက္ထက္ ႏွစ္မ်ားအတြင္း ခက္ခဲစြာ ႐ုန္းကန္လႈပ္ ရွားခဲ့ရသည္မ်ားကို အေသးစိတ္ ေရးသားေဖာ္ျပထား ၾကေသာ စာအုပ္မ်ား ျဖစ္ပါသည္။

သို႔ေသာ္လည္း သူ၏ ေျမးမေလးျဖစ္ေသာ Yin Mon Vanessa Han က ပါဝင္ကူညီ ေရးသား ခဲ့ေသာ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္၏ စာအုပ္တြင္ ထူးျခားခ်က္ ႏွစ္ခုရွိသည္။ ပထမတခုမွာ ၿဗိတိသွ်ကိုလိုနီ ေခတ္မွသည္ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ႀကီး ေနဝင္း၏ စစ္အစိုးရေခတ္ အထိ ရွည္လ်ားေသာ အခ်ိန္ကာလ၏ အေၾကာင္း အရာမ်ားကို ေရးသားျခင္း ျဖစ္သည္။ ဒုတိယတခုမွာ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္သည္ ေဒါက္တာဘေမာ္၏ သမီး ျဖစ္ၿပီး ဗိုလ္ရန္ႏိုင္၏ ဇနီးလည္း ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ႏိုင္ငံသမိုင္းမွ အထင္ကရ ပုဂၢိဳလ္တခ်ိဳ႕၏ အေၾကာင္းကို (အျငင္းပြားဖြယ္ရာမ်ား ပါဝင္ေကာင္း ပါဝင္ႏိုင္ ေသာ္လည္း) အတြင္းက်က် ေျပာျပႏိုင္ျခင္း ျဖစ္သည္။

၂၀၁၄ ခုႏွစ္ ႏိုဝင္ဘာလတြင္ ကြယ္လြန္ခဲ့ေသာ ေဒၚတင္ဇာေမာ္ႏိုင္က ဤစာအုပ္ကို ေရးသားရျခင္း၏ အဓိက အေၾကာင္းရင္းမွာ ငယ္ရြယ္ေသာ မ်ိဳးဆက္သစ္မ်ားကို သူ႔၏ ဇာတ္လမ္းအား ေျပာျပလို၍ ျဖစ္သည္ဟု ဆိုသည္။ အမွန္တကယ္လည္း မ်ိဳးဆက္သစ္ လူငယ္မ်ား ေလ့လာရမည့္ အမွတ္တရ အေၾကာင္းမ်ား ျဖစ္ပါသည္။

“A Burmese Heart” စာအုပ္ကို Myanmar Book Center က ဇြန္လ ၅ ရက္ေန႔တြင္ ျဖန္႔ခ်ိခဲ့ၿပီး တန္ဖိုးမွာ က်ပ္ ၁၅၀ဝ၀ ျဖစ္ပါသည္။ Amazon တြင္လည္း ဝယ္ယူႏိုင္ၿပီး e-book အေနျဖင့္လည္း ရရွိႏိုင္ပါသည္။     ။

Rev. Dr. David Suum tangthu tawm

Rev. Dr. David Suum tangthu tawm

Zomi sung ciangbek hilo, Kawlgam bup minam tuamtuam huam in Music lamah a gamtang mi muanhuai Rev. David Go Lian David Suum @ Sia David Suum in IWS Sangpi panin Doctotrate (DWS) leh Master (MWS) Degree te, June 13, 2015 ni-in hong ngah khia ahih manin, lungdam pihna thu i pulak hi.

Sia David Suum pen i minam sungah Music lamsang mimuan huai mahmah khat hi-a, gamdang panin Master nih leh Doctorate hong ngah khia ahi hi. Kawlgambup huam in Yangon ah a hunhun in Music training zong pia zelzel hi.

Leitungbup Zomite’ kipawl khopna khat ahi GZA (Global Zomi Alliance) panin zong Music Committee ah Convener panmun bulpi len in om hi. Sia David Suum hangin i kipak hi.

Dal Sian Hung

David Go Lian Suum @ Rev. Dr. David Suum tangthu tomno

David Go Lian Suum pen Tapidaw innkuan hoih sungpan in khangkhia hi. Kum 4 aphak in apa Sia Hang Khan Pau (ATEO, Muse) in hong nusia a, anau Zam Man Niang pen a Nu gil sungah kha 2 phapan hi. Tagah in akhankhiat uh hang in a Nu in Pasian thutawh hoihtak in pan tahto hi. Aneu tungpan tan 4 hunciang dong Pasian thusung ah BYG (Baptist Youth Group) ah khangkhia a, tua pan tan 10 ciangdong apawlpi Bethel AG ah khangkhia in lawptak in kihel hi. Tan 10 azawh khit ciangin a pano Rev. Hau Lian Kham sang siapi na sepna Evangel Bible College, Yangon ah Lai Siangtho sangkah kipan a, 1997 in B.A (Bible-theology) zo in “academic award” leh “leadership award” tawh sangman khawm hi. 1997 January pan in Grace AG, Yangon ah hunbit in Pasian nasep kipan hi.

Kumlang asepkhit ciangin Philippines, Manila a om Victory Leadership Institute (tu’n Every Nation Leadership Institute tawh kilaih) sang panin “Associate degree in Advanced Christian Leadership” tawh 1998 in sangzo hi. Tua ban ah Philippine Baptist Theological Seminary, Baguio sangpi ah sangzom suak a, 2001 kum in MCM (Master of Church Music) degree (Conducting leh Ministry) major namnih leh “field education award” tawh sangman khawm hi. 2001 kum akipan in minam khempeuh, pawl nam khempeuh in Pasian phatkhop ding veina lianpi Topa in ngimna (vision) neisak hi.

Philippine pan sang aman khit ciangin apawlpi Grace AG ah ciahkik a hunbit in music director sem a, 2002 ciang in Pasian piak ngimna tawh kizui in GMI (Grace Music Institute) sang phuankhia hi. GMI pen pawl leh minam khempeuh kahtheihna music sang masa pen ahi hi. 2004 kum in a innkuanpih nu Man Zen Niang tawh pumkhat suahna nei hi. Sianu Niiang pen aneu tung pan in ukna aneih kawllam (Burmese cultural dance) tawh Pasian nasem in apasal tawh ma pangkhawm hi. 2005 December in Tedim khuapi ah Zomi Bup Pasian Phatna Pawipi (Zomi Festival of Praise), mi 4000 tawh Hallelujah Chorus lapi sakkhopna ama lunggulhna (vision) leh hanciamna tawh a piangkhia ahi hi.

2002 akipan in asang kahna Evangel Bible College ah kum 7 sung hunlang tawh “church music” hilh a, 2010 akipan in GMF (Gospel Music Festival) pawipi ah “Worship & Music director” leh GZA (Global Zomi Alliance) ah music convener sem hi. GMI music sang kum 7 aphak ciangin Pasian in Grace AG pawlpi ah pastor semding in teel beh hi. Tua hangin MEGST (Myanmar Evangelical Graduate School of Theology), Yangon ah “pastoral study” sinbeh a, 2011 in M.Div ngah hi.

Kawlpau leh Zo pau tawh phatna leh biakpiakna (live worship) te veina tawh sem hi. Zola tawh phatna le biakpiakna (live worship) te inntek pawlpi leh kipawlna tuamtuam te tawh a makaih khop CD/DVD te anuai a bang ahi hi.

1) Zeisu Pahtawi Ni (Rev Dr Chin Do Kham & Canaan Innkuan, Kaleymyo) – 2000
(Phatna le Biakpiakna kikum masa pen – CD)
2) Worship His Majesty (Agape Ministry Center, Kaleymyo) – 2006
(Kawlgam ah Zomi te live worship masa pen – CD/DVD)
3) Evangelistic Live Worship (Zomi Christian Fellowship, Malaysia) – 2007
(Malaysia ah Zomi te live worship masa pen – CD/DVD)
4) Topa Ka Phat Ding (Aizawl AG) – 2008
(India gam ah Zomi te live worship masa pen – CD/DVD)
5) Jesus Loves You (Zomi Community Church, Ft. Lauderdale, Florida) – 2009
(USA ah Zomi te live worship masa pen – CD/DVD)
6) Zeisu in Topa Hi (Rev Dr Chin Do Kham & Zomi Christian Fellowship, Tulsa) – 2011
(Tulsa a pawlpi khempeuh kigawm khawm a Pasian Pahtawina – CD/DVD)

Tua ban ah GMI music sang kum 10 aphak ciangin Pasian lampi honsakna tawh IWS (Institute for Worship Studies), USA ah anupa un sangzom a 2015 June 14 ni-in DWS (Doctor of Worship Studies) degree leh a innkuan pihnu Siama Man Zen Niiang MWS (Master of Worship Studies) tawh, anih un sang mankhawm uh hi. Zogam bek hilo, Kawlgam bup ah “worship” tawh master leh doctor ngah masa uh hi a, anupa un “Pasian biakpiakna tawh Kawlgam ah muibun tak in semding” (to impact the nation through worship ministry) cih ngimna tawh anungta uh hi.



Lungdam!