Showing posts with label Zomi History. Show all posts
Showing posts with label Zomi History. Show all posts

68th ZOMI NAMNI 2016 - KALAYMYO

Written by
B Muan Ngaihte & Chin Sian Thang
B Muan Ngaihte & Chin Sian Thang
B. Muan Ngaihte

68th ZOMI NAMNI 2016 - KALAYMYO
Leitung Khuavannuai aa Minam tampi a omte lak ah ei
ZOMI tezong Minam khat hidiing in Topa in abawl te ihi
hi. Hiamhleh Mangkang Kumpi (British) te in
Gamtuamtuam Myanmar, Bangladesh, leh India aa ana
khenzaak te ihi uhhi. Gamgi in ahonkhen mahbang in
hunkhatlai in ei Zomi tezong I Lungtang un ina kikhen
kha ua, Midang kisakna lianpi tawh unau ihihlam zong
mangngilh in ina om uhhi. Himahleh Pasian in Minam
khat, Beh le phung kibang, Inndongta aa kivaihawm,
Pau le haam khat , aa ahonbawl Zomi te’n Unau ihi cih
ihon theikhia ua, Sak le khang, Tuilu-Tuitaw kikawm in
i omtheita uhhi. Iitna leh Unau hihna pen Anai-a
gamla tawh kisailo in I sisan leh i lungtang ah om
ahihman ahihi. Hunkhatlai ngial houh Kawlgam-Vaigam
Zomi te kimansak leh kiheek in ina om zen uhhi.
Hiaipen Dawi (Setan) hamsiat in kakoih a, tuniciang in
hiaihun beita in Unau ihihna tawh iitna taktawh
kithuahtheita hihang.

Gam tuamtuam leh Minam tuamtuam te in Suahtaakna
ni, Henkol (Yoke) tuamtuam apan kiphelkhiakna ni
aneihtek uh mahbang in Ei Zomi te’n zong Myanmar in
Zalenna / Suahtakna ahon ngahtakciang in I Zomi sung
ah zong FEUDALISM ki-ukna beita hen ci in Pu Suang
khaw zam in ana genngei mahbang in January 4th.
1948 ziingsang 4:20 hun in President masa ahi Pu. Sao
Shwe Thaike Falam khua ah hongpai in , amah omsung
mah in Zomi Nam Buppi kikhopna kibawl in tua Kikhopna
ah Pu. Thang Za Kai (Subidar) in, “Ukpi ngeina beita
hen,Gambup suahtakna kingahta ahihman in ih Zogam
ah zong Democracy ngeina tawh ki ukni” cih thusunna
nei in , Mipi in thukimpih maw thukimpihlo ci in Tu leh
Ding khentatna nei uhhi. A paikhawm mipi 5000 val
apha sung apan 99.9% in thukimpih in (Mi 17 bek in
thukimpihlo hi). Tua ahihman in Zomi te Siahtung-
Siahphei, Hausa ki ukna apan i suahtakni, I Mianm
adia Democracy ingahni ci in 20th. February 1948 pen
ZOMI NAMNI ci aa minvuah in omhi. Hiai ahihtawh
kiton in Kumteng in Zomi te omna Gam khempeuh ah
Zomi Namni zat in omhi. Hun Paisa ah Kawl Kumpi in
CHIN ci in ahon ciamteh ua, himahleh ei leh ei ZOMI hi
ungh i kicih na uhhang in Pasian in ahon piak Zomi min
khang semsem in thupha ngahta hihang.Hun Paisa te ah
CHIN NATIONAL DAY ci a zatsak aa ih omhang in Zomi
te ki lungneu mahmah hi. Hun hongpai in Pasian
hehpihna tawh Tukum 2016 in Kawl Kumpi Phalna ngiat
tawh ZOMI NAMNI / ZOMI NATIONAL DAY ci in Kalaymyo
Khuapi ah zat diing in Zomi National Council of
Myanmar panlakna tawh thu hong omhi. Tuatawh kiton
in ZNCM Makaipi te cialna leh, Ka Lawmpa CHIN LIAN
KHAI in ZIUSA makaipi te deihsakna tawh Lamsaap
(Bahara) diing ahongg piaksak ziak in Zomi Nam India
aa Laa asiam mahmah ZOMI IDOL INDIA aa ana kihel
Miss.Hnunhoih leh Miss .Mansiankim tetawh Kalaymyo
zuan diing in Dt.16th,February 2016 , 6:30am (IST) in
Lamka pan ka kipankhia uhhi.Sya Chin Lian Khai leh
ZIUSA makaipi tetung ah kalungdam hi. Pasian kepna
tawh nawngkaina om hetlo in Moreh katung ua, Huai
ah Sya Do Khen in hongdawn in Nanphalon (Myanmar)
ah a inn ah hon tawldamsak hi. Tawlkhat sung tawldam
in Kalaymyo zuan in ka dingkhia ua, Hiaihun ah
Kalaymyo ZNCM makaipi Mi 4 in Motorcycle tawh
hondawn in nuamtak in kapai uhhi. Nitaklam 6:00pm
(MST) in Kalaymyo Khuapi katung ua, Makaite in ahon
sehsak mahbang un Pu.Mung Tawng (Dalkhai khuami) te
inn nuam mahmah,Tahan ah ka tung uhhi. Katunna te
uh asiam un,anuam mahmah aa ka kisap khempeuh uh
hong sik in Innkuan mi mahmah bang in hongdon uhhi.
Ka vaknopna uh a omciang in Pu.Mung Tawng Tapa
SANGBAWI in Mawtaw hoih mahmah khattawh hong
vakpih in phunlo, Gim ingh zong cilo in Sun hi in Zaan
hileh hong vaakpih aa kalungdam mahmah uhhi.
Zomi Namni kizat masung Ni 3 bang om ahihman in mun
tuamtuam ah vaak in, Lawmte ahi Laasiam mahmah Sya
Thang Ta (Vaimiim leh Gataam), Syamah Zam Bawi,
cihte inn ah honghawh i hun nuam mahmah hong zatpih
uhhi. Sya Kam Seen, Sya Zen Lian, Sya Khupboih
(Thangno),etc. tetawh zong kimuthei kahihman in
kalung damlua hi. Dt.18th Feb.2016 honghi aa, Laa
Practice na diing hun hongpiak man un Laa Taih diing
in Ka Thum un ka kuan ua, Mel a kithei ngeilo himahle
un Musician JUBAL BAND te in nuihmai leh kamkhum
mahmah tawh na vaidawn in ka laa te uh Music hoih
mahmah leh siam mahmah in hong sakpih ziahziah ua,
ko zong nuamsa lua in kasa ziahziah ua, lawmhoih
diing Laasiam tampi tawh va kithei pah in hun kazang
uhhi. Dt.20 Zomi Namni hongtung petmahta
aa,Programme pen 10:00am aa kipan diing ahihman in
9:40am in Pawi zatna mun ding ZBCM (Zomi Baptist
Convention of Myanmar) Huang / Compound gol mahmah
mun katungta uhhi. Hiaihun ah Makaite, Mipi te in
kamuh ngeiloh uh thusiamna leh kazak ngeiloh uh
kamkhum mahmah te tawh ana vaidawn in, kobang
nuamsa lua in kanui peekpaak uhhi. 10:00 ahih tawh
kituaklian in Hunuk ahi Pr.Kham Do Dal @ Dal Tawng
(ZYA Kalay) leh Lia Khawm Ngaih Nuam (St.Peter &
Paul Church) te ii makaihna tawh hun kipan ziahziah
in, Laisiangthou Laate / Sam 33:12 “Topa, Pasian aa
anei Minam, ama luah diing inteelna angah
Minamtethupha ngah ahihi” cih mipi in ki simkhawm
ziahziah hi. Tuazawh in Opening Prayer Sya Hau Khen
Kham, ES,ZCLS in nei aa, Mipi in “Tunsungkhatpan
piang hi ngeingei hang e” cih mittui naptui tawh kisa
ziahziah hi... Tuazawh in Khawmpi honna leh Balloon
khahna Sya Tuan Khan Mung @ Tua Mung, President
ZBCM in nei hi. Vaimuak Thugenna pen Sya Vum Lian
Pau, Chairman Central Committee, Thukizaksakna Sya
Do Khan Tuang, Secretary Central Committee, Zomi
Ngalliam te a diing thungetsakna leh PhamsaZomi
Salpha leh Makaite sunna hun Sya Rev.Dr.Lang Khan
Khai (Zomi Times) in makaih hi. Tuazawh in Laasakna
Mr.B.Muan Ngaihte (Lamka Pan), Miss. Mansiankim
(Lamka pan), Miss. Hnunhoih (Lamka pan) , Miss. Kim
Nu (Talek), leh Zomi Laasiam tampi in ZOGAM LAA sa
ziahziah uh a, nuam mahmah hi.Tuazawh in Zo Ngeina
Laam tuamtuam lahna in zui ziahziah a, tuazawh in
“TOPA EI DI’N HOIHNA E” cih laa sakhawm in Hunzawh
thunget Rev.Langh Suan Thawn ZBCM in nei in Suun
hun kinei hi.
Nitak hun honghi a, CONCERT nasia mahmah hun kizang
aa, Mipi lah ZBCM Compound ah 6000 vaal dingte tudim
zihziah in nuam mahmah aa, Laasiam Mi 30 vaalte in
Mipi te mai ah Laa sa ziahziah mai hi.
Tuabek hilo in FASHION SHOW, leh atuamtuam lahna
thupitak om hi. Zomi te kithutuahna thupi kasa aa,
nuam kasa mahmah mai uhhi. Nuamtak aa hun a
kizattoh nung in Nitak 11:00pm in Programme kizo thei
hi. Ka piannung hibang hunnuam Zomi mipi tawh
kazattheih ka aangtang a, nuam kasa mahmah uhhi.
Sunday honghi aa AMC (Agape Ministries Center), Agape
AG,Kalaymyo aa Siate hong cialna hang in Va kikhawm
in Topa phatna Laa kava sathei ua, nuam mahmah hi.
Tuabek hilo in Biakna Makai Sya te in Singpi/Niangtui
hong dawnpih in hunnuam mahmah hong zatpih uh a,
nuam kasa mahmah uhhi.22nd February 2016 honghi a,
Lawmte in Zomi Khuapi Tedim leh Tonzang munuam
acihna uhtawh 6:30am in Kawlpi pan Hnunhoih,
Mansiankim ,Sangpu, leh Niangseen Zomi tawh Tedim
zuan in Zogam kahong kaltou ta ua, Thaangmual,bang
nuamsa mahmah in tawlkhat Photo Session kanei uhhi.
Tedim ka tung ua Lawmpa Me Mung in hongdawn Aa,
Hotel ah ann hong nekpih in,Zomi Makai ahi khat in
Ann hong taih aa kalung uh adam mahmah hi. Tedim ah
nuam kasa mahmah ua, Ih Zomi sung aa a thupi
mahmah Pu. Thang Paa bang vamu in Lim kila/ Maan
zaih in nuamsa in ka
awng ziahziah mai uhhi. ban ah ZNC/ZCD Zum vapha in
Makai te kava muthei uhhi. Tuateng zawh Tonzang ah
paisuak in Tonzang Khuapi etna kavanei uhhi. Nitaak
ann Tedim ah U Cing San in hongvaak a, 7:00pm in
Tedim pan kipan in 12:00am in Kawlpi katungsuk uhhi.
A ziingsang 23rd February 2016 in Sya Mang makaihna
tawh amah Mawtaw in Miss. Nuam Bawi Samte tawh ko
a zinteng tawh YAZAGYO DAM va en in nuamtak in hun
kava zangthei uhhi.
24th February 2016 honghi aa Lamka ciahkiik ding
geelsa om mahbang in Ziingsang 6:30 am in Kawlpi pan
kipankhia in ZNCM Makaipi ahi mi 2 leh Sya David
Mangno in Nanphalon tan hongkha ua, Lamka 7:00pm in
ka tung kiik uhhi.
Hiaihun ah Lawm numei te bang in nuam sa mahmah in
kapai dek bang un Kapdek maimah ua, Kawlpi apan
paikhiak diing pen Haksa sa mahmah uhhi.
NUAM KASAK MAHMAH TE UH
1. Kawlgam Zomi tepen Friendly mahmah ua, Kamsiam ,
Mi iit mahmah in A kisam khempeuh hongsiksak diing
uut tawntung uhhi.
2. Mikhual a kihih mahbang in pai nopna a kineih le
zong amau nna pen taisan zen in hong paipih hamtang
uuhi.
3. Ka paina khempeuh uah hong vaidawnna te uh ka
lungkim mahmah uhhi.
4. Nek-leh-Dawn ah ki ningcing mahmah in hongpia den
uhhi.
5. Makai leh Heutu te in Mikhual bawl aa hongbawllo in
Inntek tak in Law, bang in hongbawl in hon makaih in
hon keemden uhhi.
6. Kawlgam aa aom Zomi te thusiamna, iitna leh nong
panpina te uh mangngilh ngeikei n’ung...
7. Kawlpi ka luuttung un, Lampi dungte ah Banner
lianpipi ZOMI NAMNI kitaak zihziah kamuh in hong
thathou sak mahmah hi.
Zomi tepen Muntuam Gamtuam ah iteng in i kikhen
zong Khat ihihna, Unau ihihna pen bei ngeilo hi.
Huaiziak in Maban ah Kawlgam leh Vaigam aa Zomi te i
kinaizawk semna diing aa ka gintak te...
1. Kimuh leh Kithuahtam pen iitna kipatna ahihmahbang
in Mailam ah ZOMI NAMNI bang Tedim or Kawlpi ah
bawl in, India lampan in BUS tampi tawh luut in
Zangkhawm ziahziah le’ng...
2. Zomi tawh kisai Seminar te neikhawm in
kithuahkhawmna tamleh...
3. Kipawlna tuamtuam te Eg.ZYA,Zomi Council,etc, te
gawmkhawm theile’ng,
Myanmar Zomi tepen thunuam mahmah uh a, Zomi aa
ding ahih nakleh Sum-le-Pai , Tha-le-zung zong
seengngam uhhi. Kalawmte bang in nuamsa mahmah uh
ahihman in kapai un Khat in kakiang ah, “ Umuan, Sum
i ki thawhkhawm diing ua khatvei Ni 2/3 hizongleh
Kawlpi ah vazinnawni aw” hongci aa ka ngaihsutna ah
Zomi te i ki iit aa i kingaih pen uh thupi kasa aa,
Kawlgam Zomi te ngaihhuai in iithuai nahi uhhi.
Kalawmte bang Lamtawntung in kap den maimah
uhhi.......
Sian in Zomi te hong ompih in Thupha hongpia diing a,
Mailam ah Kithuah in Zomi te kigawm diing ihi cih ka
ngaihsut ciang in nuam kasa aa, ka kipak mahmah hi.
Ka Sanggam laizom Zomi te aw,,,,mailam ah zong
hongpai zel ding hi ungh,,,,,
KA SUUNMANG (VISION)
*** Nidang in Berlin Khuapi pen Gamdangte ukna tawh
phelnih kisuah in,Khuapi laizang tak ah Baang (Wall) in
East leh West Berlin khenzaak hi. Hun hongpai in
Mipite in Unau kikhen, kihou theilo aa om na sa
mahmah in Kuamah sawl zong hilo, in Sepaihte in akaap
lum zong poisalo in Tua Baang pen Singkhuah-Suang
tum tawh khemcim manggawp uhhi, Tuazawh takciang
in Berlin Khuapi pumkhat suakkik hi. Tuamah bang in
Kawlgam-India-Bangladesh aa a om Zomite Mangkang
Kumpi in hondong hetlo in GAMGI honkhung khum uhhi.
Na kasa aa na isa uhhi. Himahleh Topa in thupha
hongpia diing a, Tua Gamgi khensia aa a laizaak ding
ei Zomi te hihang,,,,a bul kipanpan ta hi ci ingh.
Gamgi i susia ding ua,,,,Zomi te Kipahna Mittui tawh i
kigawm hun diing ka lungsim in kamu aa...... Nopci
kasa hi. Unau Zomi khempeuh te aw....Lunglaulo in
pangni..... Zomi te tubang gawmni tuang hongtung
diing a, Siingdang in Zogam ah vaihawmlo in Zomite in
vaihawm diing hihang......
Gelh diing Tampi om mahleh hiaizah in hunsak
photni..... Kawlgam Zomi te aw, hong ngailua
ungh.......

The 69th ZOMI NAMNI 2017 ciang in kimu kiik ni....

B.MUAN NGAIHTE
(+918014391608)
(Lamka/Churachandpur)

ျပည္ေထာင္စုရဲ့ သူရဲေကာင္း သီဟသူရ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia

By: Salai Van Cung Lian (UK)
Lance corporal Za kaia

ဗမာ႔တပ္မေတာ္သမိုင္းတစ္ေလ်ွာက္တြင္ သူရသတၱိဆိုင္ရာ စြမ္းရည္ဘြဲ႕တံဆိပ္မ်ားထဲ၌ ဒုတိယ အျမင့္မားဆံုးတံဆိပ္ျဖစ္သည္႔ သီဟသူရ ဘြဲ႔တံဆိပ္ျဖင္႔ ဂုဏ္ျပဳ၊ ခ်ီးျမွင္႔ျခင္းခံရသူ ၄၆ ဦးထဲတြင္ ခ်င္းအမ်ိဳးသား မ်ိဳးခ်စ္သူရဲေကာင္း ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia (ကိုယ္ပိုင္အမွတ္ ၅၀၉၉၆) သည္လည္း တစ္ဦးအပါအ၀င္ျဖစ္သည္။ ျခေသၤ့ကဲ့သို႔ ရဲရင္ျခင္းဂုဏ္ပုဒ္ေဆာင္ သီဟသူရဘြဲ႔သည္ မိမိအသက္အႏၱရယ္ ကိုမငဲ့ကြက္ပဲ၊ က်ေရာက္သည့္တာ၀န္ကို အထူးေက်ပြန္စြာ ထမ္းေဆာင္ေသာ တပ္မေတာ္သားမ်ား ႏွင့္ အရပ္သူအရပ္သားမ်ားအား ခ်ီးျမွင့္ျခင္းျဖစ္သည္။ Za Kaia သည္ဟြာလ္းငိုးမ်ိဳးႏြယ္စုမွျဖစ္ျပီး Pu Ngaih Thula ႏွင္႔ Pi Thang Ngovi တို႔၏သားျဖစ္သည္။ ၁၉၂၆ ခုႏွစ္တြင္ ခ်င္းျပည္နယ္ေျမာက္ပိုင္း၊ တီးတိန္ခရိုင္၊ ဇိမ္းသဲ (Zimte) ရြာတြင္ဖြားျမင္သည္။ သူအရြယ္ေရာက္ျပီး အသက္ ၂၀ ျပည္႔ေသာအခါ အျခားခ်င္းအမ်ိဳးသားမ်ားနည္းတူ စစ္တပ္ထဲသို႔၀င္ေရာက္ခဲ့သည္။ ထိုအခ်ိန္ကမူ ခ်င္းျပည္နယ္တြင္(ျဗိတိသ်ွအစိုးရ၀န္ထမ္းမွအပ) လယ္ယာလုပ္ငန္းမွလြဲ၍ အျခားလုပ္ကိုင္ရန္ လုပ္ငန္းမ်ား မရိွခဲ့ေပ။ ျဗိတိသ်ွတပ္မေတာ္မွ လစာေကာင္းေကာင္းေပးသည္႔အျပင္၊ တပ္မေတာ္သည္ ခ်င္းမ်ိဳးသားတို႔အတြက္ အေကာင္းဆံုးပညာေရး ရရွိႏိုင္သည္႔ေနရာျဖစ္သည္။ ေနာက္ျပီး ခ်င္းေတာင္တန္း ျပင္ပသို႔ စြန္႔စားႏိုင္ေသာ အခြင့္အေရးမ်ားသည္း ရရွိနိုင္ခဲ့သည္။ သူသည္ ေမျမိဳ႔ (ျပင္ဦးလြင္) ရိွ အမွတ္ (၂) ဗမာ႔ေသနတ္ကိုင္တိုင္းရင္းသားတပ္ တြင္ စတင္ အမႈထမ္းခဲ့သည္။ ၁၉၄၈ ခုႏွစ္တြင္ ဒုတပ္ၾကပ္အျဖစ္ ရာထူးတိုးျခင္းခံရျပီး တပ္စိတ္ (တပ္သား ၁၀ ဦး)တပ္မွဴးျဖစ္လာခဲ့သည္။ လြတ္လပ္ေရးရကာစတြင္ ျမန္မာႏိုင္ငံသည္ တည္ျငိမ္ေအးခ်မ္းမႈမရိွဘဲ အခက္အခဲမ်ား၊ ပဋိပကၡေပါင္း စံုမ်ားႏွင့္ ျပည့္ႏွက္ေနခဲ့ရာ ျပည္တြင္းစစ္ၾကီးနဲ႔ ရင္ဆိုင္ခဲ့ရသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္ ဒီဇင္ဘာလတြင္ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ပါ၀င္သည္႔ အမွတ္ (၂) ဗမာေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္းမွ၊ တပ္ခြဲ”ဂ” (အင္အား ၁၅၀ ခန္႕) သည္ကယားျပည္နယ္သို႔ ခ်ီတက္ခဲ့ၾကသည္။ ဒီဇင္ဘာ ၁၂ ရက္ေန႔တြင္ “ဂ” တပ္ခြဲႏွင့္ Karen National Defence Organization (KNDO) တပ္ဖြဲ႔မွ အင္အား ၈၀၀ ခန္႔တို႔သည္ လြိဳင္ေကာ္ျမိဳ႔အေနာက္ဖက္ရွိနန္းမိခံုရြာအနီး၌ ျပင္းထန္စြာ တိုက္ပြဲဆင္ႏြဲခဲ့ၾကသည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ တပ္ခဲြသည္ လူအင္အား၊ လက္နက္အင္အားခ်င္းမမ်ွ၍ အက်ပ္ေတြ႔ခဲ့ရသည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ သူ႔တပ္စိပ္သည္ ခံတပ္လိုင္းတစ္ခုမွ KNDO တပ္သားမ်ားအား ျပန္လည္ခုခံခဲ့ၾကသည္။ တပ္ခြဲတစ္ခြဲလံုးသည္ KNDO တပ္သားမ်ား၏ ပိညပ္ျခင္းကိုခံရသျဖင္႔ ေရွ့မတိုးႏိုင္ျဖစ္ခဲ့ရသည္။ ဒီလိုနဲ့ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ကတပ္ခဲြမွဴးထံတြင္ “ဗိုလ္ၾကီး ငါတို႔ဒီတိုင္းဆက္သြားရင္ေတာ႔ မျဖစ္ေတာ႔ဘူး ငါတို႔အားလံုးေသကုန္ၾကလိမ့္မယ္။ ေနာက္ျပန္ဆုတ္မွျဖစ္ေတာ႔မယ္။ တပ္ခြဲတစ္ခြဲလံုး ေနာက္ဆုတ္ပါ။ ငါနဲ႔ငါ႔တပ္စိတ္က ငါတို႔အသက္ကိုစေတးျပီး ဒီခံတပ္လိုင္းမွာက်န္ရစ္ခဲ့မယ္။ တပ္ခြဲတစ္ခြဲလံုး ဆုတ္ခြာနိုင္ရန္ ခံပစ္ေပးမယ္” ဟုေျပာၾကားခဲ့ျပီးေနာက္တပ္ခြဲမွဴးသည္ ဆုတ္မိန္႔ေပးခဲ့ရေတာ႔သည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ သူတပ္စိတ္သည္ ေနာက္ဆံုးခံတပ္တြင္ က်န္ရစ္ျပီး တိုးလာေသာ KNDO တပ္သားမ်ားအား အရွံဳးမေပးဘဲ ဆက္လက္ခုခံခဲ့ၾကသည္။ KNDO တပ္သားမ်ားမွ လက္နက္ခ်ရန္ အၾကိမ္ၾကိမ္လွမ္းေအာ္ေသာ္လည္း လက္နက္မခ်၊ သူ႔ေဘး၌က်ဆံုးခဲ့ေသာ ရဲေဘာ္တို႔ထံမွ က်ီမ်ားဆက္ယူရင္း တိုင္းျပည္အတြက္ အသက္ေပးတိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ရသည္။ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia ႏွင္႔ သူ႔တပ္စိတ္သည္ အမွတ္ (၂) ဗမာ႔ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း မွ တပ္ခဲြ “ဂ” တစ္တပ္ခြဲလံုး စနစ္တက် ေအာင္ျမင္စြာ ခြာစစ္ဆင္ႏုိင္ရန္ ရြပ္ရြပ္ခၽြံခၽြံ သက္စြန္႔ႀကိဳးပမ္း ကာကြယ္တုိက္ ခုိက္ခဲ့ေသာေၾကာင့္ ဒုတပ္ၾကပ္ Za Kaia အား ျပည္ေထာင္စုဗမာႏုိင္ငံေတာ္မွ ၁၉၅၁ ခုႏွစ္တြင္ အမိန္႔အာဏာ – ၄/အထူး/၅၁ အရ သီဟသူရဘြဲ႔တံဆိပ္အား ခ်ီးျမွင္႔ခံရျခင္းျဖစ္သည္။ ထိုအခ်ိန္က ၀န္ၾကီးခ်ဳပ္ဦးနု ခ်င္း၀ိေဒသတိုင္းျမိဳ႔ေတာ္ (ေနာက္ခ်င္းျပည္နယ္) ဖလမ္းျမိဳ႔သို႔လာေရာက္ခဲ့စဥ္က ၀န္ၾကီးခ်ဳပ္ကိုယ္တိုင္ သီဟသူရ ဒုတပ္ၾကပ္ ၏မိခင္ထံသို႔ သီဟသူရ ေရႊတံဆိပ္ႏွင္႔ ေငြသား ၅၀၀၀ က်ပ္ခ်ီးျမွင္ခဲ့သည္။ ေနာက္ျပီး သူမိခင္အား သူ႔သားမွခံစားရမည္ ပင္စင္လစာတစ္လ ၄၀ က်ပ္လည္း ရရွိေစခဲ့သည္။ 
Reference: http://www.myanmartatmadaw.net/2014/02/blog-post.html
Za Kaia story as written in “MI HUAISENTE CHAWIMAWINA” magazine pages 69, 70. blished by W.O II Khuangliankhama, Tahan-sanmyo. Many thanks to Pu Ro Dinga. +++++++++++++++++++++++++++ သူ႔အေၾကာင္းအား Wikipedia တြင္လည္းဖတ္ရွဳႏိုင္ျပီျဖစ္သည္။ Pleae Click >>>>>>>>> https://en.wikipedia.org/wiki/Za_Kaia

Ref: Chin World Media

ခ်င္းနယ္ခ်ဲ႔ေတာ္လွန္ေရးေခါင္းေဆာင္ ဗိုလ္ခိုင္ကမ္း၏ တစ္ဦးတည္းေသာသား Subedar Major Ngin Zam (O.B, B.G.M)

 ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း ႏွင္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) သမိုင္း
Salai Van Cung Lian (UK)
▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄▄
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ ၁၉၄၆ ခုႏွစ္၊ စက္တင္ဘာလတြင္ ဗမာႏိုင္ငံေတာ္အလုပ္အမွဳေဆာင္ေကာင္စီသို႔ ဒု-ဥကၠဌအျဖစ္ခန္အပ္ျခင္းခံရျပီး ကာကြယ္ေရးႏွင္႔ႏိုင္ငံျခားေရးဌာန (Defence and External Affairs) အားတာ၀န္ယူေဆာင္ရြက္ခဲ့ရာမွ ထိုအခ်ိန္ ဗမာ႔တပ္မေတာ္တြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုး ႏွင္႔ အေတြ႔အၾကံဳအရွိဆံုးတပ္ရင္းျဖစ္ေသာ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းအား တပ္ရင္းစိုက္ရာ မိတၳီလာျမိဳ႔သို႔ သြားေရာက္ လည္ပတ္စစ္ေဆးခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။
၁၉၄၅ ခုႏွစ္ ကန္ဒီသေဘာတူစာခ်ဳပ္အရ ဗမာ႔အမ်ိဳးသားတပ္မေတာ္ (Burma National Army) ႏွင့္ ျဗိတိသ်ွတို႔လက္ေအာက္တြင္ အမႈထမ္းခဲ့ေသာ တိုင္းရင္းသားစစ္္တပ္မ်ားအား ပူးေပါင္းျပီး ေခတ္သစ္ဗမာ့တပ္မေတာ္ ဖြဲ႔စည္းခဲ့ၾကသည္။ ေခတ္သစ္ဗမာ႔တပ္မေတာ္တြင္ အရာရွိ ၂၀၀ႏွင့္ အျခား စစ္သည္ ၅၂၀၀ ပါ၀င္ေသာ ေသနတ္ကိုင္္တပ္ရင္း (၁၅) ခု ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ထို ေသနတ္ကိုင္္တပ္ရင္း ၁၅ခုွတြင္ ဗမာ့ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၆) ခု၊ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၂) ခု၊ ကခ်င္ေသနပ္ကိုင္တပ္ရင္း (၂) ခု၊ ကရင္ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၃) ခု၊ ဗမာ့တပ္မအမွတ္ ၄ (ေဂၚရခါး) ႏွင္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion)တို႔ ပါ၀င္ခဲ့သည္။
ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) ႏွင္႔ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (Chin Rifle) နဲ႔မတူပါဘူး။ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၁) ႏွင္႔ (၂) တို႔သည္ ၁၉၄၅ ကန္ဒီကြန္ဖရင္းအျပီးတြင္ ဗမာ့တပ္မတာ္သစ္အျဖစ္ ဖြဲ႔စည္းခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းသည္ ျဗိတိသ်ွတို႔ ခ်င္းေတာင္နယ္ကို အုပ္စိုးျပီးေနာက္ ၁၈၉၄ ခုႏွစ္တြင္ Military Police Battalion (စစ္ရဲတပ္ရင္း) အျဖစ္ စတင္ခဲ့သည္။ ၁၈၉၄ ခုနွစ္မွ၍ ခ်င္းေတာင္တန္း ႏွင္႔ နာဂေတာင္တန္းတို႔အတြက္ လံုျခံဳေရးအျဖစ္တာ၀န္ယူေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ ပထမကမၻာစစ္ၾကီး ျဖစ္ပြားလာေသာအခါ ဤတပ္ရင္းမွတပ္သား (၅၆) ဦးတို႔သည္ ျဗိတိသ်ွတို႔ဘက္မွစစ္တိုက္ရန္ Indian Division နွင္႔အတူ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံသို႔ စစ္မွူထမ္းရင္း တပ္သား (၄၂) ဦးအသက္ေပးလွူခဲ့ရသည္။ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းထဲတြင္ ျဗိိတိသ်ွနွင့္အတူလိုက္ပါလာေသာ ေဂါရ္ခါး၊ ဂါ၀ါလီလူမ်ိဳးမ်ားအျပင္ ခ်င္းလူမ်ိုဳးမ်ားလည္း ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၂ခုႏွစ္ ဒုတိယကမၻာစစ္တြင္လည္း ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္တို႔အား တိုက္ခိုက္ရာတြင္ အဓိကအခန္းက႑မွ ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ဤတပ္ရင္းမွ တပ္ခြဲနွစ္ခြဲသည္ ရွမ္းျပည္ရွိ ေရြွလီတံတားအား ကာကြယ္ရာတြင္ ရန္သူမ်ား၀ိုင္ရံျခင္းမွ ျပန္လည္လြတ္ေျမာက္လာခဲ့သည္။ ျဗိတိသ်ွတပ္ဖြဲ႔မ်ား အိႏြိယသို႔ဆုတ္ခြာရာတြင္ ဂါန္ေဂါ-တမူး-အင္းဖာလ္ လမ္းမၾကီးအားလံုျခံဳေရးယူခဲ့ၾကျပီး မိုင္(၃၀၀) ေက်ာ္ရွည္လ်ားေသာ ခံစစ္လိုင္းအား ခုခံသည္႔တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ၁၉၄၅ တြင္လည္း ဖက္စစ္ဂ်ပန္တို႔အား အမိခ်င္းျပည္မွ လည္းေကာင္း၊ မင္းဘူးနယ္မွ ဧရာ၀တီျမစ္ကမ္းတစ္ေလ်ာက္ တံတားမ်ား သိမ္းပိုက္ျပီး ေနာက္ျဗိတိသ်ွစစ္တပ္ႏွင္႔ မဟာမိတ္တပ္မ်ားအသံုးျပဳရန္အတြက္ ေရွ႔တန္းမွ တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့သည္႔ တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ဒုတိယအမၻာစစ္အျပီး ေခတ္သစ္ဗမာ႔တပ္မေတာ္ဖြဲ႔စည္းေသာအခါ တပ္ရင္း၏သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္းသိမ္းရင္း ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) နာမည္ကိုဆက္လက္ထိန္းသိမ္းခဲ့ၾကသည္။ ထိုအခ်ိန္ေခတ္သစ္ဗမာ႔တပ္မေတာ္ထဲတြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုး ႏွင္႔ အစဥ္အလာအၾကီးဆံုးတပ္ရင္း အျဖစ္ရပ္တည္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၆ ခုႏွစ္တြင္ တပ္ရင္းသည္ရာထူးတိုးျခင္းခံရျပီး ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း (Chin Hills Battalion) မွ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ (Chin Hills Battalion - Anti-Tank Regiment) အျဖစ္နာမည္ေျပာင္းျပီး ၃ လက္မေမာ္တာ ႏွင္႔ ၈၇ လက္မ တင္႔ကားဖ်က္ေသနတ္တို႔ပိုင္ဆိုင္ခဲ့သည္။ ဒုတိယကမၻာစစ္မတိုင္မီတြင္ ဖလမ္းျမိဳ႔သည္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း၏ ရံုးစိုက္ရာျမိဳးျဖစ္ျပီး၊ စစ္ၾကီးျပီးဆံုးသည္ေနာက္ပိုင္း မိတၳီလာျမိဳ႔တြင္တပ္စြဲခဲ့ၾကသည္။
ထိုသို႔တပ္စြဲခ်ိန္တြင္ ႏိုင္ငံေတာ္အလုပ္အမွဳေဆာင္ေကာင္စီမွ ဒု-ဥကၠဌ၊ ကာကြယ္ေရးႏွင္႔နိုင္ငံျခားေရး၀န္ၾကီး ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းမွ တပ္ရင္းအားလာေရာက္စစ္ေဆးရန္ျဖစ္သည္။ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းမွာ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း စစ္ေဆးခဲ့ေသာ ပထမဆံုးတိုင္းရင္းသာတပ္ရင္း ျဖစ္သည္ႏွင္႔အမ်ွ တပ္ရင္အရာရွိမ်ားႏွင္႔တပ္သားမ်ားသည္ အလြန္ပင္စိတ္လွဳပ္ရွားၾကသည္။ တပ္ရင္းမွ တပ္သားမ်ားသည္ ခ်ီတက္ပြဲေျမျပင္တြင္ တပ္ခြဲအလိုက္တန္းစီျပီး ဗိုလ္ခ်ဳပ္အားေစာင္႔ၾကိဳခဲ့ၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္သည္ ေမာ္ေတာ္ယာဥ္တန္းျဖင္႔ ေခ်တက္ပြဲရင္ျပင္သို႔ ၁၉၄၆ ခုႏွစ္ ေအာက္တိုဘာလ ၁၀ ရက္ေန႔၊ နံနက္ ၁၀နာရီ ၂၅ မိနစ္တြင္ စိုက္ေရာက္ခဲ့သည္။ ထို႔ေနာက္ဗိုလ္ခ်ဳပ္သည္ ျဗိတိသ်ွစစ္အရာရွိမ်ားသူ႔ေနာက္လိုက္ပါရင္း တပ္ရင္း၏ အေလးျပဳျခင္းကိုခံခဲ့သည္။ ေနာက္ျပီး ဂုဏ္သေရရွိစြာတန္းစီၾကေသာ တပ္ရင္းအားစစ္ေဆးျခင္းျပဳလုပ္ခဲ့သည္။ ထိုသို႔စစ္ေဆးရင္း တပ္သားတို႔၏ တိုက္ပြဲအေတြ႔အၾကံဳ နွင္႔ အမွဳထမ္းသက္တမ္းမ်ားအား ေမးျမန္းျခင္းျပဳလုပ္ျပီးေနာက္ တပ္ခြဲအားလံုးမွ ခ်ီတက္ပြဲေျမျပင္သို႔ ခ်ီတက္ျပီး ဘင္ခရာအသံမ်ားျဖင္႔ ဗိုလ္ခ်ဳပ္အားခ်ီတက္အေလးျပဳခဲ့ၾကသည္။ ထို႔ေနာက္တပ္ရင္းအရာရွိၾကီးမ်ား၊ ျဗိတိသ်ွအရာရွိၾကီးမ်ားနွင္႔အတူ အုပ္စုလိုက္ဓာတ္ပံုရိုက္ၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ တပ္ရင္းမွဴး Major. Barnett Hutchinson ႏွင္႔ လိုက္ပါသူအျခားျဗတိသ်ွအရာရွိမ်ားႏွင္႔ မေတြ႔ဆံုဘဲ ခ်င္းဗိုလ္ၾကီး Ngin Zam ႏွင္႔ႏွစ္ဦးတည္းေတြ႔ဆံုေဆြးေႏြးခဲ့သည္။ ခ်င္းဗိုလ္ၾကီး Ngin Zam ႏွင္႔လည္း ႏွစ္ဦးတည္း ဓာတ္ပံုရိုက္ၾကသည္။
Subedar Major Ngin Zam (O.B, B.G.M) သည္ ခ်င္းနယ္ခ်ဲ႔ေတာ္လွန္ေရးေခါင္းေဆာင္ ဗိုလ္ခိုင္ကမ္း၏ တစ္ဦးတည္းေသာသားျဖစ္ျပီး ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းသို႔၀င္ေရာက္ခဲ့သည္။ ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္ေတာ္လွန္ေရးတြင္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခြ်ံတိုက္ခိုက္စြမ္းေဆာင္မွဳေၾကာင္႔ ျမန္မာနိုင္ငံသူရဲေကာင္းမွတ္တမ္းတင္တံဆိပ္ (Burma Gallantry Medal) အား ဒီဇင္ဘာ ၁၆ ရက္ေန႔ ၁၉၄၃ ခုနွစ္တြင္ ခ်ီျမွင္႔ခံရသူျဖစ္သည္။ ေနာက္ျပီး ျဗိတိသ်ွအစိုးရမွ ခ်ီျမွင္႔ေသာ Order of Burma (O.B) ခၚ ျပည္ေထာင္စုစည္သူသဂၤဟ ကိုလည္းခ်ီးျမွင္႔ျခင္းခံရသူျဖစ္သည္။ ျမန္မာတစ္ႏိုင္ငံလံုးတြင္ ထိုဘြဲ႔ျဖင္႔ခ်ီးျမွင္႔ခံရသည္ ပုဂိုလ္ ၃၃ ဦးထဲတြင္တစ္ဦးအပါအ၀င္ျဖစ္သည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ Subador Major Ngin Zam (OB, BGM) ႏွင္႔ေအာက္ပါကဲ့သို႔ ေဆြးေႏြးခဲ့ၾကသည္။
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း: ဗိုလ္ၾကီး၊ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းထဲမွာ မ်ိဳးႏြယ္စုဘယ္ေလာက္ပါသလဲ။
Captain Ngin Zam: တပ္ရင္းထဲမွာ မ်ိဳးႏြယ္စု ၈ ခုပါ၀င္ပါတယ္။ ဇာေဟာင္၊ စီးယင္း၊ ဟားခါး၊ ေခါင္ဆိုင္ (ထားဒို-ကူကီး)၊ ဟြာလ္ငိုး၊ စင္ထန္း၊ ကူမာယူနီ (Kumauni) ႏွင္႔ ျမန္မာျပည္ဖြား ေဂၚခါးတို႔ျဖစ္ၾကပါတယ္။
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း: ဟာတပ္ရင္းထဲမွာ မ်ိဳးႏြယ္စုေတြအမ်ားၾကီးဘဲ။ ဘယ္လိုဆက္ဆံျပီး ဘယ္ဘာသာစကားသံုးစြဲၾကပါသလဲ။
Captain Ngin Zam: အမိန္႔ေပးတဲ့အခါၾကေတာ႔ အဂၤလိပ္လိုေပးတယ္။ တပ္ထဲမွာေတာ႔ အူးရ္ဒူ (Urdu) ဘာသာစကား သံုးၾကပါတယ္။ (Urdu ဘာသာစကား ပါကိစတန္ႏွင္႔ အိႏိၵယႏိုင္ငံအခ်ိဳ႔ေဒသမွာသံုးစြဲသည္႔ ဘာသာစကားျဖစ္သည္။)
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ တပ္သားေတြ ဗမာလိုေျပာတတ္ၾကလား။ ဗမာစကားေကာ နားလည္ၾကရဲ့လား။
Captain Ngin Zam: တပ္ရင္းအင္အားကေတာ႔ ၈၀၀ ရွိပါတယ္။ အဲဒီထဲမွာမွ အေယာက္ ၆၀ ေလာက္ကသာ ျမန္မာလိုေျပာတတ္ၾကတယ္။
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ ဗမာျပည္ေျမျပန္႔ေဒသရဲ့ အပူဒဏ္ကို တပ္သားမ်ား ခံႏိုင္ၾကရဲလား။
Captain Ngin Zam: အခုခ်ိန္ကေတာ႔ ေဆာင္းဦးမို႔လုိ႔ ခ်င္းေတာင္ရာသီးဥတုႏွင္႔ သိပ္မကြာပါဘူးဆိုေတာ႔ တပ္သားေတြခံႏိုင္ပါတယ္။
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ အခုတပ္သားဘယ္ေလာက္ ေဆးရံုေရာက္ေနပါသလဲ။
Captain Ngin Zam: ၁၂ ေယာက္ရွိပါတယ္။ ဒါေပမယ္ စိုးရိမ္ရမယ္႔အေျခမွာရွိတဲ့သူ မရွိပါဘူး။
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ စစ္တပ္ထံမွ ရိကၡာခြဲတမ္း (Rations) ေရာေကာင္းေကာင္းရၾကရဲ့လား။
Captain Ngin Zam: Yes Sir! ကြ်န္ေတာ္တို႔လိုသမ်ွအားလံုး ေထာက္ပံ့ေရးရံု (Supply Depot) မွေထာက္ပံ့ေပးပါတယ္။
ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း။ ဗိုလ္ၾကီး ငါတို႔ဗမာျပည္ၾကီးဟာ နယ္ခ်ဲ့ျဗိတိသ်ွလက္ေအာက္ကေနလြတ္ေျမာက္ျပီး မၾကာခင္ လြတ္လပ္ေရးရေတာ႔မယ္။ ျဗိတိသ်ွအရာရွိေတြဟာ မၾကာခင္ဗမာျပည္ကေန ထြက္ခြာသြားေတာ႔မွာျဖစ္ပါတယ္။ တပ္မေတာ္ထဲမွာရွိတဲ့ တပ္ရင္းအားလံုးဟာ ငါတို႔တစ္ေတြကဘဲ ကြက္ကဲအုပ္ခ်ဳပ္ေတာ႔မွာျဖစ္ပါတယ္။ ဒီေန႔ကြ်န္ေတာ္ ဒီခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းအား လာေရာက္လည္ပတ္ခြင္႔ရတာ အလြန္၀မ္းေျမာက္ ဂုဏ္ယူမိပါတယ္။ အထူးသျဖင္႔ တပ္ရင္းရဲ့စည္ကမ္းရွိမွဳ၊ တပ္ရင္းရဲ့သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္သိမ္းမွဳ၊ တပ္ရင္းရဲ့တာ၀န္သိတတ္မွဳ၊ သိစၥာရွိမွဳ ႏွင္႔ ရိုးသားမွဳမ်ားအားလံုး စဥ္ဆက္မပ်က္ထိန္းသိမ္းရမွာျဖစ္ပါတယ္။ လြတ္လပ္တဲ့ ဗမာျပည္ ဖြိ႔ျဖိဳးတိုးတက္ရန္အတြက္ တာ၀န္သိတတ္၊ ရိုးသားျပီး သစၥရွိတဲ့ ဒီတပ္ရင္းမ်ိဳး လိုအပ္မွာျဖစ္ပါတယ္။ စည္းကမ္းႏွင္႔သစၥာမရွိတဲ့ တပ္မေတာ္ဟာ ႏိုင္ငံအတြက္ အသံုး၀င္မွာမဟုတ္ပါဘူး။ ဒါ႔အျပင္တိုက္ပြဲလည္း ဆင္ႏႊဲႏိုင္မွာမဟုတ္ပါဘူး၊ ငါတို႔တစ္ေတြ စည္းစည္းလံုးလံုး ၾကိဳးစားအလုပ္လုပ္ဖို႔လိုပါတယ္။ တစ္ေယာက္နွင္႔တစ္ေယာက္အေပၚ ယံုၾကည္မွဳရွိဖို႔လိုပါတယ္။ ႏိုင္ငံေတာ္အတြက္ အားလံုးပူးေပါင္းေဆာင္ရြက္ျပီး သင္႔ျမတ္စြာေနထိုင္ၾကဖို႔လိုပါတယ္။ အဲဒီလိုစည္းလံုးမွဳမရွိဘဲ တစ္ေယက္တစ္ေပါက္ လွဳပ္ရွားၾကမယ္ဆိုရင္ လြပ္လပ္ေရးဆိုတဲ့အႏွစ္သာရဟာ ငါတို႔တစ္ေတြ ခံစားၾကရမွာမဟုတ္ပါဘူး။ တို႔တစ္ေတြ အတူစဥ္းစား အလုပ္လုပ္ျပီး တပ္ရင္း၏ ဆံုးခန္းသည္႔တိုင္ တိုက္ခိုက္သည္႔ စိတ္စြမ္းပကား ႏွင္႔ ရဲရင္တဲ့အားမာန္ကို လုံး၀ထိန္းသိမ္းရမယ္။ တပ္ရင္း၏ သမိုင္းအစဥ္အလာကိုလည္း လံုး၀ထိန္းသိမ္းဖို႔လိုပါတယ္။ ေနာက္ေနာင္အခ်ိန္ရလို႔ရွိရင္ အလည္ျပန္လာခဲ့မယ္။ ဒီတပ္ရင္းရဲ့ စည္းကမ္းရွိျပီး ေျဖာင္႔မတ္တဲ့စစ္သား ႏွင္႔ အရာရွိၾကီးမ်ား ေတြ႔ရတာ အလြန္ပင္ ၀မ္းေျမာက္ဂုဏ္ယူမိပါတယ္။
ေနာက္ျပီးဗိုလ္ခ်ဳပ္ဟာ ညေန ၄နာရီ ၁၅ မိနစ္အခ်ိန္တြင္ တပ္ရင္းမွျပန္လည္ထြက္ခြာခဲ့ပါတယ္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းသည္ ပင္လံုစာခ်ဳပ္တြင္ ခ်င္းကိုယ္စားလွယ္တစ္ဦးျဖစ္ေသာ ဦး၀မ္ကိုေဟာႏွင္႔ေတြ႔ဆံုေသာအခါ သူ ဗိုလ္ၾကီး Ngin Zam ႏွင္႔ေတြ႔ဆံုတဲ့အေၾကာင္း၊ သူဟာဗမာလိုေကာင္းေကာင္းေျပာတတ္တယ္၊ ဒါေပမယ္႔ တပ္ရင္းဘာသာစကားအျဖစ္ Urdu သံုးစြဲတဲ့အေပၚ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ဟာစိတ္မ်က္မိေၾကာင္း၊ ဗိုလ္ခ်ဳပ္သည္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းအား အထင္ၾကီးသည္႔အေၾကာင္း မ်ားျပန္လည္ေဆြးေႏြးခဲ့ၾကပါတယ္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ကတိေပးခဲ့တဲ့ ဒုတိယအၾကိမ္ အလည္အပတ္ဟာ မျဖစ္ေျမာက္ခဲ့ရွာပါဘူး။ ၁၉၄၇ ခုႏွစ္ ဇူလိုင္လ ၁၉ ရက္ေန႔မွာ အျခားအာဇာနည္ေခါင္းေဆာင္ၾကီးမ်ားႏွင္႔အတူ တိုင္ျပည္နွင္႔လူမ်ိဳးအတြက္ အသက္ဆံုးရွံဳးခဲ့ရပါတယ္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း စစ္ေဆးခဲ့တဲ့ တစ္ခုတည္းေသာ ခ်င္းတပ္ရင္းျဖစ္သည္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ ဟာလည္း ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းလာေရာက္စစ္ေဆးသည္ တစ္ခုတည္းေသာ တပ္ရင္းအျဖစ္ သမိုင္းတြင္ခဲ့ေလသည္။
ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ သည္သူတို႔သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္းသိမ္းရင္း ႏိုင္ငံေတာ္ၾကီးတည္ျငိမ္ေအးခ်မ္းေရး ႏွင္႔ ျပည္ေထာင္စုဗမာႏိုင္ငံေတာ္ၾကီး မျပိဳကြဲေရးအတြက္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခြ်ံဆက္လက္တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ၾကပါတယ္။ ၁၉၄၆ခုႏွစ္တြင္မူ မင္းဘူး ႏွင္ မေကြးနယ္မ်ား တြင္ ခိုးသား၊ ဓျမတို႔အား နွိမ္နင္းနိင္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၇ တြင္မူ က်ိဳင္းတံုနယ္တြင္ တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ၾကသည္။ ၁၉၄၈ တြင္လည္း ဗမာျပည္ကြန္ျမဴနစ္ပါတီ တို႔အားနိမ္နင္းရာတြင္ နာမည္ေက်ာ္ၾကားသည္႔တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ အထူးသျဖင္႔ ပုဂံ၊ ေညာင္ဦးအနီးရွိ ငါ႔သေရာက္တိုက္ပြဲတြင္ ရန္သူ (၆၀) က်ဆံုးျပီး၊ အေယာက္(၈၀) အားဖမ္းဆီးနိုင္ခဲ့သည္။
၁၉၄၈ခုႏွစ္တြင္ ဗမာျပည္လြတ္လပ္ေရး ရရွိလာေသာအခါ ျဗိတိသ်ွအရာရွိမ်ား ေနရပ္သို႔ျပန္သြားၾကျပီး ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam အားတပ္ရင္းမွဴးအျဖစ္ခန္႔အပ္ျခင္းခံခဲ့ရသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္သည္ ဤတပ္ရင္းအတြက္ အက်အဆံုးမ်ားခဲ့သည့္ တိုက္ပြဲမ်ားႏွင္႔ ရင္ဆိုင္ခဲ့ၾကရသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္၊ ဇန္န၀ါရီလ (၁၅) ရက္ေန႔တြင္ ကယားျပည္နယ္မွ ပေဒါင္းတို႔ေရးအခင္းေၾကာင္႔ တစ္တပ္ရင္းလံုးနီးပါး လြိဳင္ေကာ္သို႔ ေတာင္ၾကီးမွတဆင္႔ ခ်ီတက္ရန္ ေျမာက္ပိုင္းတိုင္းစစ္ဌာနခ်ုပ္မွ အမိန္႔ထြက္လာသည္ႏွင္႔တစ္ျပိဳင္နက္ တပ္ရင္းမွဴး ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam ကိုယ္တိုင္ဦးေဆာင္ျပီး လြိဳင္ေကာ္သို႔တပ္ခ်ျပီးေနာက္၊ တပ္ခြဲတစ္ခဲြသည္ ကယားျပည္နယ္၊ ဖာလိုင္ရြာသို႔ ခ်စ္ၾကည္ေရးခရီးစဥ္အတြက္ ခ်ီတက္စဥ္ Karen National Defence Organization (KNDO) တို႔၏ ျခံဳခိုတိုက္ခိုက္ျခင္းကိုခံခဲ့ရသည္။ ထိုတိုက္ပြဲတြင္ အရာရွိႏွစ္ဦးအပါအ၀င္ (၂၉) ဦး က်ဆံုးခဲ့ရျပီး (၄၉) ဦးအဖမ္းခံရသည္။ အဖမ္းခံရသူမ်ားသည္ ၀န္ၾကီးခ်ဳပ္ဦးနုႏွင္႔ ဗိုလ္မွဴးခ်ဳပ္ေစာၾကာဒိုးတို႔၏ ေဆာင္ရြက္ခ်က္ေၾကာင္႔ ျပန္လည္လြတ္ေျမာက္ေသာ္လည္း သူတို႔၏ လက္နက္မ်ားမွာမူ သိမ္းဆည္းျခင္းခံခဲ့ရသည္။
၁၉၄၉ ခုႏွစ္ ေဖေဖာ္၀ါရီလတြင္ ျပည္တြင္းစစ္မီးေတာက္ေလာင္လာေသာအခါ ဗိုလ္ေနာ္ဆိုင္းေခါင္းေဆာင္ေသာ ကခ်င္တပ္ ႏွင္႔ KNDO တို႔သည္ မိတၳီလာျမိဳ႕ကို ေဖေဖာ္၀ါရီ (၂၀) ရက္တြင္ သိမ္းပိုက္ ခဲ့ရာ၌ ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam သည္ မိတၳီလာျမိဳ႕တြင္ KNDO တို႔၏ အက်ယ္ခ်ဳပ္ျခင္းခံရသည္။ ဒုတပ္ရင္းမွဴး ဗိုလ္မွဴး L.W.C Hitch Cock (အဂၤလိပ္-ဗမာကျပား) ဦးေဆာင္ေသာ တပ္ခြဲႏွစ္ခြဲသည္ သာစည္ျမိဳ႕တြင္ပင္ ေသာင္တင္ခဲ့ရျပီး KNDO တပ္သား (၃၀၀၀) ေက်ာ္တို႔၏ စိန္ေျပာင္းဒဏ္ကို ေန႔တိုင္းခံေနရသည္။ သာစည္ျမိဳ႕တြင္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္းမွ တပ္ခြဲ ႏွစ္ခြဲ၊ ဗမာ႔တပ္ရင္း (၆) မွ ဗိုလ္မွဴးတင္ေမာင္၏တပ္ခြဲ ႏွစ္ခြဲႏွင္႔ ေျခလ်င္တပ္ရင္း (၄) မွ ေဂၚရခါးတပ္ခြဲ (၁) ခြဲျဖင္႔ သာစည္ျမိဳ႕တြင္ KNDO တပ္အင္အား (၃၀၀၀) ေက်ာ္တို႔အားခုခံခဲ့ၾကသည္။ KNDO တို႔၏ထိုးစစ္ဆင္မႈအား အၾကိမ္ၾကိမ္တြန္းလွန္နိုင္ခဲ့ၾကသည္။ ၁၉၄၉ ခုႏွစ္ ဧျပီ (၅) ရက္ေန႔တြင္ စစ္ကူအျဖစ္ ခ်င္းတပ္ခြဲတစ္ခြဲ ေရာက္ရွိလာသည္။ ဧျပီ (၇) ရက္ေန႔တြင္ KNDO တို႔သည္ သာစည္ျမိဳ႕အား ေနာက္ဆံုးအၾကိမ္ ထိုးစစ္ဆင္ျပီးေနာက္ သာစည္ျမိဳ႕မွဆုတ္ခြာသြားၾကျပီး၊ ဧျပီ ၇ ရက္ နံနက္ပိုင္းတြင္ ေနာက္မွေရာက္ရွိလာေသာ ခ်င္းတပ္ခြဲ ႏွင္႔ သာစည္ျမိဳ႕အား (၂) လၾကာခံထားေသာ စစ္သားမ်ားေပ်ာ္ျမဳးစြာ ေတြ႔ဆံုခဲ့ၾကသည္။ သာစည္တိုက္ပြဲတြင္ ခ်င္းတပ္ခြဲမွ (၃၉) ဦး ျပည္ေထာင္စုျမန္မာႏိုငငံေတာ္ကို ကာကြယ္ရင္းအသက္ေပးလွဴခဲ့ၾကသည္။ ထို႔ေနာက္ မိတၳီလာရွိ ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam ထံမွ ဆက္သား ေရာက္ရွိလာျပီး မိတၳီလာမွ KNDO တို႔သည္လည္းဆုတ္ခြာသြားျပီျဖစ္ေၾကာင္း သတင္းရေသာအခါ ဗိုလ္မွူး Hitch Cock ေခါင္းေဆာင္ေသာ ခ်င္းတပ္ခြဲတို႔သည္ မိတၳီလာသို႔ခ်ီတက္ခဲ့ၾကသည္။ ဗိုလ္မွူးၾကီးတင္ေမာင္ သည္သူ႔စာအုပ္ တိုင္ျပည္ကႏုႏု၊ မုန္တိုင္းကထန္ထန္ထဲတြင္ “ေဂၚရခါး ႏွင္႔ ခ်င္းရဲေဘာ္တို႔၏ စိတ္ဓာတ္ႏွင္႔ သစၥာရွိမႈကို ကြ်န္ေတာ္သည္ ဘယ္ေသာအခါမွ ေမ့မည္မဟုတ္၊ ကြ်န္ေတာ္သည္အျမဲသတိယေနမည္ျဖစ္သည္” ဟုေရးသားခဲ့သည္။
ဗိုလ္ေနာ္ဆိုင္းေခါင္းေဆာင္ေသာ ကခ်င္တပ္ႏွင္႔ KNDO တပ္တို႔သည္ ေတာင္ငူတြင္ ျပန္လည္စုစည္းၾကျပီး၊ ထိုမွတဆင္႔ ရန္ကုန္သို႔ခ်ီတက္လာခဲ့ရာ ပဲခူးျမိဳ႔ေျမာက္ဘက္ရွိ ဒိုက္ဦးအားသိမ္းပိုက္လိုက္ၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေန၀င္းသည္ မိတၳီလာသို႔ အေရးေပၚ သြားေရာက္ခဲ့ျပီး၊ ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီးတင္ဦး ဦးေဆာင္သည့္ ဗမာ့ေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၆) မွ တပ္ခြဲ (၂) ခုအား ဒုဗိုလ္မွဴးၾကီး Lian Cin Zam ဦးေဆာင္သည့္ ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္းသို႔ ပူးေပါင္းေစခဲ့သည္။ ထို႔ေနာက္ ၁၉၄၉ခုႏွစ္ ဇြန္လ ဒုတိယအပတ္တြင္ ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္းအား မိတၳီလာမွ မဂၤလာဒံုသို႔ ေလယာဥ္ျဖင့္ အၾကိမ္ (၃၀) သယ္ယူပို႔ေဆာင္ခဲ့သည္။ မဂၤလာဒံုမွ ဒိုက္ဦးသို႔ စစ္တပ္ကားျဖင့္ သြားေရာက္ခဲ့ျပီး၊ ဗိုလ္ေနာ္ဆိုင္းတပ္ႏွင့္ KNDO စစ္သား (၁၀၀၀) ခန္႔တို႔ႏွင့္ ကတုတ္ဘုရားၾကီး ႏွင္႔ ဒိုက္ဦးတို႔တြင္ မ်က္နွာခ်င္းဆိုင္ အျပင္းအထန္တိုက္ပြဲ ျဖစ္ပြားခဲ့သည္။ ဤသို႔ျဖင့္ ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္း KNDO တပ္ဖြဲ႔အား ရန္ကုန္သို႔ မေရာက္ေအာင္ ဟန္႔တားခဲ့သည္႔ တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ဤတိုက္ပြဲတြင္ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း-တင္႔ကားဖ်က္တပ္မဟာ ႏွင္႔ ဗမာ႔ရင္းမွ တပ္သားနွင္႔ အရာရွိေပါင္း (၂၂၅) က်ရွံဳး၊ ဒဏ္ရာရရွိခဲ့သည္။ ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီးဟရန္ထီးယိုး ဦးေဆာင္ခဲ့သည္႔ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၁) သည္လည္း အင္းစိန္စစ္မ်က္ႏွာတြင္ တိုက္ပြဲေပါင္းမ်ားစြာႏွင္႔ ရင္ဆိုင္ျပီး KNDO တို႔အား အင္းစိန္မွေမာင္းထုတ္ရာတြင္အဓိကအခန္းက႑ မွပါင္ခဲ့သည္။ တပ္ရင္းမွဴးဟရန္ထီးယိုးမွာ ေမွာဘီတိုက္ပြဲတြင္ ႏိုင္ငံေတာ္အတြက္ အသက္ေပးလွဴခဲ့ရသည္။ ဒု-ဗိုလ္မွဴးၾကီး ဆြန္ခုိေပါင္ဦးေဆာင္ေသာ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၂) သည္လည္း ေမာ္လျမိဳင္၊ မုတၱမ၊ သထံု ႏွင္႔ တနသၤာရီေဒသတို႔တြင္ KNDO နွင္႔ မြန္ကာကြယ္ေရးတပ္မေတာ္ (MNDO) တို႔အားတိုက္ထုတ္ရာတြင္လည္းေကာင္း အင္းစိန္တိုက္ပြဲတြင္လည္းေကာင္း သက္စြန္႔တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့သည္႔ တပ္ရင္းျဖစ္သည္။ ဗမာျပည္ေထာင္စုၾကီးျပိဳကြဲမည္႔ရန္မွ ကာကြယ္ရာတြင္ ခ်င္းတပ္ရင္းမ်ားသည္ မိမိအသက္ကို ပဓာနမထားဘဲ ျပည္ေထာင္စုၾကီးတည္ျမဲေရးအတြက္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခြ်ံတိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ၾကသည္။ ဗမာျပည္စစ္ရံုးခ်ဳပ္မွတ္တမ္းအရ ၁၉၄၈ ဇန္န၀ါရီလမွ ၁၉၅၀ ခုႏွစ္အထိ တိုင္ျပည္အတြက္ ခ်င္းတပ္ရင္းမ်ားမွ ၁၇၇ ဦးက်ရွံဳး၊ ၁၅၃ ဒဏ္ရာရ၊ ၁၆ဦး ေပ်ာက္ဆံုးခဲ့သည္။
ခ်င္းေတာင္တင္႔ကားဖ်က္တပ္ရင္းသည္ ၁၉၄၉ ေႏွာင္းပိုင္းတြင္ ၅၅ႏွစ္ၾကာထိန္းသိမ္းလာခဲ့သည္႔ ခ်င္းေတာင္တပ္ရင္း မွ ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၃) အျဖစ္သို႔ ေျပာင္းလဲရန္ စစ္ရံုးခ်ဳပ္မွ စီစဥ္ရာတြင္လည္း ဤတပ္ရင္းမွအျပင္းအထန္ကန္ကြက္ခဲ့ၾကသည္။ တပ္ရင္းမွဴး Lian Cin Zam က ကန္႔ကြက္စာအမွတ္ ၃၈၁၊၀-၁၊ ၾသဂုတ္လ (၄) ရက္ ၁၉၄၉ ေန႔စြဲတပ္ စာတြင္ နာမည္ေျပာင္းလဲျခင္းႏွင္ပတ္သက္၍ စစ္ေရးရံုးခ်ဳပ္သို႔ တပ္ရင္းအားလံုးကိုယ္စား အျပင္းအထန္ ကန္ကြက္ခဲ့သည္။ ထိုစာတြင္ တပ္ရင္းမွ စစ္သည္၊ အရာရွိမ်ားအားလံုးက နာမည္ေျပာင္းလဲျခင္းကို ကန္႔ကြက္ေၾကာင္း၊ တပ္ရင္းသည္ ဗမာ႔တပ္မေတာ္တြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုးျဖစ္ေၾကာင္း၊ တပ္ရင္းအမည္မွာ ျဗိတိသွ်တို႔ေခတ္မွ ရရွိေသာ နာမည္ျဖစ္ေသာ္လည္း တပ္ရင္းသည္ ျပည္ေထာင္စု ေပၚတြင္ သာသစၥာရွိစြာအမွဳထမ္း တိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့ေၾကာင္း၊ ဤတပ္ရင္းသည္ တပ္ရင္း၏ (၅၅) ႏွစ္ၾကာသမိုင္းအစဥ္အလာကို ဆက္လက္ ထိန္းသိမ္းလိုေၾကာင္း စသည္ျဖင္႔ ကန္႔ကြက္ေသာ္လည္း မေအာင္ျမင္ခဲ့ေပ။ ခ်င္းေတာင္ေသနတ္ကိုင္ တပ္ရင္းသည္ သူ၏ၾကီးမားလွေသာ (၅၅) နွစ္ၾကာ သမိုင္းအစဥ္အစဥ္အလားအား ဖ်က္သိမ္းျခင္းခံရျပီး ခ်င္းေသနတ္ကိုင္တပ္ရင္း (၃) ျဖစ္လာခဲ့သည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းမွာၾကားခဲ့သည္႔ တပ္ရင္း၏ ၾကီးမားတဲ့သမိုင္းအစဥ္အလာကို ထိန္းသိမ္းရမည္ဆို႔သည္ မွာၾကားခ်က္အား တပ္ရင္းမွတပ္သားႏွင္႔အရာရွိၾကီးမ်ား ျမင္ေယာင္မိၾကသည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္သာရွိခဲ့လ်င္ ဆိုတဲ့အေတြးမ်ား၀င္လာမိသည္။ တပ္ရင္္မွဴး Lian Cin Zam သည္လည္း ၁၉၅၂ ခုႏွစ္ မတ္လ (၂၇) တြင္ ဗမာ႔တပ္ရင္း (၁၅) သို႔ေျပာင္းေရႊ႕တာ၀န္ယူေစခဲ႔သည္။ တပ္ရင္းမွဴး Lian Cin Zam သည္ ၁၉၅၆ တြင္ စစ္ေဆးရံု၌ ေသဆံုးခဲ့ရျပီး သူ၏ရုပ္ကလာပ္အား အစိုးရပိုင္ေလေၾကာင္းမ်ားမွ ကေလးျမိဳ႕သို႔ သယ္ေဆာင္ခြင္႔မရဘဲ၊ သူ႔မိသားစုႏွင္႔ ဗမာ႔ေရနံကုမၸဏီတို႔၏ စီစဥ္မွဳျဖင္႔ ဗမာ႔ေရနံကုမၸဏီပိုင္ေလယာဥ္ျဖင္႔ သယ္ေဆာင္ခဲ့ရသည္။ ႏိုင္ငံေတာ္အတြက္ အသက္ကို ပဓာနမထားဘဲ တိုင္းျပည္ႏွင္႔လူမ်ိဳးအတြက္ ရြပ္ရြပ္ခြ်ံခ်ြံတိုက္ပြဲ၀င္ခဲ့သည္႔ သူရဲေကာင္းတစ္ဦးျဖစ္ေသာ္လည္း သူကြယ္လြန္သည္႔အခ်ိန္တြင္မူ လ်စ္လ်ဴရွဳျခင္းခံခဲ့ရသည္။
တစ္ခ်န္က ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း ေလးစားျခင္းခံခဲ့ရသည္႔ တပ္ရင္း၊ ဒီလိုတပ္ရင္းမ်ိဳးတိုင္းျပည္ ကာကြယ္ရန္သာမက၊ တိုင္းျပည္ဖြံ႔ျဖိဳးေရးအတြက္လိုအပ္သည္ဟု ဗိုလ္ခ်ဳပ္မွအတင္ၾကီးခဲ့သည္႔တပ္ရင္း၊ တစ္ခ်ိန္ကဗမာ႔တပ္မေတာ္ထဲတြင္ သက္တမ္းအရင္႔ဆံုးတပ္ရင္း၊ အေတြ႔အၾကံဳအရွိဆံုး တပ္ရင္း၊ ၾကီးမားတဲ့သမိုင္းအစဥ္အလာကို ပိုင္ဆိုင္ခဲ့တဲ့ တပ္ရင္းဟာ ယေန႔အခ်ိန္တြင္မူသမိုင္းအျဖစ္သာ က်န္ရစ္ေတာ႔ရွာသည္။
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

ကိုးကားစာမ်ား။

1) The Chin Hills Battalion Manuscripts, The British Library, London. BL Reference MSS EUR E250
2) The History of Chin Hills Battalion by Major (later Lt.Col) A.C Moore, the then Chin Hills Bn Commanding Officer
3) Chin Hills Battalion files supplied to me by Lt.Col. P.C Moore (son of Lt.Col A. C. Moore)
4) ဖလမ္းအဆင္႔ျမင္႔တန္းေက်ာင္း (၇၅) နွစ္ျပည္႔မဂၢဇင္း မွ Bhomu Manv Pu ေရးသားေသာ Bogoke Aung San inspects the Chin Rifles ေဆာင္းပါး
5) The Outbreak of the KNDO and MNDO article by Lt.Col Thian Khaw Khai, published in Yangon Siyin Baptist Church, Silver Jubilee Magazine (Supplied to me by Pu Thang Za Dal, Hamburg. Germany)
6) Building The Tatmadaw: Myanmar Armed Forces since 1948 by Maung Maung Aye
7) The Saturday Born by Ex. Burma Prime Minister U Nu
8) ဗိုလ္မွူးၾကီးတင္ေမာင္ေရးသားေသာ တိုင္ျပည္ကနုနု၊ မုန္တိုင္းကထန္ထန္
9) http://www.hut-six.co.uk/WW2data/WO373-31.html
10) https://www.thegazette.co.uk/…/362…/supplement/5474/data.pdf

ZNC Founder Pu Pum Za Kap Tangthu

ZNC Founder Pu Pum Za Kap in zan ni (26 Jul 2009) in Zangkong pan in hong nusiata hi. Atangthu theihloh aphamawh om ahih manin tutadih akikaikhawm zo pak teng anuai aa bang hi.

Pum Za Kap: ZNC Founder

Pu Pum Za Kap pen Thangsing, Ngaihte beh sungpan  India gam, Manipur State Suangdai Khua Hausapa tapa hi. Apu apa khanga kipan tuni dong mah Suangdai ah siahkai lai uhi. Zangkong Bahosi Building 41, Room 18 ah zi Nu Ciin (Naulak) tawh tanu 5 tawh om uhi. Tanu 3 na Lia Zamnu pen kawlgambup ah Lasiam Minthang khat hi'n Zomite in aki saktheih pih ahmah khat hi.

1. Pu Pum Za Kap pen gam le minam it mahmah hi-a a kam bek tawh genlo zaw in sepkhiatna  tawh  tangthu hoih tampi hong nusiat  hi.


2. 1988 Kum Kawlgambup buaina hong om ciangin Mipi makaih General Strike Committee pan Minam zui-in kihel ding hong gel uh ciang ei Zomite zong Chin National Unity cih min tawh kiding in amah zong makai n kihel hi. Bek thamlo in Siamsinte apiak Zopuan kop 30 (Numei pasal) zong hih lungphona ah kisilh hi.

3. SLORC kici Galkap Kumpi hong kah ciangin Party phuat ding lampi  hong ahimanin Zomite in zong Zomi National Congress ki phuan hi. Zangkong ah Zomi Innlelo nei, sumlepai nei, pilna siamna nei tampi a om hangin Makai ding leh Innlelo neihsa tawh mapang ding om zolo himanin Pu Pum Za Kap in Minam  itna tawh President maikaipi vaipuak la in York Road a inn sapna ah ZNC Head Quater dingin zang sak hi. ZNC Sign Board zong suangpah ahih man in a innnei te tawh buai uh hi.

4. Zomi te tangthu ah a om ngeinai lo gam itna la le zawlla  te ahi Lengtong series sponsor sem in a phuankhia masa pen hi. Zogam pan Zangkong ciahlekuan sumbei khem peuh sik in Zomi Khangno tampitak pantah zo hi. Tua akipan in Suan Mang, Gohau(anung lam ciang) te unau’ makaih Lengtong Band pan Lengtong Pauno, Cingsan, Lengtong Kamkhen  cih bang in Zomite Studio Music Tangthu hong ki pan khia hi. Hih Lengtong late hangin India gam a teng Zomite le Kawlgam a teng Zomi te kikal kizopna tampi hangto sak hi. 

Biakna lam ah zong Dorcus Team kici Cingsan te unau Pasian La khumna ding sponsor pia hi.  

Zongeina lapi zong Kam Gin Mang(Tamu), Kham Min Thang (Kawlpi) cihte makai in  studio ah khum ngiat uha Pu Kap in sponsor sem hi. Tuni dong Zomite sungah a kizang mahmah khat hi.

5. Sagaing, Zuathit Kyi Khua a om Nationalities Development University ah Zopuan kop(numei, pasal) 30,  1986 kum pawl in apiak khiat pen tuni dong mah aki zanglai suak hi. 
Zangkong Zomi Siamsin te a ding zong 1986 kum kim pawl in Zopuan kop (numei, pasal) 30 piakhia hi. 1988 gambuai khit ciangin a tunna ki thei nawn lo hi.
Cidam in Khual azin zawh lai'n Zangkong ah Siamsin te sum kisam peuh mah sum le pai tawh ahih theih zah in huh hi. 

6. Zomi sungah sumbawl sumnei tampi a om hangin Pu Pum Za Kap bangin gam le minam ading a sumngam, a piakhia ngam mi tam lo hi. Pu Pum Za Kap pen kum 60 val bek leitung ah anuntak hangin Zomi ta ding a mang ngeilo  tangthu tampi hong nusiat hi.  Zomi tading supna lian mahmah hi. A dam lai a zi, a tate ading thu ngetsak ciat ni.  
Zingciang sun nai 1 in kivui ding hi.

Pu Pum Za Kap’ thubul let kammal “Gam leh Minam a it theilo peuhmah master brain nei kici theilo hi”

Lungzuang khuangai kawm,
Sawlna ombang in,

Thangboi
Zangkong.


Pu Pum Za Kap hong nusiatna tungtaang ah Norway ZNC-LA pan Dahpihna thupuak

          Zomi te ii i deih mipi thuneihna leh suahtakna, mihingte ngah ding hamphatna, dikna leh thumaanna, mihing khat leh khat ki zahtakna , ki-itna ki lemna, nopna lungmuanna leh daihna, mipite khantohna ding vaihawmna i ngah theihna dinga Kawlgam sungah tuma kum 20 paisa lai-a hong dingkhia i Zomi political party ZNC President masa Pu Pum Za Kap hong nusiat ni-in gamsung gam pua a om Zomi political activist khempeuh in i mimal in a hi zongin, kipawlna min tuamtuam te tawh a hi zongin dahna hong pulaak kawmin ama tungah zahtakna kong pia uh hi.

           Tua tawh kizui mahin Kawlgam democracy ki ukna hong om theihna dinga, politic lam tawh kisai makaihna na hong sepsak leh Zomi min tawh hong dinkhiatpih ZNC party makai te sung pan hong nusia sa, Pu Vungh Za Pau, Pu Khual Za Nang leh Pu Gin Thang te banah khua tuamtuam pan activist hong nusia sa Zomi makai dang khempeuh zong phawk kawmin, amau te tungah zong zahtakna kong pia uh hi.

          Tua mah bangin Zomi, Zogam leh  Zo minam te suahtakna dinga nasepna ah nuntakna, guh leh ban, inn leh lo, sum leh paai, thagui thataang, neihsa lamsa hong suplawh sa mimal a kua mapeuh leh Zomi te i khangui kizom a thumaanna leh cihtakna, siangthona, itna deihsakna leh thukhualna hoihna te hangah thongkiat khaukhih leh bawlsiatna hong thuak lawh Zomi khempeuh zong kong phawk uhaa, ka lungsim sungtawng uh pan kong thuakpihna uh hong pulaak kawmin zahtakna kong pia  uh hi.

          Hong nusiat a zi a ta, a u a nau, a it a ngaih a lawm a gual, a mipih a sa pih, a minam ading in leh Pasian gam a dinga a seppih khempeuhte tungah Pasian Khasiangtho hehnepna hong tung kim ta hen cih ka thungetna uh hi aa, ama lungtup leh ama deih Zogam leh Zo minamte suahtakna, ngahding kilawm hamphatna te hong om theihna ding vaihawmna leh kalsuanna te hong picin theih semsem na dingin, Kawlgam kumpi vaihawmna leh ki ukna haksatna tampi sungah hangsan taka amah i Pu Pum Za Kap maban tuni donga hong zop sak hong dampih lai Pu Chin Sian Thang leh a seppih/a vaihawmpih Zomi Zogam political activist khempeuh Pasian in hong makaih sak hen la, amah i Pu Pum Za Kap hong  deihsak i Zomi Zogam sungah matut gualzawhna suahtakna leh picin na nopna daihna ki-it kilemna te ataka muhtheih dingin Pasian in ama nungsang ah a om lai Zomite maban khempeuh lam tuamtuam panin thupha hong piak sak ta hen.

          Hong nusiat lampi hoihte ko khangno te in ka tunna peuh uh panun hong it Zomi Zogam leh Pasian Gam adingin a hoih thei pen leh a etlawm thei pen dingin ka hih theih zahzah un a maban teng kong na zomto zel ding uh hi cih Norway ZNC-LA panin ZNC phungpi ah leh Pu Pum Za Kap Innkuanpih te tungah thu kong puak uh hi.

Pasian, Gam leh Minam ading deihna itna nasepna leh thungetna  kiukhat pan,
ZNC-LA Norway tangin,
Hong phawk mah mah hong dahkhawm,
Sia Thang Khan Thawn Suante

Pu Chin Sian Thang (President of ZNC/ZCD) Tangthu

Chin Sian Thang: President of ZNC/ZCD
Chin Sian Thang: President of ZNC/ZCD
Tonzang gam huam Zampi khua ah April 6, 1938 in Pu Hangsong leh Pi Chingsiannem sung akipan Pu Chinsianthang piang hi. Pianpih sangam gukte lak ah amah athumna ahi. High school akailai in school tuamtuam natawn kual in  Mandalay Division school apan cl-X, 1958 in zoukhia a, Yangon University apan BA leh LLB ana zoukhia non hi. Azi Donkhenniang toh kiteeng in tapa 5 leh tanu 4 piak in om ua, kalaymyo(ChinState) ah khosa uhi. Amipihte a it ziak in agam leh nam adin hun tam piazaw a hangsan tak in ana pang tou ngetnget hi. Aman Biakna leh Politics akizui in poma Pathian thu agalvan din zang zel hi. Makaihna na asep sung in amai tuahte leh akalsuan nate theih ding tampi om a, tuate genlouh theih vual hilou hi.

Pu Thang in alaizil lai apan in apolitical career ana panpah hi. kum1960 a Rangon University ah college akailai in Chin hills a Chin Student Union kipawlna ah President ding in nateel ching uhi. Akum non Tonzi conference neihna a Mualtungmi makaite kimuh khawmna mun ah aman thugenna ana nei hi. President ahih apan in mipi kivaihawmna(democracy) naktak in support ana pia ngala, ‘Burma Socialist Program Party leh kumpi Ne Win dictatorship’ naktak in doudal hi. Apoimawh leh ahinna natan pengam din nakilaan khiakhin hi. Alaisim lai mah in pawlpi sung ah leh khawtang vai ah naktak in kihel tou zela, innsung khosak haksa lua ahihman in septheih dangdang zong in thaloh khong in kuanzel hi.


A gamsung buppi kiukna dia Single party system(dictatorship) ahong kipuaklut apan amah leh kumpi sepaihte kikal kinawk tuahna taktak hong kipan hi. Kumpi Ne Win in daan abawl pen mipi mai a ahong pulak chiang in Pu Thang in federal system a mahni kivaihawm ding thusun apiak ziak in Oct30,1972 akipan March4,1974 kikal Ye-Kyi-Aing Military Intelligence Detention Camp,Yangon ah lut a, tuani mah in Mandalay  thong(suangkulh) ah suan uhi. Hiai suangkulh ahihleh kawlgam adia anase penpen akigen khat ahihi.
Tedim ateeng ten kum 1988 in Zomi National Congress(ZNC) na phuan uh a, anihvei kimuh khawmna uah Pu Chinsianthang pen President ding in teelching uhi. Akum non 1990 a Myanmar gam buppi General election ah Tedim-II apan MP dia teelching in om non hi. Teelching aom phet in aman ZNC tup leh ngimte kichian tak in genkhiakna nei ngal hi. Hiaini akipan in ahi Myanmar gambup ah ‘Zomi’ min chih akigen khiak masakna. Kawl kumpi in kum 1992 in gambuppi a party tuamtuamte phiat ding chihthu hong polut ua, ZNC inbel amau kivaihawm theih nang in ana dal ngal uhi.
Akum zom in galkap kumpi thahatna toh agam uh kipua ahihman in political party tamtak kiphut khete betdaih sawm ahihna uah, abulpi pen in Pu Thang house arrest in koih ua, akigolh khakna leh atup leh  ngimte genkhe din aphutluih ban uah apolitical movement uh nuse din vau uhi. ZNC president ahih ban  ah mipite MP ahihman in Military Intelligence ten etzuina naktak in nei zomzel ua Kalemyo a Innsung ah dip kisaisa a azi-ata toh omlai March12,1994 zing dak4 in pikhiat in om a, thudotna sautak aneih nung un soisa ek uhi. Kalkhat hunsung thudawt din khum bichilh in kem uhi.
ZNC leh party tuamtuamte kawl kumpin aphiat sawm lai in Pu Thang leh ZNC pawlte gamta tuanlou in nadou kik uh a, pawlpi 23 kipawl ten United National League for Democracy(UNLD) phuan khia uhi. ZNC in inntekna la in alianzaw sem in kipua ua, Pu Thang mah makai in pang den hi. Amah lah lungtang pha deuhdeuh, khauh semsem in mipi vaihawmna leh Human Rights phutna in kiphinna tawplou in kumpi mai ah nasa zawsem a ahong pan chiang un Military Intelligence 17th Battalionte suangkulh ah Oct10,1996 akipan ni14 sung khum non uhi. Hiai suangkulh sunga abawl gentheih luat ziak un adamtheihna hong siatloh zou hial hi.
Deihsaktu tampiten khou mahleh anasep mah sungzom din hong ding khia non a Feb12,1998 in party tuamtuam Pi Aung Sante makaihna in National League for Democracy, Shan National League for Democracy, Mon National Democratic Front, Arakan Democracy League leh Zomi National Congress kipawl khawm in Committee Representing for the People’ Parliament (CRPP) phutkhia uhi. Amau galkap kumpi kiang ah thusun 4 ana ngette uh ahihleh :- 1) Kum1990 a teelching aom makaite a chiamteh ding. 2) Galkap kumpi leh Mualtungmi ban ah NLD te kihou khawm theih nang. 3) Mipi Parliament akin theipen a neih zawh nang leh 4) Kawlgam sung ah mipi zaleen taka kivaihawm leh thugen theih nang ban ah Human Rights zahtak sak nang ahi.
Tuazoh kha tamlou kihal nung Sep6 in armyte suangkulh 220th battalion, Yemon ah Pu Thang khum kik in om hi. Hiai akipan mel gamlapi ah kuamah muhphak louh nading mun ah suan ua, alawm-avual kuamah toh kimuh di leng phalsak ahikei. Telephone, Radio leh Newspaperte leng sukkhak phal hilou hi. A innkuante natan muhsak phal ahikei lai a, akoihna mun leh mual leng bangmah ahilhkei uh. Aman suangkulh sung ah asabiak laibu simsim in apasian toh kithuah in naki khamuan den hi. Pu Thang in kidney problem neisa alut ahihna ah asawisakna uleh agawtnate uh nase lua ahihman in akalnatna hong puangkhia in operation bawl in om hi.   
                                   
Oct 16,1999 in UNDP office ah Pu Chinsianthang leh makai tuamtuam ten UN a Assistant Secretary-General, Alvaro De Soto toh kihou khawmna aneih man un amah pen thudot din Nov3,1999 apan June 14,2001 in Military Intelligence Quarter mah ah khum lut non leuleu uhi. Thudot dia api uh hinapi in  amah ngaihdan themkhat bekle gensak in omkei hi. Kuamah toh kimu sak lou in bangmah toh kisu khalou ding in thutan khum non uhi. Democratic vaihawmna leh Human Rights asual nate tawpsan din vau in om hi. Khovel in 2000 Millenium melmuh kipah lasa a alum lenglung lai un amah pen tangkhat in suangkulh tawng ah heutu makaipi hinapi misualte dan mai in bawl uhi. Huchih lai in UN Secretary-General special envoy to the Military government of Myanmar in khakhat sung ah khatvei asungkuante toh kimuthei ding in vaihawm sak thei hi. Hiai akipan June15,2001 in damtak in hong pawt thei khong hi.
Kum 2001 in Mualtungmi party tamzaw kiphiatta ahihman in ZNC inntekna nuai mah ah United National Alliance (UNA) kichi hong phutkhia ua, party12 pha uhi. Amah UNA spokeperson din sep uhi. Oct2013 in ZNC kum 23 chinna kawlpi ah zang ua Kawlgam Nainganzi ah kawlte leh Tahitia leh Galkap kumpi toh kilem kikna dia National Reconciliation om theih nang in leh Federal taktak akipuak nang in 2nd Panglong poimawh hi chi in 21st century Panglong conference neih ding ahong puang chiang un lohching tak in mualtung pawlte kia hilou, All Mon Region Democracy Party(AMRDP) in leng pompihna pia in mundang a pawl tuamtuamte leng kihel in kikawi tuah thei chiat uhi. ZNC inntekna in Pu Thang makaihna nuai ah lohching mahmah uhi.
2010 General election neihna ding ah kawl kumpin 2008 a bylaw adraft thu aleng mualtung minam tuamtuamte athuneih khum sem nanga ageel uh ahihman in, election ah ZNC party kihel lou ding chi in Pu Thang mah in amau kiang ah alungkim louh dan gen hi. 2012 by-election ah zong Zomi minam kichi omkei achih un aman ana kikou khum a, hangsan takin Zomi min mah suang in ana pang tinten hi. Kum 2012 in ZNC party in Zomi National min suang a registration bawl ahon sawm lai un Election Commission’s Dy.Director Hla Maung Cho in ‘’Zomi in recognition bangmah neilou hi. Kawlgam a nam135 sung ah Zomi kichi omlou a, by-election neihna ding aleng kihel theilou ding. Zomi minlou dang(Chin) ahihleh bel tan neithei pan lel ding’’ chi in gen hi.
Huchih ahihchiang in Pu Thang mah in Zomite kawlgam ah khantawn in nateeng mah uh chi in Zomi leh Chin kikal hilh chetna ana pia hi. Aman ‘’Zomite nelsiah na ahi. Zomi min zanga election akihel theihlou di kahih uh lehleng phamoh kei, Zomi mah kahi uh’’chi in May28,2012 in document kimtak in ana submit hi. Hiaiziak in Zomi National Congress pen Zomi Congress for Democracy chi in khek in om. Ni thum nung in Union Election commission apan Zomi pen kawlgam ah ommah hi, chi in dawnna pekik uhi. Kawl kumpi in amau pawl dongkholh sa a, meilet gige ahihna ah Sept2007 in Tedim ah Nainganzi tuam hong pian chiang in amah mah hong tuahkhia leuleu ua, khakhat sung suangkulh ah tang non hi. Khakhat zoh in Special branch, Sin mai ah khum kik in om. Athatang a alohkhiat sa aeducational qualification te nangawn kawl kumpin zat theihlouh din bawlsak a, pomsak lou uhi. Ainn-alou natan leng laksak din vau lai uhi.
Mipi sikha ginom khat ahihna ah Kumpi leh Hlutdaw palaite toh akikal uh kinang tuah gige aom uh ahi hi. Abawl khempeuh galkap kumpin langpan a chiamteh den hi. Kum paisa hun ah mipi kivaihawmna ngahzou di khop in hanta nei mahle uh lohching zoulou lai suak hi. Aziakbel Pu Chinsianthang, Dr.Saw Maza Aung(Rakhine), Naing Tun Thein(Mon), khum Tun O(Shan) te khut kilen in Hlutdaw palai ana sam uh hi. NLD party toh kipawl in kumpi kiang ah daan bawlna a nong sap kei veve uleh kouteng mah in kipawlna kanei ding achih chiang un galkap kumpin tuabang genvial nahih uleh chi in Hlutdaw palaite abanban in suangkulh hong khum ziahziah hi. Palaite kum 4-5 sung hial bang suangkulh sunga ahon henchilh chiang un Democracy taktak aki vaihawmna lohching zoulou phot suak hi. Himahleh maban 2015 a gambup kiteelpi neihna ding ah Zosuan party thum ZNC/ZDC, CNP & CPP phazou hi. Pu Thang in “kadam lai in zalenna akimuman takei zong, ka sih nung chiang in kamiten zalenna angah nading in ka sual zom zel ding’’ chi hi.
Pu Thang pen nampi makai muanhuai ahihna toh tawlngak nahun leng neiman ngeilou hi. Namvai toh kisai a amah gamdangte toh kimu tampen hi ding hi. UN envoy ah heutu Levanta toh 2vei kimu ua Razali Ismailte toh 12vei kimu kha uhi. European High Commissioner toh 4vei kimu khin ua International Labor Organization, Human rights a Pinault toh 3vei. Khovel a Journalist minthang Lali Zargan toh leng taksa in kimu kha uhi. Myanmar gamsung ah embassy tuamtuam a uliante toh 50vei val bang kimuhpih zou hi. UN General Secretary Council ah leng lai tampi ana thehlutta a South-East Asia, EU aleng makai liante toh 3vei ana kimu khinta uhi. Pu Thein Pe leh Pu Chinsianthang in agelh “In Burma,a cry for U.N help’’ kichi Washington Post ah Oct26,2006 in published in om hi.
US secretary Hillary Clinton in 2001 a Burma aveh lai in UNA sik leh tang in Pu Thang in Mualtung mite haksatna leh apoimawh uh tamtak nagen khia hi. Aman Pi Clinton mai ah Zomite tamtakin US gam kong gaaltaina uh ahi a, ka mipihte nong kepsakna ziak un, chi in kipahthu nagen hi. India, Thailand leh Malaysia ban ah mun tamtak aom kamipih Zomite hoihtak in honna panpih sak gige un chi in akam a agen ban ah agelhthoh in leng pia hi. Pi Clinton in leng nabildoh mahmah in nou makaiten leng US leitang mahmah hong sik un chi in chialkik hi. 
Kum 2012 in US Senator Mitch Mc.Connell leh State department ah democracy leh Human Rights lam makaite toh Pu Thang nakimu kha uhi. Pi Aung Suu kyi leh Pu Thangte pawl kithuahpihna mah in British Foreign Secretary William Hague leh French Foreign Minister Alain Juppe ten zong Jan2012 in Burma va veh ua, kumpi toh akimuh theih ziak un Jan13 ni in gamvai toh kisai a suangkulh tang(thungkia) mi651 leh Shan makaite hi in student leaderte leh ZNC nasemte hong khahkhia uhi. National Endowment  for Democracy(NED) ah makaite toh leng kimu thei in mipite adin huhna tampi petmah muhsak thei hi. Ban ah UN, Asia Regional Office ah heutute toh leng kimuthei in kawlgam a Zomi hi’n US Zomite adin lampi chi tuamtuam tampi honsak hi.
Kum 20val vingveng thautawi lou a thautang laulou, ahinna natan luikhe ngam gaalhang, ngalliam-salpha taktak, Nampi makaipu Chinsianthang taksa sung ah bang om ahi tam? Asisan ah bangbelh hiam chih theih di khop a taksa gelgawtna leh sawina chi tuamtuam atuah in leng, si di hiala natna thuaka 3/4vei damlou inn a alup in leng thoukik in, sihna in paikheng hi. Aman agenna khat ah ‘’Hih minam nasepna kasep pen Pasian nasepna in kangai hi. Pasian mah bel in nasem ni’’ chi hi. Pasian in zong ompih in vualzawlna tampi piak behlap hi. Aug2012 in Zomi khawmpi neihna ah Zomi Innkuan USA in Zin Mangpi (Guest of Honour) din sam ua, Pu Chinsianthang leh Pu T.Gougin(RIP) te ‘’Zomi National Freedom Award’’ pia uhi. World Zomi Congress (WZC), Headquarters, Portland pan ‘‘Zomi Independence Hero Award’’ title nakhusak non uhi. Zomi Association, Malaysia in Pu Chinsianthang zahtak etsakna in ‘’Father of Zomi’’ chi in puangkhia hi. April3, 2013 in Myanmar aom Zomi ten Kalaymyo ah ‘’Ngalliam Zuapa’’ chi in amah pahtawina thupitak zang uhi. Zomite adin Pu Chinsiangthang pen I tung Solkhapi uh ahi. Tu in amah kum 76 phata hi.
By: Kapsiam Hangsing

Zomi Nam Ni hong pian khiatna tangthu~ Prof C.Thang Za Tuan Ph.D


                               

                                                                                      Thu pulaak:Prof.C.Thang Za Tuan Ph.D

       Thulu:ZOMI NAM NI PIANNA LEH NGAIHSUT HUAI THUPITE

      LST:1 Peter 2:9-10"Note pen Pasian in ama nasep na lamdangte a genkhia dingin  hongteel minam leh Ama hehpihna a ngah na hi uh hi."

     LST:Johan 8:31"Tua ciangin thumaan na thei ding uh aa,tua thumaan in note hong suakta sak ding hi."


A.I Zomi Nam Ni a Thupitna leh Kumsim a ih Bawlna ahang.

.Zomi Nam Ni cih i om na ciatah a gamgam ah Zomite in kibawl hi.Banghang:Minam thupi khat ih hihna kepna leh ki latsakna hi.Zomi buppi suahtak ni,Zogam ki-ukn a ki kheelna leh Zomi bupp in Democracy tawh ki-ukna  i kalsuan na ciaptehna ni hi.

Kawlgam sungah Zogam leh Zominam cih pen ki langhtak in om hi cih thu a kip semsem na dingin,kumsim
kumsim in pholakkhia in pahtawina zong ahi hi.

.Banghang in Zomi Nam Ni ci-in tangko khia in pahtawi ihhiam cih leh Zominam i cih Kawlgam tangthu ah a
minthang a hihna,Zominamte in gam leh leitang a neihna,Zoinamgte ii Zongeina,Zolai,Zopau,Zola,Zodan....cih a tuam vilvel a neite ih hih hang ahi hi.

.Hih thubulpite zui-in ZOMI NAM NI pen abawl huai,a bawltak Zomi Bup i Ni Thupi Ni a hi hi.

.Pasian hoihna leh hong huaina a lamdangte a genkhia dingin hong sawlte zongh i hi hi.

B.Zomi Nam Ni a pianna Thu a tom in pulakkikna.

.Hih bang a alamdang,a manpha Zomi nam ni pen pian ngeina bang a a piang ziau hilo hi.Zominam buppi-in kum tampi sung nuntakna neih leh lam suskkhia piakhia in a hanciam na uh tawh apiangkhian ni Thupi ni hi.

.Zomite nidang pek a kipan in ei Tulpi,Hausa leh makai ciat in hong makaih in ki-uk.Thawmte khang hun,
Gute khang hun om kici in,Sukte khang hun i heician hi.A nunung Sukte hun 1810 kim a kipan inUkpipa ci-in hong uk in 1948 kum dong hi.

.1886 July 1 in Kawlte teen na gam bup Mikangte in hong uk in ei Thahdo,Zomi minam khat kim lai Kuki leh
Chin in i vengte hong lawhna tawh honglo uh hi.Zogam zong 1889 kum in Tedim hongla in 1896 August 13 ni akipan in Chin Hills Regulatin Acts tawh hong uk zawh pan Zogam pen Kawlgam uk ding in hongk kiguang
kha mikmek hi.Tuamain ei kuama ukna sungah om khalo hihang.Zogam uk dingin Ukpite ukna(Feudal Chief)
hong guan beh in,amau sehte in khua hausa seem inSiahsung,siahphei,sa liang,tang seu,tuktha,khaltha,kaisak suak uh hi.Hausate dung ah Ukpi,tua tungah Vuandok,Mangpi leh Menzi koih uh hi.

.1948 January 4 ni-in Kawlgamah suahtakna a ki ngah ciangin 1947 constitution zang in parliamentary Democracy tawh gam ukna kipan hi.Tua constitution khenpi 5,aneu 196,197,198 ah Zogam zongh Chin Affair Council tawh ki-uk dingin Frontier Areas Enquiry Commission(U Vomthu Maung,Chin Minister,U Thein Maung,Menzi leh U Soe Win,Education officer)te in February 3  1948 panin Tedim,Falam,Khalkha ah
thu hongdot banah mipi (5000)val in Falam khuapi ah19-21.2.1948 ni-in kikhopna ah Democracy tawh a kiteel Councilte ukna dan zangin Zogam ukpi ukna laih ding kithukim uh hi.

.Tua bangin a kilaih pah lian na dingin,tualai in Politics a makaipi in thusaupi muhkholhna(Vision)a nei Pu Vum
Thu Maung(Thang Pet Maung),Mindat leh Pu Mang Tung Nung leh Pu Thang Khaw Kai te(KSVP)madawk
in a makaihna uh hang hi.

.Tua mipi kikhopna ah Zogam leh Zomite in Feudal ki ukna nelhsiah in Kawlgam bup ki ukna Parliamentarey  paizia tawh ki-ukna dingin Subedar Thang Za Kai(Tuithang)in thu sungin Pa Hang Bung Thang(Kanpalet)
leh Pa Con Mang(Laizo)in lungkimpihna tawh mipi thukimna kila hi.Mi 17 bek in nial a hih man in, kikipsak
na hangin Zogam ki-ukna kikheel ahi hi.Hih Falam ah mipi kikhopna ah Kawlgam President masa pen  Sao-
Shwe Taik zonghin hong uap hi.Ukpite a suplohna dingin, kumpi-i compensation apiak ding zong ki viahawm
pih in Ks.500,000 ngah uh hi.

.1950 kum October 9 ni-in Chin Affairs Council in tua February 20 nipen Zomi Nam Ni(Chin National Day)
ci-in,kumsim in bawl dingin khensat hi.

.Tua Zomi Nam Ni pen kawlgamah suahtakna leh ki ukna thak tawh ki zawi tawn a ki-ukna dan kikheel ni hi-in ukpite gual lelhna hituan zenzenlo hi.Nautaang te a dingin ahih leh saliang tangseu,siahtung siah phei piak beina hi-in hamphatna leh suahtaak tatakna,Hakkol zan Ni hi.Kawlgam bup mah bangin,Democracy tawh ki
ukna dan in a kilahna Ni hi.Khang ki lamdan Ni hi.A lakdann,muhdan leh san dan i siam ciat ding tudong mah inikisam thei hi.Mikim in lawptak in kipahhuai Ni leh a san siam ding hi.

.Kuamah ii gualzawn Ni,guallelh ni hi zenzen lo in ukna paizai kawlgam bup ah akikheel  na hang hi cih theih mahmah ding hi.

C.Zomi Nam Ni bawl ziate.

1951 February 20 ni-in Mindat khuapi ah ei Zo Vuanyi(Chin Minister)masa belU Vomthu Maung makai in amasa bel Zo Minam Ni(Chin National Day)kibawlna ah Priminister U Nuh leh adang state minister te kihel hi.President Soa Shwe Taik  ii Good-Will Message(Deihsak Thupuak-Thuwanlua)
zong Prime minister pa tektek in sim khia hi.

Tua a kipan in Zomite in kumsim in Zogam khuapite ah leh Zomite om nana ah nasia tak in
Zo Minam Ni(Chin National Day)kibawl den hi.1956 kum in Chin Minister hangin December kha in
a ni laih nuam in khatvei om in University Chin Student Union in lungkimlohna lahna hangin kikheel
lo hi.Gaalkap kumpi in hong uk zawh 1966 kum February 1hun in Chin Special Division Day in laih
nopnate Chin Supreme Council ii January 9,1967 ni-in thukhensatna 29/04(2) tawh kilak kik zo hi.SLORC leh SPDC Galkap kumpi hun in phallohna akipan in haksatna a tuamtuam a om hangin,
min tuamtuam tawh Yangon bangah zong Universitiest Siamsinte makaihna mah tawh ki tam bawl pen hi.


1998 kum pan Universitiest ki khaak sung teng Kumpi Nasemte makai-in Yangon khuapi ah Zo Minam Ni kum 50 cin Golden Jubilee Zo Minam Ni nasiatak in akibawlna ah Zomite sungpan a Zahtak huai a pahtawhi huai,kumpi nasemte,Galkapte,Civilliante,Zomi leh Zogam a tawisang te(Honor to whom honor is due)mi 911 pahtawina laipi(Certificate of hounor)kipia khia hi.A kumkik in Golden Jubilee Commemorative Magazine zong bawlin pahtawina apiakkhiat mi thupite min zong
ki suaksak hi.Tua Celebretion Committee mah in Chin history Compilation Committee phuan in 2002 kum in Zomite Tangthu atom in Sutna leh Ngeina Hoihte Pulaakna Laibu(A Concise Study of the Chins,Their History,Culture and Traditions)zong kumpi phalna tawh gelh in a hawmkhia uh hi.

1991 a kipan in Zominam Ni bawlna ah Lai a sang tawh a zo te pahtawina,Khantohna lahna in Ngeina lam lahna banah Zominamte Puansilh hoihnono Modelgirl te lahna(Fashion Show item)zong guan beh uh hi.

Kum 2000 khit cianginZomite omna kawlgam,Vaigam leh gamdang mun tuamtuam Zomite tuntun na ah Malaysia,USA,Austrilia cih bangah Zo Minam Ni nasiatak in kibawl hi.2010 khit nungsang in leitung gam tuamtuam ah akibawlnate Youtube pan kilak kawikawi ta hi.

Kawlgamah kum 2012 akipan in suakta takin Zo Minam Ni pen nuamtak leh Thupitak in kibawl theita hi.

2013 kum in Hakhakhuapi  ah nasiatak in kibawl hi.Tu 2014 kum in Mindat khuapi ah ki bawl kik ding hi.

D.Mailam ah Zomi nam Ni Bawlding dan leh dinmun etkikpakna pan mailam a ding sephuai thupulakna pawlkhat

Zomi Nam Ni in minamkhat ih hihna hong kipsak hi.Mizogam a ih sanggmte in zong Mizo State ni-in February 20 ni a na telsese uh manun ih Minam Ni thupisak tuam hi.Zomi suan teng minam khat ih hih mah bangin,koi gam koi gam tungta le hang i minam ni zat bawl ciat ding hi.

Zomi Nam Ni in Zomite lunggulh teng a tangtun theihna ding hanciam ding hi.Thukikup ni ding hi.
Mi khansuah ih hihzawhna dingin,ki pantah leh ki huh diamdiam ding hi.

Zomi Nam Ni in Zomite' sungah a mdawkte ahi,gam vaante,a nuntakna a bei lawhte,Zomi madawksak leh a kilangsakte,apil a siamte,etteh tak nasepte pahtawi ding hi.

Zomi Nam Ni in Zomite ngeina kepna,Khantohna lahnate leh Zomi tawh kisai lahkhiat huaite lahna in zat ding hi.

E.Thukupna

Hih a tungah I pualaak mah bangin Zominam Ni a piankhiatna,a thupitna leh i kep siamna dingin mipi lungsim neihna,pilvan na,ki pumkhatna leh ki thutuahna te I neih ding ih hanthawn nop banah
Pu Captain Mang Tung Nung in(7)veina Zomi Nam Ni  1957 kum in Tedim ah hong viakhahna pulak
kikna tawh thu kong khum nuam hi.

"Zomi Nam Ni in Zomi khempeuh,Zomi lungsim a nei khempeuh,Zominam om hi cih ciamteh in a zahtak khempeuh in,akip a khona dingin,thupitak in hanciam ciat ding cih upkhialhna,lunghiang na om huaihetlo thu hi.

Hi bangdan in Minam ni bawlna in Zomite in Zomite a zahtakna, amuan na bek zong hilo hi.Zomite in minam dangte a lahkhiatna mah tawh a ki bang ahi hi.Minamkim ki lem ki thutuak ki pumkhatna
zong  kiptak a lamlahna ding bulphuhna zong ahi hi.

Eite minam ni pen eite mah in zahtaklo hilehang minamdangte a zahtak hihang cih zong kici thei tuanlo hi.Minam kim kithukhat kiluangtuakna cin zong a om thei tuan ding ahi kei hi.

Tua hangin minamkimte ki thukhat ih ki lungtuak theihna ding a deih khempeuh in amaute i" Minam ni" ciat zong  a bawl ding uh ahi hi.Minam dangte zong a mau minam ciat tawh kisai Ni thupite zong manphatak in a bawlna ding un hanthotn pen thupi kasa hi.

Zomite in Zomi nam ni thupitak in i bawl man in gambuppi(Pyidawngsuh)a suk khak a nawngkaisak ding dan khat ina a gen,a um mite pen upkhialhna,genkhialhna taktak ahi hi.

Zogamah gam le minam vai(Politic)muhzia a ki lamdang phial zongin,Zominam tawh kisai in Zomite in ki lungtuaktak in kalsuan ding hi cih ken ka um hi.

Hunthak ah ngein thak khat ih phuh ciangin,ngeina lui tawh phattuam na angah mipawlkhat in lung-
kim ngeilo in tua ngeina lui pen  hong thun kik zawhna ding lampi tuamtuam tawh hong hanciam ding cih pen a ki tel mahmah ahi hi.Tua pen eiten ih theihsa a hi hi.

Zomite ii kithutuahna,khantohna,minamkim(Tiayinta)te ki-it ki lemna,Gambuppi(Pyidawngsu)akipna Democracy ngeina hong kizelhna cih thute aadingin,Zomite aa dingin,a thupi pen a manpha pen a hi hi."
                                                                                          Captain Mang Tung Nung(1957)

Tuni a hih thu i gen na TBCY khangnote Motto ahi:Note pen Pasian in ama nasep a lamdangte a genkhia ding hong tel minam leh Ama hehpihna a ngahna hi uh hi."Hih thu in no bek hilo Zomi khangno khempeuh i minam kemsiam,zuun siam ding Pasian in tavuan hong pia ahih gige  hi cih phawk in, sangi n,sem ciat ni.

Tukum Zo Minam Ni a kipan in Zo minam leh Zo tangthu a kipden na dingin,Zomite kipumkhatna ding,thumuh siamna ding leh thupha ih san theihna dingin i biak Topa Pasian ih vekpi in khua muhna leh khuaphawk hanciam na thak hong pia kim in,Zogam Zolei Zo minam khempeuh,a mimal ih hong huaisiamzuunsiam zo sak ciat ta hen.

John 8:31"Tua ciangin thumaan na thei ding uh a,tua thuman in note hong suaktasak ding hi."

Zominam ni pen kumsim ih hoihtak in hanciamna tawh thahat tak in minambup in kihelna tawh pelhlo in ih bawlna ding in ih hanthotn beh na tawh thu ka hial bawl hi.

Zomi Nam Ni Kikho den tahen!

Thupulaak khia:C.Thang Za TuanM.A:Ph.D
Makaipi,Tedim kipawlna
Yangon

Main Sources:
(1)Khen Za Moong(2005):Chin national Day,Background History,Survival Effort,Indisputable Facts(Private Circulation)

(2)C.Thang Za Tuan:2013 kum Zo Minam Ni February 17,2013 ni-in TBCY,Yangon ah thugenna

(3)Pu Cin Sian Thang,J.Thang Lian Pau,Rev.Dr.Khen Za Sian,Pa Dr.C.Thang Za Tuan,Tg.Vungh Za
Pau,Captain mang Tung Nung te'n"ZOMI NAM NI" a thugen na uh,
(Amun:Tedim Baptist Church,Yangon.February 16,2014)
KUM (66) CIN ZOMI NAM NI BAWL THU PULAKNA

Action Beyond 2015 Presented by Zomi Communities USA

Action Beyond 2015 Presented by Zomi Communities USA


Action Beyond 2015 Presented by Zomi Communities USA
Posted by Len Nupa on Sunday, March 6, 2016

Pu Chin Sian Thang Tangthu


Chin Sian Thang
PU CHIN SIAN THANG BIOGRAPHY

Pu Chin Sian Thang pen Zampi khua Tedim huam, Chin State ah April 6, 1938 in Pu Sum Hang leh Pi Niang Khan Cing sung akipanin piang hi. Pianpih sangam nga te lak ah amah a u pen hi aa, sanggam numei 3 leh pasal 1 neih hi. Tan 10 Mandalay ah kum1958 in zo a, Yangon University ah BA kum 1967 in zo aa, LLB kum 1968 kumin zo kik leuleu hi. Azi Don Khen Niang tawh tapa 5 leh tanu 3 neih hi. A sang kah sungin Chinhill Student Union leh Rangoon University Chin Student Association ah Makaipi President sem hi.

 

Taunggyi Conference ah June 8-16, 1961 Mualtung mi khempeuh makai ki muh khopna ah pai-in thugenna nei hi. Tua hunin Chin Student makaipi a sem laitak ahihi. Kum 1971 a ki panin Sitni hong ki pan hi. Kum 1986 in Kalay Township ah Sitni makaipi hong ngah hi.

August 4, 1988 kumin Zomi National Congress minam party hong pan khia uh hi.

May 27, 1989 kumin ZNC Annual Meeting Tedim Zogam ah hong bawl uhhi.

1990 kum General Election ciangin Parliament member in pang hi. Tua sung mahin CRPP leh UNA member khat ah ki hel hi.

 
Kawlgam sung ki ukdan ding General Ne Win hong bawl khiatte mipi mai ah hong ki tangko ciangin Pu Chin Sian Thang in Federal system siksan in ki vaipuak ding thu na sung hi. Federal tawh kisai thu a sunna hangin Oct3 0,1972 akipan March 4,1974 kikal Ye-Kyi-Aing Military Intelligence Detention Camp,Yangon ah lut a, tuani mah in Mandalay Thong ah suanto kik uhhi. Mandalay Thong ahihleh Kawlgam sung adingin a lipkhap huai pen Thong ( Jail ) ahihi.

 

March 3, 1992 zingsang nai 4:00 pawl in Kawlpi a tenna inn ah Palik ten man uh aa, Zangkung ah March 19,1992 in suakta hi.

May 10, 1993 in Kawlpi a teenna inn ah ki man kik leuleu aa, ki khahkhia zel himah leh misim nai simin kha khat sung bang etcik ngah den hi.

Oct 10-24,1996 kumin kumpi ten kemcip leuleu uhhi.

Sept 6, 1998 a kalsung damlohna hong ngah in, March 14, 1999 teh damloh luat manin Sakura Clinic, Sanchaung, Zangkung ah om hi.

 

Sept 15-17, 1999 teh kumpi ten MI-14 Quarter, Botataung Township, Zangkung ah na kepsak leuleu uhhi.

 

Oct 16,1999 in UNDP office ah Pu Chin Sian Thang leh makai tuamtuam ten UN a Assistant Secretary-General, Alvaro De Soto tawh Meeting aneih man un amah pen thudot dingin Nov3,1999 a ki pan June 14,2001 in Military Intelligence Quarter ah kumpi ten na kepsak leuleu hi.

 

Sept 28, 2007 pan Oct 30,2007 sung mahin Saffron Revolution hangin Insein thong sungah om kik leuleu hi.

 


Tawm khat genbeh kik leuleu leng

1990 kumteh Kawlgam buppi General election ah Tedim-II apan MP dingin hong telcing hi. ZNC tup leh ngimte kician tak in gen khiatna nei hi. Kawlgambup ah ‘Zomi’ min cih akigen khiatna hangin Kawl kumpi in kum 1992 in gambuppi a party tuamtuamte phiat ding cihthu hong tangko mahleh ZNC in bel amau kivaihawm theih nang in na pang tinten den hi.

ZNC leh party tuamtuamte kawl kumpin aphiat sawm lai in Pu Chin Sian Thang leh ZNC a pawlte gamthu minam thu ah na khawl tuanlo in, Kawlgam sunga pawlpi 23 kipawl ten United National League for Democracy(UNLD) phuan khia uhi. ZNC in inntekna la in Pu Chin Siang Thang mahin makaipi sem hi.

Feb12,1998 in party tuamtuam Pi Aung San Suu Kyi te makaihna in National League for Democracy, Shan National League for Democracy, Mon National Democratic Front, Arakan Democracy League leh Zomi National Congress kipawl khawm in Committee Representing for the People’ Parliament (CRPP) phutkhia uhi. Amau galkap kumpi kiang ah thusun 4 ana ngette uh ahihleh :-

1) Kum1990 a teelcing aom makaite a ciamteh ding.

2) Galkap kumpi leh Mualtungmi ban ah NLD te kiho khawm theih nang.

3) Mipi Parliament akin theipen a neih zawh nang leh

4) Kawlgam sung ah mipi suaktak takin kivaihawm leh thugen theih nang ban ah Human Rights zahtak sak nang ahhi.

Kum 2001 in Mualtungmi party tamzaw kiphiatta ahihman in ZNC inntekna nuai mah ah United National Alliance (UNA) kicih hong phutkhia in, party 12 pha uhihi. Amah UNA spokeperson dinmun sem hi. Oct 2013 in ZNC kum 23 cinna Kawlpi ah ki zangin Kawlgam Nainganzi ah Kawlte leh Taiyinta leh Galkap kumpi tawh kilem kikna dingin National Reconciliation om theih nang in leh Federal taktak akipuak nang in 2nd Panglong thu kimna (21st century Panglong conference) neih ding ahong puang khiat teh, All Mon Region Democracy Party(AMRDP) in zong mapang khawm dingin ki hel hi.

 
2010 General Election neihna ding ah Kawl kumpi-in 2008 a bylaw adraft thu hangin 2010 Election ah ZNC party kihel lo ding cih Pu Chin Sian Thangin pulak khia hi. Kum 2012 kum mahin ZNC party in Zomi National min Registration a bawl kik uh ciangin Election Commission’s Dy.Director Hla Maung Cho in ‘’Zomi in recognition bangmah neilo hi. Kawlgam a minam 135 sung ah Zomi kicih omlo a, by-election neihna dingah ki hel theilo ding hi cih tangko khia hi. 2012 by-election ah Kawlgam sungah Zomi minam kicih omkei a kicih lai in Zomi aom lam ki ciantak in Dr.C.Thang Za Tuan te tawh pang khawmin na nawt tinten hi.

Kawlgam kumpiten Zomi minam omlo aki cih laitak in muntuamtuam gam tuamtuam panin Zomi khempeuh ki lung kimlo aa, tua laitak in May 28,2012 in document kimtak in Pu Chin Sian Thang, C.Thang Za Tuan te a ki pan Zomi mipil pawl khat in Document kimtak in na submit thei uh hi. Tua hun sung mahin Zomi National Congress pen Zomi Congress for Democracy cih tawh ki laih hi. Tua zawh ni thum khit ciangin Union Election commission apan Zomi pen Kawlgam ah ommah hi, cih thu Tangko kik uhhi.

Augt 2012 in Zomi khawmpi neihna ah Zomi Innkuan USA in Zinmangpi (Guest of Honour) dingin sam uh aa, Pu Chin Sian Thang leh Pu T.Gougin(RIP) te ‘’Zomi National Freedom Award’’ pia uhi. Zomi Innkuan Washington DC aom Zomi tenzong Pahtawina Laipi na pia uhhi. Kum 2013 Zomi Association, Malaysia in Pu Chin Sian Thang zahtak etsakna in ‘’Father of Zomi’’ pia uhhi. April 3, 2013 in ka pianna khua Tuimang ah ZBCM khawmpi om aa, tua lai ah ZBCM ten, "Ngalliam Zuapa", cih pahtawina mah na pia leuleu uhhi.

 

Nov 2015 Kawlgam Election ah mee kuang ZCD min tawh mun 12 ah lui uh aa, mun 6 ah gualzawhna hong la uh hi. Chin party tuamtuam ah mee kuang ki lui hi mahleh zawhna mun khat beek neilo uhhi. Chin State sungah minam minpua party hon khat om aa, tua sungah ZCD bek in gualzawhna hong ngah hi. Lungdam.

 

A kaikhawm:

Thang Thawn Tuang Guite