Showing posts with label Namthu. Show all posts
Showing posts with label Namthu. Show all posts

Zomite Banghang Kipawlna Lut

Zomi & Organization
Zomi & Organization

Zomi tawh Kisai Kipawlna Pawlkhat:

1. ZNC/ZCD - Zomi National Congress/Zomi Congress for Democracy,
ZRO/ E/ZRA -Zomi Reunification Organization/ Eastern) Zomi Revolutionary Army, ZC-Zomi Council(India) 2. ZYA - Zomi Youth Association, ZOFA - Zomi Football Association (Tukpeng lam kipawlna), ZSK - Zomi Siamsin Kipawlna (Siamsin), ZNCM - Zomi National Council of Myanmar, ZCLS - Zomi Christian Literature Society, ZOLUS - Zomi Literature Uplift Society, ZOMUS - Zomi Music Uplift Society, ZoMWA - Zomi Media leh Writer Association, ZMC- Zomi Media Council
1. ZNC/ZCD - Zomi National Congress/Zomi Congress for Democracy,
ZRO/ E/ZRA -Zomi Reunification Organization/ Eastern) Zomi Revolutionary Army,
ZC-Zomi Council(India)

2. ZYA - Zomi Youth Association,
ZOFA - Zomi Football Association (Tukpeng lam kipawlna),
ZSK - Zomi Siamsin Kipawlna (Siamsin),
ZNCM - Zomi National Council of Myanmar, ZCLS - Zomi Christian Literature Society,
ZOLUS - Zomi Literature Uplift Society,
ZOMUS - Zomi Music Uplift Society, ZoMWA - Zomi Media leh Writer Association,
ZMC- Zomi Media Council

3. GZA - Global Zomi Alliance,
GZI - Global Zomi Idol
4. ZDF - Zomi Development Foundation,
ZDA- Zomi Development Agency,
ZRDP- Zomi Rural Development Programme,

5. LZI- Leitungbup Zomi Innkuan,
ZIUSA- Zomi Innkuan USA leh Mun Tuamtuam a, Zomi Innkua kipawlnate,
ZBCA - Zomi Baptist Churches of America,
ZCF - Zomi Christian Fellowship,
ZAUS - Zomi Association of US,
WZC/ZIA pen World Zomi Congress,
ZAM- Zomi Association Malaysia,
ZRC- Zomi Refugee Committee,
ZONUS - Zomi National Uplift Society,
ZOCIA - Zomi Computer and Internet Association.

Kipawlna Tawh Kisai Zomite Lungsim Puakzia:


Hih kipawlna tungtawn in ka minam leh ka gam ading phattuamna bang kasem zotam cih lam sang in, bang phattuamna ka ngah theitam cih lungsim tawh Zomite atamzaw in a minam minsel kipawlna ah lut uh hi. Sum leh pai azonna uh mun tuamtuam ah Zomi kipawlna na nei uh hi. Tualai ah makaiten minam leh gam a ittaktakna uh tawh na sem uh hi. A hizong in kipawlna sung ah member lutten makaite lungsim puakzia theilo in, amau mimal phattuam na ding lametna tawh kipawlna lut uh hi. Gen tehna bang, cimawh gentheih, liamleh bai, sihna dahna hong tungciang, hih kipawlna in hong huai thei hi cih tawh kipawlna sung lut uh hi. Kipawlna ih thukhun sung a om, khasim or kumsim sum kidong zong apia nuamlo tampi omlai uh hi. A tamzaw in sihna mangna atuak uh ciang in, tua kipawlnate in a luang aphamsak nang lametna tawh kipawlna lut pha diak uh hi. Kipawlna pen Insurance dan in mu uh hi.

By Tg Cin Lian Khai,
Yangon

Zomi in i Kalsuan zia et phat huai...

Hih video in Zomite nam vei zia le i minam vai kalsuan zia tawmkhat lam ong lak in ka mu a, a beisa hun a i kalsuansa te bek hilo, ong pai lai ding hun tampi te en toto leng gen ding tampi hong om ding hi. I vei mahmah minam min kipsak zawh nang i hanciam laitak in, namdang te nung ah ki tawtah in, i tuk thapaih mawk ding leh bel ki tawtal in i tuk suak ding nak patauh huai sim tham hi.
Evan Langh Do Khup
Evan Langh Do Khup

Tu dinmun i et ciangin Min diktak letkip zawh nang a hanciam mahmah minbam it kisa tampi om a, tua kawmkal ah minam min sangin i hihna takleh i mizia tak mite in ong theihding lunggulh in panla ki om hi. Khial cih om thei lo a, tua hoih zaw cih zong gen ding i tehi nai kei hi. A gah muh ding om nailo tuak ahih manin ngaihsut haksa hi. A hizong in a gah koi limci zaw in, koi khang sawt kimang zaw a, koi lampi tawnin i minam cidam zaw ding hiam cihte zong ong ngaihsut huai mahmah mawk hi.

Makai leh mipil te in thu ong gnaihsun kaak le uh mipi in ki lunggulh mahmah ta cih mipi aw te i zak det ahi hi.  Kimawhsak lo in, sep ding a masa en siamin, Minam cidam nang koizaw masak huai cihte en masa siam leng i minam hampha ding a, ei Zomite zong i hampha ding hi.
   

Who are Zo and Why we got Nomenclature ZOMI?

Who are Zo and Why we got Nomenclature ZOMI?
Kham Lian Tuang
♡♡♡♡♡♡♡
Hih ZORO IN ZORAM agenpen Zosuante tenna gamteng ahihi. Mizoram agenciang in Mizoram State bek ahihi.
ZO agenciang ZO suante khempeuh (Kuki-Chin-Zomi-Mizo etc) agennuam a hihi. ZORO gen mah bang in Zomi Council; ZRO; ZNC/ZCD etc leh Zomi National Movement in zong ZO Definition agenciang in; ZORO te gen ZO mah agen tawh kibang a hihi.
Tua hia Myanmar gam Zomi-914 hangin; ZOMI akicih nak leh Tedim gama ZOte in ko ZO hongtuh acihdet uh Minampi lungsim hi hetlo hi.Ngaihsutna leh Tangthu siksan akibat loh nate  hang a hihi.
Tu in ZORO leh ZRO te ban ah Dr.Vumson etc te in ZO agelh mangbang in;Myanmar Zomi-914 in ZO agen uh kibang a hihi.
ZOMI akigennak leh Tedim gama Zote in Zo nongtuh uh ciin Online pan nong telkhialhloh ding un;unau sisan ki naina tawh kong thum hi.Mite National Movement tawh atai sawm lam in;Ei Family group vai (Dilect group) vai i vathunlut lohding thupi kasa hi.

For ZOMI NATIONAL MOVEMENT (ZNCM~ZOMI TIMES) May 30;2016 Yangon

By: Kham Lian Tuang

Na hauhnop leh Kawlgam Ciah in

Kawlgam ah a sawtlo in...

1) Ong piang ding

- Kumpi thak kilaih ding hi.
- Kumpi thak thuneihna a kip a kipan gamsung daihna a nini in ong kikhel ding hi.
- Gamdangte'n kumpi thak a muanna tawh huhna bek hilo in investment ong bawl ding uh hi.
- Leitung a mi tampen ( commercial market hoih pen hipah ) India leh Sengam kikal a om Kawlgam ah thaman olno/tawmno tak tawh nasep lianpen sepding ong geel pah ding uh hi.

- South Asia, East Asia leh South-east Asia laizang a om Kawlgam pen Nainganyii, Siipuayii ading in strategic mun hoih mahmah ah om ahihman in gamdang investment tampi ong lut pah ziahziah ding hi.
- Nasep ding sep bei zawhloh in ong tam ding hi. 
2) Kiging khol ni...

- A khangto khinsa gamte sang in a khangto tawm gamte ( developing countries) ah nasep tam zaw hi.
- Thaman hoih kingah zaw hi.
- Van man tawm zaw a nuntak nuam zaw hi. 

Tua ahihman in infrastructure development nasia tak ong omding ahihman in ... "bang sem/bangbawl leng hoih pen ding hiam?".. cih ngaihsun in kiging khol, kisinkhol, dawpkhol, kankhol ni.

3) I gam ah ciah ni.

- Tuabang hun ong tun ciang ( sawt nawnlo ding ahihman in ) thakhat a a sempah thei ding in tu mahmah a kipan abul na kipan in, i gam ah ciahkhol, na kipan khol ni.


- Gamdangte tawh na semkhawm ding i hihman in i sepna khempeuh ah nasep zia a khangto khinsa gamte' standard aban ding in hanciam in kiging ni...

4) Theih gige ding..

- Cianphan hun ong bei ding hi.
- Tax piakloh, pelhsim hun ong bei ding hi.
- Simtat hun ong bei ding hi.
- Gamdang paina ding hun i ngahloh hun ong tung ding hi.
- I gam i lei kumpi budget tawh kipuah ding hi. 
- Tu mahmah nangawn in mipi' tungpan a sum dondon hun hi nawnlo hi. 
- Zogam Zomi itte in Kumpi budget kaikhia a mipi ading nasep leh sum zonna apiang ding project a geel hun ding hita hi.
- Gam le Nam ading nasem nuamte thapiak hun hi a, sum piakhun hi nawnlo hi.

Anungta Pasian' mintawh kilo "Zomite" ( The people called by His Holy Name ) ... Thumanna leh Cihtakna tawh Topa' min ading a nuntak hanciam ni.. Ama' Min siangtho a gum vinven Pasian in hong aituam hum tinten ding hi.

Zomite Topa i Pasian in ong angvan in ong lamto tahen!..

" Kei tho in ciahta ning"...


Pau Khat Suan
Singapore
Pau Khat Suan


Myanamr Census leh 914

914 : Zomite Aituam Census Code Hi Lo
+++++++++++++++++++++++++++++++

Myanmar Census 2014 thu paizia a theician lo teng ading leh Tedim ah minam min leh pha zah tawh kisai kikupna om ding cih i zak tawh kizuiin gen cianna ong bawl hi ing.

Myanmar kumpi in a gam sungah minam 8 (eight major ethnic groups) om ciin ciamteh hi. Hihte pen tulai taka Myanmar kici gam huang sungah 1823 kum malam pana a teeng khinsa teng hi. Vai, Rohingya, Sen a kipan a tula sim minam dang tampi teeng mahleh gam sung minam in kumpi in sang nailo hi.

Myanmar kumpi in a nuaia bangin minam giat leh tuate nampeng teng vekpi 135 pha ciin ciamteh lai hi: -

1. Kachin : nampeng - 12
2. Kayah : nampeng - 9
3. Kayin : nampeng - 11
4. Chin : nampeng - 53
5. Mon : nampeng - nil
6. Bamar (Kawl) : nampeng - 9
7. Rakhine : nampeng - 7
8. Shan : nampeng - 33

Myanmar Census 2014 vaisaite in computer tawh baih taka ciapteh leh sim theihna dingin minam 8 leh nampeng 135 teng a nuaia bangin Code nambat vawh ciat hi:-

Kachin Code No. 101 to 112
Kayah Code No. 201 to 209
Kayin Code No. 301 to 311
Chin Code No. 401 to 453
Bamar (Kawl) Code No. 501 to 509
Mon Code No. 601
Rakhine Code No. 701 to 707
Shan Code No. 801 to 833

Census pen Myanmar gam sunga milip om zah simna ahih manin minam 8 leh nampeng 135 laka a kihel lo teng zong a nuaia bangin code nambat vawh hi:-

Myanmar + Foreigner MIX 900
01 Thailand 901
02 Malays 902
03 Nepal 903
04 Pakistan 904
05 Singapore 905
06 Chinese 906
07 Japanese 907
08 Korean 908
09 Indian 909
10 Bangaladesh 910
11 US-American 911
12 Vietnamese 912
13 Philippines 913
     OTHERS 914

Chin a cih sunga nampeng tuamtuam pha zah leh tuate census code nambat:-

01 CHIN 401
02 MEITEI 402
03 SALINE 403
04 KULINKAW 404
05 KHUMI 405
06 AWA -KHAMI 406
07 KHUANO 407
08 KHAWSU 408
09 KHUANGSAI 409
10 KHUALSIM 410
11 KHUANGLI 411
12 GUNTE 412
13 GUITE 413
14 NGAWN 414
15 SIZANG 415
16 SENTHANG 416
17 SAIZANG 417
18 ZAHAU 418
19 ZOTUNG 419
20 ZOPHEI 420
21 ZO 421
22 ZAN-NIAT 422
23 TAPONG 423
24 TEDIM 424
25 TEIZANG 425
26 TAISUN 426
27 THADO 427
28 TAWR 428
29 DIM 429
30 DAI-YINDI 430
31 NAGA 431
32 THANGKHUL 432
33 MALIN 433
34 PANUM 434
35 MAGUN 435
36 MATU 436
37 MARA 437
38 MI-ER 438
39 M-GAN 439
40 LUSHAI 440
41 LEMRO 441
42 LENTE 442
43 LAUTU 443
44 LAI 444
45 LAIZO 445
46 MRO 446
47 HUALGO 447
48 ANU 448
49 ANUN 449
50 OO PU 450
51 LHINBU 451
52 ASHO 452
53 RONGTU 453

A tunga bangin kumpi theihpih minam 135 baanah gamdangmi tawh mix 13 tengin Census code nei tuam ciat hi.

Code nei lo teng aikeh code nei minam sunga a kigelh nuamlo teng khempeuh 914 ah kiciaukhop ngeingai kul cihna hi, Zomi zong kihel in. Zomi dinmun pen "others" hi pan hi.

A telcian lo ten 914 pen Zomi aituam code sa liang hi. A taktakin 914 code sunga kikhum teng pen mikhual cihna bang phial aikeh tualsuak minam taktak (indigenous) dana a kisim thei nailo teng hi.

914 a kikhum Zomite bang ci bang taktak i hi hiam, code nam 12 khawnga kikhen dalh lel i hi hiam, tua dan hileh Zomi tul sawmnga i pha zo tam?

Bang bang ahi zongin, thu kikupkhop theih diamdiam leh kithutuak dialdial kaan Zomi ading omlo cih kilang hi.

Credit: J Thang Lian Pau

Hi tawh kisai na sim beh nop leh Zomi Info ah zong kisim beh thei hi.

A (68) veina Zomi Nam Ni kum 2016, Dr. S. Pau Khan En thugenna tomkim

Sianzun: Simon Pau Khan En
Rev Dr S. Pau Khan En
A (68) veina Zomi namni bawlta ih hih manin Zomite picing ta ding hi hang! Ki naupang saksak nawnlo ding hi hang. Ih picin semsem theihna dingin thugina lote buaipih lo in picing kalsuan ni. I picin theih semsem na dingin a nuai a thu (4) gen nuam ing:

1. Thupi leh Thuginate bek buaipih ni:

Online ah ih lai atte Zomite khantohna ding bek lai at ni. Thuginalo a at a om leh zong ei kham theih hilo ahih manin sim dah lel ni. Thugina lote ih sim khak leh zong awlmawhlo in thupisan kei lel ni.. Pawl khatin thuk nuam lua kisa in tangtel sihtan bang uh hi.

Minam picing ten thuginalote awlmawh lo buaipihlo uh hi. A thupi te bekah buai zaw ta ni. Zomi Nam Ni kum 68 ih cin kumin picin sawm ni. ''Topa pen Pasian a anei minam, ama luah dinga teelna angah minam in thupha ngah a hihi.''Late 33:12''. Gamsung gampua panin Zomi bup khantohna ding Online pan in thupi thugina hong at un! Zomite kikhangto nuam kipicing nuam hi.

2. Thupi/ thugina geel sawm ding (Be constructive):

Mikaite in hamsatna a neih uh leh ken bang cibang in huhthei panpih thei ding. Lai khawng ih at ciang in khat teitei sukha ding kobawl ding cih lam sawm lo zaw in, thupi thugina geel ding tum dingin nahoih sepsawm in mapang khawm ding hi hang.
3.Thumaan/ thutang neihding kisam:

Zomite sung ah Thumaan thutang i neih ding kisam hi. ''thutang, tui bangin luang khiasak un la, thumaan a kang ngei lo luitui bangin luang sak un.'' Amos 5:24. Mun tuamtuam ah Teelcing makaite aw, party tuamtuam pan makaite aw, Zomi khempeuh aw picing kalsuan in thumaan thutang tui bang in luang khia sak ni.

4. Kipumkhatna:

Madawk makai te aw, Zomi khempeuh aw kipumkhat in mainawt khawm ni. I minam puan a kipan kipum khat theina ding vai hong hawm un Zomi buppi in hong zui ding hi ung. I kipumkhat na in i kibatlohna tampi khan nelh in kipumkhat in khantoh sawm ni. Kipumkhatna i cih in a kibanglopi mah kisansiamna hi.

Kum 68 a cing ta Zomi namni in picin sawm ni. Kinaupang saksak nawn lo in thupi thugina khantohna ding thupite bek ah buai in thupilo thuginalote awlmawh lo in khantoh sawm ni. Thuhoih thumanphate leh khantohna ding thute bek online ah gelh in ngaihsutna hoih tawh khantoh sawm ni.

Thumaan thutang tuibang in luang khia sak ni. Tua hileh ih omom na ah minam dangte'n Zomite sukha kei un thumaan hi picing hi. A up bang un, a gen bang un a nungtate hi hong ci ding uh hi. Kipumkhat in mapang khawm in khangto khawm ni.

By: Rev. Dr. Pau Khan En (President- GZA)

Written & Posted: Sia Thang Nen Mung

Teizang Tangthu

Teizang Tangthu
Vangva Teizang taangthu theem khat cih ka at pen, kei pilna leh siamna tawh at hi lo aa,Vangva khua webs ah koih ki tang sam a hih manin kei seihna ciang tawh at ka hi hi.At khelhte leh a ki tang sam te awng beh lapsakun ciin a zah tak huai laisim te tungah kong thum nuam masa hi.
BC 2000 (Zomi or Chin taang thu)
Hih hunlaiin i pu i pa te Tibeto-burma dang te tawh sengam, hmar-sak lam kansu kuam (valley),lanchou khawpi kiang, tio lui ngei tengah teeng dingin ki um mawh hi.
( BC 1027-256)hih hun sungin sengamah Jo(zo) miin zingvai na hawm hi.Tua panin(BC 221-207)ciang, chin(EMPIRE)hun awng piang khia aa,tua hun lai takin anna (power)na nei mah mah uh hi.Tua khit ciangin gal awng lel uh a hih manin gal tai uh aa,sengam hnu sia uh hi.
(BC-4)hun laiin sengam kung-han chi-ang”(chi-ang hiang khat) teah i beh kachin te tawhna teeng khawm uh hi.Galin sim den uh a hih manin lui dung zuiin tai suk uh aa,kawlgam awng tung suk uh hi. (BC-1)hunin mekhon leh yangtze luinak lamah teeng uh hi.Phu ten kawlgamah sriksetra khua pi na saat uh
hi.Zomi ten payagyi ah khua na sat uh hi.
(AD-6) kuamin chindwin zanggam tengah teeng dingin lamen uh hi.AD-108 kuamin pagan(pugam;popa
(pupa mual)tuna (popa tawng kiim tengah teeng ding uh hi.(Dahpa? penglam?)te hunlai hi leh ki lawm
hi.Khawhun awng sawt to toin phute pen kawlmi suakin;Kanyante;Rakhine mi suak uh hi.Thet mite chin
(zomi)suak uh hi.Chin(zomi)te pen chindwin phaizang(minbu,Thayet, Aunglan,Myed,Natmauk,
Tawngdwingyi, Phi ah leh Kabaw valley) kiim tengah kum za tam a om khit zawh uh ciangin,kham
tunggam pen (AD-1250-300)kiim tengah tung dingin ki om mawh hi.Kham tung gamah awng tun uh ciangin,
Ciimnuai ah khua sat masa uh hi.Tua hunlai aa, makai deuh te pen;
1-Songthu
2-Songza
3-Songkip te ci uhhi. Ciimnuai panin hmun tuam tuamah khua na sat zel uh aa, (Dimpi,Sihzang,Teizang Saizang etc)cih beh min a tuam tuam awng piang khia hi. 
Teizang beh sungah; 
1- Sukte
2- Sawmte
3- Guite
4- Nekngen
5- Buansing
6- Sote 
7- Sathmun
8- Khupmu
9- Neihnguk etc) tehi.
Teizang beh teng awng at kim sei lo, ka hih manin a zah tak huai lai sim te tungah
mawhmai na awng ngen hing.Vangva khua Teizang te pen Teizang khua a hi,Heilei khua panin, lo sawh
singpuak,gam mawngna,gam hoihna Vangva gam mualkham hmunah na teeng masa uh hi,Tua mualkham
aa,a teen uh pen(AD-1935-40) kuam hi dingin ki um mawh hi.Tua mualkham a teeng pawl khat Heilei khua ah kal leh uh hi.A kal leh lo teng PU DAM KHAW THANG, DAM ZA NGO LEH TUN KHAW LANG te hi in;Teizang
beh Vangva khua a teeng ngei lehIn khuam a fut, lo gam a nei ngei teng i seih ciang kan suk len; PU DAM KHAW THANG(SOTE) LEH PI VUNG ZA NIANG TA TE; 1-PA NGO ZA CIN(SANGTONG PA)
2-PA SIAL TIN THANG
3-NU ZO ZA AWI
4-NU NIANG ZA HAU
5-PA SAWNG ZA CIN
6-PA KHUAL ZA LANG 7-NU NEM ZA HAU TE HI. PU DAM ZA NGO (SAWMTE) LEH PI HANG ZA LUAN TA TE; 1-PA DAI ZA NGIN
2-PA ZEL ZA NGIN
3-NU NIANG ZA NGOT
4-NU KAM DO CING
5-PA DO SIAN THANG
6-PA DO ZA KAM 7-PA SAWH ZA LANG
8-NU NGIN KHAN DIM
9-NU NING KHAN MAN
10-PA DAI KHAN SING TE HI. PU TUN KHAW LANG(SOTE)LEH PI CIN KHAW NEM SUNG PAN;
1-PA NGO ZA DAL
2-PA DAI ZA KAM
3-NU NIANG MAN CING
4-NU DIM KHAN NIANG
5-PA THANG DO LIAN 6-PA CIN DO THANG
7-NU NANG KHAN DIM
8-NU ZAM SIAN MAN LEH
9-NU NGIN KHAN CING TE HI UH HI. PU NANG ZA LIAN (GUITE) LEH PI CIIN KHAW DIM 1-PA DAL DO KAP
2-NU VUM KHAN MAN
3-NU ZAM DO CING
4-PA SUT DO THANG TE HI. PU TUN ZA KAM (BUANSING) LEH AWIH ZA AWI TE SUNG PAN; 1-PA HAU ZA KAM
2-PA LIAN ZA CIN
3-NU SUT ZA MAN
4-NU HAU MAN CING
5-PA LANG NGO THANG
6-NU NIANG KAI CING 7-NU CING ZA HAU TE HI. PU NENG LANG(NEKNGEN) LEH PI NOK ZA DIM TE SUNG PAN; 1-PA LAM ZA CIN
2-PA VUM DO THANG
3-PA SUAN ZA DAL
4-PA HAU DO NANG
5-NU SANG SIAN MAN
6-PA DO KHAN NANG 7-PA ZAM KHAN LIAN
8-NANG KHAN VUM TE HI. PU SUAL KHAW THANG(SATHMUN) LEH PI LUAN KEU TE SUNG PAN; 1-PA EN KHAN LIAN
2-NU EN NIANG
3-PA NGIN DO THANG TE HI UH HI. PU SAWNG ZA NANG(SATHMUN) LEH PI AWIH ZA CING TE SUNG PAN; 1-PA NGIN ZA THANG
2-PA EN DO THANG
3-NU MAN CING
4-PA KHUAL SIAN KAM TE HI. PU LAM ZA DO( SAWMTE) LEH EN ZA LUAN TE SUNG PAN; 1-NU AWIH ZA DIM
2-TUN DO KAP(Do mung pa)te hi. PU ZAM ZA NGIN(SUKTE) LEH PI NGAWIH ZA DIM 1-NU LUAN DIM
2-NU LIAN NGAIH CING
3-PA NGO SUAN PAU TE HI. PU HEN KHAW VUNG(NEIHNGUK)LEH PI ZO ZA DIM TE SUNG PAN; 1-NU NUAM KHAN CING
2-PA NGIN ZA SIAN
3-PA NEE ZA KAP
4-PA LANG CIN THANG
5-PA DAL KHAN KHUAL TE HI UH HI. PU VUNG ZA DAL(BAWMKHAI)LEH SUT ZA MAN TE SUNG PAN; 1-NU NUAM ZA SIAN
2-PA NANG KHAN NGO
3-NU NUAM SIAN LUN TE HI. PU NENG ZA LANG(SUKTE)LEH PI NEM ZA HAU TA TE; 1- PA LANG KHAN KAM
2-NU NEM NGAIH DIM
3-NU NIANG SIAN VUNG
4-PA NANG KHAN KHAI
5-NU CING NGAIH HUAI TE HI. PU EN THANG(SAWMTE)IN KAM SIAT NA TAWH TU LEH TA NEI LO HI,A MAH PEN VANGVA PAN
LETPANCHAWNGAH KAWL AWNG TAI SAN VANGVA MI LEH SA KHAT MAH A HI HI. Hih a tunga a ki at thu leh hla te pen, kei kat na leh seih na ciang tawh ka at kheh a hih man in,a
ki cing lo leh at khekh tam pi awmin hi,a ki cing lo te awng beh lap sakin at khelh te awng mai sak un ciin i
biak TOPA hmin tawh,a zah tak huai lai sim te tungah kong thum nuam hi. 
THULAKNA; ZOMI KHANGTHU
BY-J THANG LIAN PAU VANGVATEIZANGTANGTHU, 
THU DOT TE
PA LANG NGO THANG
PA DO KHAN NANG
PA THANG DO LIAN

LUNGDAMNA LIANPITAWH BY-
MUNGBAWI

Tawmging Beh Tangthu

Tawmging Beh Tangthu
Pdf tawh ong kocpy sawn kik ing. A sim nuam te adingin manpha dingin lamen ingh.



LUNMUAL VANGKHUA: Vol.I, Issue No.1; December 2012

LUNMUAL VANGKHUA:  Vol.I, Issue No.1; December 2012
SUANGPHUT RESEARCH & MEDIA
Researcher: Joshua Thang, Th. M
                                                             
                                                                                                                                           Vol.I, Issue No.1; December 2012

Introduction: Suangphut Research & Media pen AD 2012 Phut Thang Net Media Publication Vol. I, Issue No. 1 ah kisimthei a, Tuanpupate mapatsa teng mah hizaw in septheih ding tampi ih nei hi. Pu Suangphut pen Pu Phut Thang mintap hi-a, Kaalzang khua vive pan ahi-uh hi. Amau hunlai in tung Pasian in thupha na pia in mualbawl suangphut thei zel ding in na siamngei khin hi cih ih theithei hi. Leitung khuahun kiheizel in Simsing paak zel, zo sing paak zel ahihman-in muntuamtuam ah ih om zong Pu Phut Thang min kilawhna Suangphut Research & Media pen khangthakte vaipuak khat hita cih Welcome Speech hisak ni.
I. HISTORICAL BACKGROUND:
Pu Zo pan khangsimna azangkhawmthei atamzawte pen ZOMI cin ihkisamthei hi.  Pu Zo pen Tibet gam pan Kawl gam lut ahihman-in ama’ suan leh khak khempeuh zong Tibeto-Burman sung ah kiciamteh khawm hi. KaChinte tawh Unau Sanggam khat in akisim khawmtheite zong kihi a, Chindwin gundung ah Pute akimansuah ahihhang tunidong in Unau Sanggam khat hihna pen Zo Inn lam daan leh Kachin In lam daan tang thu in gen lai hi.
Kachinte in Zomite pen “Khang” hong ci uh a, Zomite in Kachinte pen “Behte” ih-ci hi.Inn alam uh ciang in Unau Sanggampa hong tunteh aomna ding ci’n deikhat awng sak hamtang uh a, Zomite’n zong tua bang teekteek mah in Khanglui Innte ah Innsung deikhat ki-awng sak in “Talaap” kici hi. Tua pen Sanggampa hong tunciang in aomna ding zong hi pah mai hi. Hihzah dong namdangte tawh tangthu omlo hi.
Hun khat ciang in Kawlmangpa(Ava?) ukna haksa lua mahmah ahihman-in Pu Zo suanlehkhakte in Suahtakna zong in amual aguam ah na lal kawikawi uh a, atawpna ah Kawlte paizawh mengmeng nawnlohna ding Khamtung gamdong kitungto ta ahihman in Ciimnuai ah na ituah khawm ngeingai uh a, Zomi Tedim Kampau azanghte khuapi masa Ciimnuai cihtheih ding ahihi. Hun hongpai zel in Ciimnuai ah Kum tampi akiteen khit ciang in khantohna zui in khua tuamtuam sat theihna hun hong tun takteh Pu Neilut in Ciimnuai pan Paakzang leh Simzang na sat a, Simzang khua aa suak atapa neubel Pu Genzo akhanciang in atate Khupmu, Suante leh Henkai tawh Tumang khua na sat leuleu hi. Tumang khua ah Pasian in Thupha pia ahihman-in neih leh lamh kicing nei a, Genzo min tawh min kilawhna adiak in Phuisamna kammalte kipan khia hi.
Pu Suante, Pu Khupmu leh Pu Hen Kaite in apa sih khit ciang in Ciimnuai ciah kik ding geelna nei uh a, Ciimnuai khualui ah Tui vadimkik in lut napi’n vateengsuak kik nawnlo in Saizang gam tui kingahna: “Zophei/Khuaphei” akicihna mun ah Khaal khat sung bang ateen khit uh ciang Vangteh Botung akicihna mun, Saizang khua gaal khat ah khuasat in a teeng uh hi.
Vangteh Botung ah Pu Suante pen Kaal Singkungpi pona zangtam ah teeng ahihman in khuapih Bonuai lam aa teeng Behdangte in “Kaalzangpa” cipah uh a, tua min paisuak in ata-atute dong in atuntunna ah “Kaalzangte” cisuk lai uh ahihman in tuni dong in “Suante Beh leh Kaalzang” cih kammal pen kipeh-lawh tawntung hi.
Hun khat ciang in Pu Khupmu vaihawmna tawh Thanglo khuathang khua akisat khit ciang in Pu Suante in asungh-pa Pu Hang Sum tawh kop in Phaipi khua na sat uh hi. Pu Hen Kai pen a Sanggampa Suante tawh kikhawlden ahihman-in Suante tunna mun peuh ah Hen Kai suan leh khakte aomden hipah hi.
Vangteh Botung pan Phaipi khuasatna leh Phaipi khua pan tulai Kaalzang kici mun ah Pu Suante in Lozuan in An ahauh mahmah na leh khuamun ding in ciamteh in akikhual mahmahna dong ah Pu Suante min kidawkziate pen Beh leh phungdangte hong theihpih tham tangthuneizo “Kaalzangpa Logam” Leitang hoih mahmah pan Anhaksat hun sung naleng in duh leh deih teng kingah in nuam kisa mahmah ngei kici-napi’n Kaalzangpa pen sibaih ahihman-in a-ngaihsutnate tangtun kim mannailo in kiciamteh hi. Pu Suan Te’ tapa neihsun Suan Kai hong khan ciang in mi teitang, mi kizen, athanuam, agualhuai khat mah hong suak in apa’ mun leh gam ah teengkik in khuasuak sak a, “Kaalzang Khua” cipah uh hi. Pu Suan Kai khansung mah in khuakiim khuapaam pan meeltheih u leh nau, lawm leh gual, beh leh phung tuamtuam in sak leh khang pan Kaalzang khua hong zuan uh ahihman in hun tomno khat sung in Kaalzang khua Thupi khat suak a, Kaalzang khua pan akizang Zongeina kician nei Beh pawl khat piangkhia hi.
Hun hong pai zeel in Zogam tangthu ciaptehna pan ihkitheihtheih mah bang in Kaalzang khua ah Suante Beh in Khang 9 bang Hausa sem in apau khit hun khat ciang in Meikatna huhau in kibeidong mahmah kawmkaal ah neek le dawn ahaksat laitak in gaal om a, Kaalzang khua ah haksatna lianpi tung in gilnat-lainatna huhau leh vai tuamtuam hang in Kaalzang khua pan Lolam leh gamsung khuadang zuan in apaikhia pawl zong ki om hi. AD 1850 kiim pawl in Sukte Beh Pu Khan Thuam pen Mualbem pan Tedim gam ukzo tham din hong hatciang in Zogam khua thupite simkawikawi in alaakzawhna peuh pan Kaalzang khua Hausapi Suante Behte Siah-kaihngei: siahtung-siahphei kaih mah tuuk in Pu Khan Thuam zong siahkaih hong kipatteh Kaalzang khua kisiat hun hong hita ahihman-in muntuamtuam-khuatuamtuam ah lalkhiat mang hun tawh hong kizom in “Kaalzang Babel Tausang Hun” zong kici thei hi.
Mikang Kumpi hong khanciang in amau’ ukna nuai kitung khin leuleu in ei leh ei ki-uk, ki makaih tawm theihna hun pan ei khantohtheihna ding pen eimau’ thu bek hilo in mi khut tung ah a om hun in suahtak theihna ding kizong ciat aa, Mikangte tawh kidona leh khua tuamtuam-gam tuamtuam ah lalkhiatzel hun, Mikang galkapte in Inn khawng ahal zel hun, Siallum kulh kidona hun cih bang in Zogam ah haksatna tampi mah ki-thuakkha khawmzel hi.
Kaalzang khua pan Pu Suangphut tupa, Pu Phut Thang makaihna tawh Tuanpupate pianna Ciimnuai Vangkhua lam manawh kik uh a, Ciimnuai ah Tuidim kik in Phaileng khua alutma un Ciimnuai nazuan masa phot uh hi.
Ciimnuai ah Tui dimkik khin uh a, Tuanpupate biak-asiam: asa uh tung ah sasin salung puak in sep ding teng asepkhit uh-teh Kaalzang ciah kik ding vaihawmna aneih laitak un Pu Suangzong leh Pu Suanman bawng sung pan Sanggamte pawlkhat hong tunciang un kamkum uh hi. Kaalzang ciahkik nuam pawl leh khuathaksat nuam pawl cihbang a omciang in hih kamkumna pan Phaileng khua atungmasa Sanggamte hong khohna mangzaw phot dih ni, “Tu tadih in Phaileng ah lutphot ni” cih thukimna aomciang in Phaileeng na zuansuak phot uh a, tunidong mah in Pu Suangzongte pawl khat Phaileeng ah teengsuak lai uh hi.
Pu Phut Thang makaihna tawh Ciimnuai kilut kik masa phot ahihmahbang in Phaileng pan in Ciimnuai khuapang khat Phaileng lampang Tui omna mun ah Lozuan bek lo-in Buk limtak lam in teen theihna ding zah dong in na bawl ngei uh a, Ciimnuai kiim teng pan an hau in nuam asa mahmah ngei uh hi. Hibang in Phaileng pan Ciimnuai ah paithei zel uh a, teensuak ding a-ut uh hang in Logam hoih leh Gankhawk ding ngaihsutna tawh akhuadaak uh ciang in gamthak sat ding a-ngaihsutna uh tungtawn in tuhun Lunmual gam sung teng ah gamveel in apai zeel uh hi.
Phaileng pan Ciimnuai khuathak (Pu Phut Thang’ Lomun, a-utna leh asihna mun) ah teensuak ding pen Pu Phut Thang sihkhitciang in kikhawl bawl phot in Pu Phut Thang mahmah gamveel in apaina, aakluisan keng in ak khuang angaihna mun, aaktui aisaan in aipha mahmah ei acihna gam ah c. AD.1869 in khuasat uh a,Mualzawl Khua ci uh hi.  Hih khuasatna ah Beh 7 ki-gawmkhawm Inn 46 pha in kiciamteh a, Pu Phut Thang’ tapate: Pu Dongh On, Pu Tuah Vial, Pu Tuang Neng leh Pu VumLuan (Phaileng Khua pan Saipi 7 manlak ah Saipi 1 man ahihman in Saithauneipa) unau-teng pen Suante Beh: Luahlangh Bawwng sung pan Mualzawl khuasatte lak ah minkidawkte hi a, Pu Dongh On upen ahihmahbang in Tultawi nasep sem hi. Pu Suanmante leh Pu Suangzongte sung pan pawl khat omlai kici a, pawl khat pen Phaileng ah ciahkik in adangte khuadang ah paisuak lai uh ahihman in aminte uh kithei ban nawnlo suak hi.
II. GEOGRAPHICAL BACKGROUND:
Pu Suangphut’ tupa Pu Phut Thang pen apianna leh akhankhiatna Kaalzang khua hinapi ateenna muntuamtuam ahihi. Tuate sung pan 1. Kaalzang, 2.Ciimnuai, 3.Phaileeng  cihbang ahihi. Pu PhutThang’ tate: Dongh On, TuahVial; TuangNeng, VumLuan leh AwiHuai te unau 5 pha uh hi. Hunkhatciang-in Kaalzang khua meikat huhau in neih leh lamh teng “Vut ” asuahkhitciang-in Kaalzang khuabup in akihuhzozawsawnding kuamah aomnawnlodinmun akitunvat-takteh Tuanpupate Siktuidawn-ngei Ciimnuai ah Tuidimkik masak phot ding a-utpah teng makaih in Pu Phut Thang in hong paikhiatpih pahlian hi.
Ciimnuai ah tawl khat sung ki om a, Kaalzang zuankikding in avaihawm laitak un Suangzong Bawngh sanggamte pawl khat leh Pu Suanman Bawngh pawl khat hong tunciang un Kamkupna hong nei leuleu uh a, “Phaileng pan Sanggamte hong khohna mangzaw phot dih ni, tua kawm in khuaheek enlai dih ni” cih thukimna tungtawn in khuathak satding zong geelnai-tuanlo in Phaileeng ah na lutsuak phot uh cin kiciamteh hi.
Khangthukante ciaptehna bang in Phaileng ah Kum 24 sung khang khat phial kiteeng man hi. AD.1869 in Phaileng pan Mualzawl khua kisat in Kum 24 mah kiteeng a, Mikangte hong khanciang in Khua hong kihalsak(1892?)teh Kangkaan, Tuimu leh Vomkuate ah Kum 3 sung kibeel phot hi.
AD.1896 in Lunmual khua kisat a, tunidong in kiteengsuak lai hi. Khua masa Mualzawl khua icih pen tulaitak Lunmual khua pan Tai 1 kiim ah a om khuamun nuam mahmah khat hingei a, Mualdung zangtam mun kidawh hoih khat ahihman-in “Mualzawl Piinpeen” kici Mualzawl ahihi.
AD.1883 kum in Nuam khua pan Muizawl khuasatna tangthu ah Pu Tuang Neng’ Innkuan(BelThual&OnKhualte) kihelkhin a, Mikangte in Khamtung Gam khua tampi ahaalzial hun pek in zong azawlte tawh Muizawl khua mah a na om in, tunidong mah ama’ suan leh khak teng Muizawlte hisuak lai uha, Saizang awsuah zangtheikim in “Muizawl Maung: Muizawl Mee” asuakkhawmtoto Muizawl khua Suante Beh kicite pen Pu Phut Thang’ Tute kihelna mah ahihi.
Mualzawl khua kihaalkhit hun mah pan Pu HongKhual leh Pu SonKhat zong Phaileeng zuankikphot in Khuangnung, Singmual leh Tuilangh khuasatna dong ah kihelsuak uh ahihman-un Tuilanghte in kiciamteh khawm uh hi.
Piantit paite hong ciah khit(1920)ciang in Hausa ThawngKhoThang hun sung in Lunmual khua pan Philnak khua ah Beh tuamtuam pan Inn tampitak in peemkhiatsan leuleu uh hi. 1970 kiim pawl pan Sawbwa leh Kalaymyo zuan in tampi lalsuklai uh hi. Zampi khua ah Pu ThangDam’ suan leh khak khempeuh lut uh ahihman-in Saizang Awsuah zang pawl khat kibehlap leuleu himah leh tuhun in Kalaymyo leh Yangon khawng ah teengsuk zaw uh hi.
Pu Phut Thang’ tute atamzaw Tedim Gamsung ah teeng uh a, adiak in Lunmual, Tuilangh; Philnak, Muizawl …cih bang in khua tuamtuam ah mun leh gam nei ciat uh a, 1950 khit pan tunidong Inn 10 valdeuh khawng zong Tedim khua ah Inn mun logam tawh teeng pan uh hi. Sanggamdangte pen Tahan, Kalaymyo; Sakhangyi, Sawbwa; Tamu, Yangon …etc, cihte ban ah Gamdang ah zong tawmtek ki om panta cih ding hi a, mimal pen kitamnaihetlo mai himah leh Eimau’ tunbanna gamciattek ah mun leh gam mah tawh kikhual tak in ki khuasa ciat cih ding hi. Tedim, Kalaymyo leh Yangon Khuapi aa omte pen Biakna lam nasep bulphuh zawdeuhte hipeen uh hi. Gamdangpaite ateengsuak thei pawl zong om kawmkawm ta-a, kikhualna tak tawh nasep hanciam uh ahihman-un pahtaakhuaithei mahmah uhi.
III. POLITICAL BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute pen Eimau’ ki-uktawmna(Federal System) lamsang thupi asadeuhte ahi-uhhi. Ahang tampi aomzong in Ciimnuai khua nuntak khuasakziate leh Kaalzang Pu leh Pate hunlai pek pan Ki-uktawmna lamsang thupi kisa hi. Zogam leh Zomite Ki-ukna lamsang limlim zong Eimau’ mah ki-uktawmna akindiakte ihiciat hi. Eimau’ ki-uktawmtheihna(Federal) pen zatsiam leng khantohtheihna ding sepnop, bawlnop khempeuh eimau’ munciat ah eimau’ hanciamtawmna ciat tawh septheih, bawltheihdingte ahunlap in sep pahpah theih ding hi-a, midangte (Kawl/Vai) kiang ah vatokaiphot kulnawnlo ahihman in khantohna lam ah vaipuak nasep manlang tuam, taanglam mahmah kisa zaw ahihman in khuapi zuat ding a hanciamnopna uh om nailo, “Gual baan nuam ing” acite na-ngawn zong khuapi ah mi-ukna nuai lutding sang in khua ah amau’ suahtaakna tawh nahoih semthei kisa zaw uh, amau’ zingvaihawmtheihna kizangh-thei sazaw uh; khua leh tui ah Itna bulphuhna tawh nuntakna nuamsa zaw uh ahihman-in khuapi zuanzo mahmah ding himah leh zong Pianna Vangkhua mah Ngai-in Nitak Sangtuah hun na leeng in khual gamlapi ah vaiciah ding kithawi-in Khe lamtawn di leh Sakol nungzui kawm in vaiciah tangtangh zawmawk uh hi.
Tuhunciang in Cycle hong omman in Khuapi: Khuaneu kilamdanna omnawnlo zahdong in utna mun peuh ahunlap in akipaitheih hang nidanglai khawng Khualam hawhnopna aomteh Nikhat lam hipahpah hi. Hih pen Itna, Gam leh Minam Itna hang in a kiseelsim Thuguuk pawl khat leh Sisan kinaina tawh Itna bulphuhna hang ahihi.
Pilsinna lamsang ah kiniam mahmah lai ahihman in khangthak momnote in ahihtheihliai ding nak leh ngaihsutna thak tawh kalsuan theih ding, khuapi mah zuan zaw phot in (or) khua ah ih teenglai phial zong in khuapi mah ah omtualzaw thei ding in geelna nei thei leng, Naupangte sangkahna ding pen tutadih in khuapi mah ah Laisin Sangkah ding ngaihsut sak theizaw hi leng; Midangte tawh kizop daan khawng zong kisiambaihzaw thei ding, lawm leh gual hoih neih ding cih khawng zong nidang ciang nasepna ah muibun tak sepzawhna ding in athupi veve khat mah ahihi. Khuapi ah Sangkah cih pen Laisim daan hoihzaw cih bang bek tawh sang kikah hi zenzen lo a, mailam hunsaupi ah bangci kalsuan danding kikhualkholhna lampi cih phawkhuai hi.
Ki-ukna lamsang ah gamkhangtote paidaan, sepdaan hoih tampi om a, ei kiang ah zong khantohpih theih ding pawl khat om thei ding hi. Kanhuaite kan in Nahoih sem zel ni. Khuapi ah sangkah in pilna vasin cih pen Class sung aa kisin subject ban ah kiim leh paam pan sintheih pilna tampi tawh zong sinkhop pilna hipah hi.
Pu Phut Thang’ Tute sung ah pilna sangpi sin ki-omzo nailo ahihman-in Politics lam ah zong hong khual, hongvaan siam ding midangte hong theihpihtham makai kician kisam mahmah hi hang. Tuailai khangnote aw “Gam leh Nam Itna tawh Makai muanhuai suakthei na hihman-un na pilsinna uh thupi ngaihsun un la, hanciam tak mainawt sawm dih un.” Tu laitak dinmun pen khua hausaneu leh sawltak ciangciang bek ki omzo pan a, mi hong theihpih Gam Makai Hoih ki-omnailo mawk cih phawk ciat in khangthak pilsin sangkah Siamsin pawl in limtak ngaihsun unla, hanciamna hoih hong nei kik ta un.

IV. RELIGIOUS BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute atamzaw pen Zongeina leh Biakna hahkat mahmah minam khen khat mah kihi a, Laipian(Beeltung Biakna) sung pan Christian Biakna lam ah kihei kim khinta phial cih ding ahihi. Muizawl ah Pu TuangNeng aa’ teng lian Laipian hilai uh a, Pa DalZaKhai (Muizawl Khuathak) in Lai Sangmang sem in Gungaal kuam makaih hi. Muizawl khua aa omlai sanggamte leh Tahan lam aa lalsuk Pu TuangNeng sung pan aa piang sanggamte zong Laipian sung pan hong suakta mengmeng thei le uh ih deihsak hi. Ahizong in Biakna & Upna tawh kisai pen eimau’ deihteel ciat zuihtheih phalna om hi.
Pu Dongh On, Pu TuahVial leh Pu VumLuan aa’ teng khempeuh Christian Pawlpi tuamtuam (Baptist, AG, SDA, ZBCM, EBC, RC, …etc) ah om uh a, amau’ munciat tek pan Biakna hanciam mahmah tek lel uh cih ding hi. Lai Siangtho sangkah laitak leh asem kawmkawm zong om hi. Lunmual aa teng lak ah SDA Pawlpi sung ah Inn tam om pen aa, azom ah ZBCM, AG, Baptist, Full Gospel, EBC cih bang in tawm omkim al uhi.
Philnak leh Tuilangh sung pan atamzaw pen RC Pawlpi sung ah om uh a, Baptist  leh AG sung ah tawmbek om uhi. Tedim om teng leh Kawlpi dungsuk aa lal teng pen SDA, AG, Baptist, UPC cih bang in om uh a, Yangon leh Gamdang aa omteng pen AG, Baptist, SDA sung pan atamzaw om uh hi.
Pawlpi tuamtuam ah ih om zong ih tupna Vantung kibang, ih utlohna mun Heel kibang; hong bawlsiathei galpa Satan kibang, hong it Pasian khat bek kibang; Pasian’ Kammal Lai Siangtho ihzatnop kibang, Gumpa Jesuh kibang; Huhpa Kha Siangtho kibang… cihbang-in ih kibatna tamzaw aihteh “Itna Pasian bulphuh ciat ni”.
V. EDUCATIONAL BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute sung ah Leitung Pilna (Secular Degree) asinlaitak leh Degree ngah kician ki tamnaimeello cih ding hiphial mawk ahihman in khangthak momnote in sangkah laisim ding mah maban thupi pen in nong ngaihsut phot ding uh ih kihanthawn nuam masa hi. Tan 10 ciangciang kikah tei aa, Matrix Pass kician zong kitamnai hetlo zeel hi.
Biakna naseemding diin ideihsakteng Biakna Sang ah kahsakpah in, Gam leh Minam hong makaih ding in ihdeih teng pen Kumpi Sang mah ah kahsak pah zaw leng ahoihzaw diam? Khangnote sung pan mipil suakzoding tampitak mah AAS ah sangkah uh a, Kumpi College ah zomto suak theinawnlo uh ahihman un MUAS…PUNE cih khawng vazom zo zenzen in lai hongsiam mahmah ding uh ahihkeibuang leh laisin, laithei bek mah hilel in Gam Makaipi hongsuakthei ding kimlai zong semkhalo maiding paammaih uhi. Biakna sung leh NGO nasep tuamtuam lobuang amau’ sep ding ompaklo, nasep ngahlo tampi omkha zeel ding hipah lian mawk uh ahihman un paammaihlua uh hilo hiam?
Nute, Pate aw,… Tanote Sangkah daan ding maban hong ngaihsutpih mahmah un, Biakna nasem ding in piakkhiat ih sawm ta-naute Biakna Sang ah kahsak pah pen hoih mahmah ven; tualo adangteng pen amau’ lutnopna mun peuh alutzo ding in Kumpi Sang khawng mah ah kahsakpah mai leng hoih zaw mai lo ding hiam? Ngaihsunpha kik dih ni.
Tedim aa Sangthak kihong Setlam sintheihna bang ah kahsak mai leng hoihlo ding hiam?
Sang Inn ah Sia/Siamah, Zato Inn ah Siavuan/Siamah; Biak Innte ah Pastors, Lai Siangtho Sangte ah Lecturers, Professors cihte ban ah Kumpi Zum leh NGO tuamtuam ah Nasem Hoih leh Makai Hoih tampi ih om theihna ding in “Khangthakte’n Deihna Lungsim takpi tawh Pilna sin ding in thasaan in Khangthakte hong kipan phakik tapeuh dih un”. Midangte demnopna Lungsim hilo, gualtawh kimnopna lungsim hong nei dih un. I dinmun aniamziate Liimlangh tawh ki ettheih hizen leh ih etnoploh na meel kithei lo hizen! Himah leh dinmun niamlualai mah taleng, Khantoh theihna ding lampi tampi tak omta hi. Lungkia lo in mainawt sawm ni.Bangbang hileh Sangkah na hanciam photphot dih un. Laitheilote in zong sinsin leh theithei buang uh hilo hiam? Naupangte ahai hilo! Sangkah zomhoh leng ahoihding hi.
Nute-Pate aw “Neek khat bek ngaihsun lo in Tate Sangkahsak ding mah Thupi ngaihsut sak tek ni.” Pilna sin laitak hong su-nawngkai thei khempeuh peel phot in. Sanggamte aw pilsin laitak lawmngaih zong kidophuai hiveen maw.  Pilna sin hun om cih phawkhuai mah a, Pilna deih taktak te aa’din Pilna sin ding Kum ciangtanloh ding hi. Nu leh Pa hong deihsakna khawng zangkhial kha ke’n. Lawm hoihlo peel in. Puansilh khawng tawh buai se ke’n. Na kisap pilna ngah masa phot lecin Puansilh hoih in na khan sung hong suulzuih ding hilel hi. Laikung leh Tuzum, Tupeek koi teelzaw ding ih hiam? Tuzum, Tupeek tawi maizumhuailo a, tuabek semthei hihkhakding dahhuai cih daan hi.
Computer hun hita a, Midangte Siavuan pension, Engineer pension; Inspector pension, Galkap Bo pension; MP pension …etc hita aa… Ei zong hong kideihlo hi tuanlo pi ee! Na tanu zong Siavuan/Doctor cih khawng asuakthei vetlo ding khawng sa ke’n.
Tapate bek hi lo in Tanute zong College/Sangkah sak ta in, kisiiklo ding hi hang. Mo ding mipil adeihte’n Tanute zong mipil di’n pantah in Sang kikah sak ciatciat ta hi. “Minam It ing” nacihnop leh Tate Sangkah muibun ding’n lampi maan tawnsak pah in la, amau’ khantohna ding a khaktan mi hikha kei’n. Amaute zong College kahnuam ta ei!
Gam Makai, Gamnu, Gampa asuaknuam Naupangnote aw “Tu Ni Na Hun Manpha Hi!”
Hun manpha mahmah hi. Kumpipa in zong Nikhat in Nai 24 val ngahtuanlo a, akibangkim in Pasian in Nitaang leh Guahtui hongpia hi. Hamsiat tuamdeuh neisese lo in Nai 24 hong pia kim hi veen, en’ bang ci zeek cih pen thupi ding hi. Naupangte aw Nulepa, ulehnaute hanciampihna tawh Sangkahtheih hun pen “Hun Hoih, Hun Nuam” hi. Tua hun na zatkhialh khak zenzen leh maw, Nang nuntakna bek ahaksa ding hilo in na kiim leh paam aa omte tung ah noptuam-hamphatna bawlnuampipi abawlzolote hihding pen kimukholthei ahihman in “Tu Ni Hunhoihte Zatsiam kisin in, Pilsinna masak dih ni”. Kisiikluat a-omlo ding gamtat luheek pen “Tu Ni” bangcizat, bangci zat ding? cih thu hi. LST in “Na khangno lai in nang hong piangsakpa phawk in. Pilna sin in”. Mipil hongsuah ding hi hong ciden hi veen…  Deihsakna tak tawh hong kihilhthute zuihsiam kisinkul hi. “Na khangnolai in lungduaina kisin le cin hoih pen hi” hong ci lai hi.
VI. AGRICULTURAL BACKGROUND:
Lokhawh Singpuak pen ki hanciam mahmah ciat na pi’n “Ankhing kham ung” aci-ngam kitam nai meello zel hi. Ahang in Kum 1 nasep pen kha 5 pan kha 10 sung kikhom bek ahihman-in antaw dinmun ah kitung thei zel mawk hi. Khangluite hunlai khawng akigenciang in Kum 1 asep uh kum 2, Kum 3 bang khomthei uh ahihman-un tuabangte “Ankhing Kham” naci uh a, tuhunciang in Gam kimothalzial zel ahihman-in ki genthei ciat hi.
Ankung ciindaan zong kheel in Ankungte atung baih ding leh atunghak ding cih bang in kilaih diamdiam ding in ciing dih ni. Mehteh mehgah pen kha 3 sung in neekphat ahihman-in sephuai zaw hi.Vaimin leh Buhlei bulphuhte’n zong Mehlei lamsang maban thak lungngaihhuai mahmah ta ding ihcihiam? Singno suan ding tha kipia ciat ni. A susia thei ganhingte kep ding thupi ding hi. Thuhilhkikna 20:19, 20 ah “… heizatna tawh asingkungte na susia kei ding uh hi. Gamlak aa om singkungte in note’ sukgawp ding in na gal uh ahihiam? … na zat ding un neek ding aa kizang lo singkung hi, ci-a na theih teng bek uh susia in na phuuk thei ding uh hi” ci lai hi. Tuanpupate’n hih thute na zui uhi.
Theikung, Haikung hawi bek lo in suantuah zelzel ni. Eisep theih pen Singno suan hi a, khangsak in agahsak pen Pasian nasep cih phawk gige ni. Pu Phut Thang’ Tute ihizong, Suante Behkhangnote mahmah in zong Neektheih Singkungte suanthuah zeel ni. Lamdung ah Haikung, Singpi kungte… zong suan hi leng neektheih ding hong om ding a, Ahlai! Hite, Nuntak gimnam uh ei. Eizong hicih leng himawk lo hiam? kici ding uh hi.
Khangthak nasep daan, Mehlei bawldaan; Tuidum leh Ekleidum bawldaan tawh mehciindaante kan in, Mehlei Huan bawl lecin Bazar pai phatuam bek hilo in eimau’ ciin neekna pan Cidamna kingah zaw hi. Saneek-dending ahaksat kawmkaal ah Mehteh, Mehgah leh Singgah namcin neekna hoihzaw thampek cih phawk den in. Eklei zaa pen neekdingte piase ke’n. Neek ding tatak pen Singtehmuak leh Gan-eek bek piak ding hi.
Vantung pan Guahtui leh Daitui tawh apiang Ankungte leh Singgahte ahihkeileh Tui Siangtho tawh ki khangsakte neekhuai pen hi. Pasian’ bawlsa na khempeuh itsiam in la, suksiat ding lamsang ah kihel seke’n. Pasian in abawlsa khempeuh “Akibang in It” cih phawk in la, Pasian’ Itte pen Itsawm lecin na ma hong vangzaw kha thei ding hi. Vasano khawng zong laaksawm dah in. Akhankhitteh neek cing zaw ding hilo hiam? Gtn: Gam aaknokai bang pen namat gaihsawm sang in hong khang phot leh agolciang in zong “Nang aa’ mah hilel hiveen” Neektaaknailopi pen api, ano in huaimang ding kilawmlo hi.
Amau zong nungta nuam uh hi. Vasano na laak leh api tawh matkhop sawm ngeivet ke’n. Pasian in deihlo hi. Tua mun ah “Nang diin kibulh lecin bangzah in khasiathuai hiam?” Vantung pan Nitaang, Meeikaai, Guahtui leh Huih Siangtho ngahkhawmte vive ihiman in khat leh khat kihehpihtheih ding ahihi. Naupangte zong hibang daan thupilte theisak ni.
VII. PHILOSOPHICAL BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute pen Philosophy kici Thungaihsut tawm theihna lamsang kiniamtuan hetlo napi’n mi lak ah ih kiheltohsuak zawhnailohna khat in Sangkah khawlbaihlua ihihman zong hikha thei mai ding hi. Ngaihsut siam pilna Pasian hongpiaksa hi-a, ih sin, ih muh, ihzak, ih theih khat peuh ahoihzaw ding in ih geel theih ban ah aomnailo khat zong ngaihsuttawm theih pilna tawh geelkhiathei hilo ih hihiam? Pianpih pilna pen Pasian hongpiaksa Pilna hipah a, Sintawm pilna tawh akopte’n Lawhcinpih hi.
Greek mipilte, Mikang mipilte, Chinese mipilte cih khawng zong apilsa in asuak omlo aa, laisinna: pilsinna tung tawn in thungaihsut tawmtheihna aneite uh picingsak uhi. Thungaihsut tawmtheih Pilna cihciang in Pianpih pilna tawh kop in Tuanpupate hun pan tuni dong mah khangthu dungzui mailam khantohtheihna ding ngaihsutna tawh thupil: thugil kihilhciannate zong kihel pah hi. A hunzui lungsimpuak kikheelkheel khangnote in ngaihsuttawmpilna tungtawn in manawtsiam ding leh thungaihsunlote sang in thungaihsun theite pen apil:asiam:ateizawte hihamtang uhi.
Pu Phut Thang pan Kum 250 huamsung ah khang 7 val bang paikhinta hinapi’n Inn 100 kipha nailo a, khua tuamtuam ah om ih hihman in akimu ngeinailo bang kitam hi. Tua ban ah Pilsinna pan mi hong theihpih. Secular Degree ngah pen khutmeekuaini ci leng cing zonailo lai zen ding hi. Ngaihsut phat huai, ki sawlhuai mai ding hilo hiam?
Phung sung ah khat leh nih pil, khat leh nih hauh bek hitheinailo a, apilkim, ahaukim, aneikim, akideihsak kim hih ding lunggulh pha ni. Biakna Pawlpi kibatlohna, Neih leh lam pilna siamna ban ah Min leh zaa kikimlohna cih bangte khempeuh sang in Sisan kinaina bulphuh zaw thei hi leng, kuaman hong simmawh ngamlo ding a, koikoi ihtung zong U leh nau Itna tawh kipanpih diamdiam theihna in Minam Itna tawh nuntakna hipah lian a, Mi abawl Pasian itna leh ama’ thuzui mi taktak hihna zong ahihi.
Hih LST mun pen Tuanpupate’n azuihden uh Lampi: Pu Phut Thang’ Tute lampi ahihi. Amau’ hunlai khawng in Khristian cih bang omseselo hitamah leh Khristian Nuntakna tawh kituak linlian in na nungta thei uh a, nekhawm dawnkhawm in diamdiam uh hi. Khangthak hun ah zong hih bang ngaihsutna hoih tawh nuntakkhop diamdiam theihna lampi mah zuizom suak ding in hanciamkhawm tek ni.

VIII. CULTURAL BACKGROUND:
Zomi hihna tawh Zongeina kineiciat a, Pu Phut Thang’ Tute sung nopna, dahnate ah ahun, amun leh mual zui-in zatdaan kibang tampi kinei hi. Christian Biakna zuih khit Zuhai, Sabakhawmnate tampi tak kizang nawnlo na pi’n ngeina hoih tampi tak kizanglai veve hi. Gtn: Pu Zukholh pen Pute kiang ah Thungetcialna in kizang a, Khuado Pawi pen Innkuan Anneekkhopna in kinei hi.
Zoniik, Zopuante silh in Zo Minam Ni bawlkhop hunciang in Pu Phut Thang’ tute pen Zomi Bup tawh kibang in alungdam khawm, alaamkhawmtheite kihi a, dahna leh dahhuaithute a omciang in adahkhawmte ihihban ah Minam min tawh sep leh bawl ding a omteh a semkhawmtheite ihihi. Christian hihna tawh Zozu kizangh nawnlo a, tua taang in Niangtui leh Moh kizangh zaw hi. Unau sung ah Niangtui azanghlo pawl zong ki om aa, hihneihna khat peuh ah Bawngnawikang sung ah Kaaphi leh Niangteh khahloh tawh lungkimthei bilbel in gennoplel uhi. Sagawh ciang in asisan paihkhiat hamtang ding leh Sisan sung ah Nuntakna om acihmahbang in tua Sisan tawh huankhoplohding hipah hi.
Mopina leh Mopawi bawlna pen Lai Siangtho kibulphuh deuh hi. Kiteenna … Naumin phuahna, Naumin aapnate pen Zongeina leh Biakna tawn in kibawlkhawm zel hi. Ngeina hoih sung pan Lai Siangtho tawh kituak in zatkoptheih ding tampi mah om cih phawkhuai hi. Pasian’ thu tawh kituak khollo ngeina hoihlote peuhmah pelhding hita hi.
IX. PSYCHOLOGY BACKGROUND:
Zomi hihna leh Genzo’ Tute hihna tawh Pu Phut Thang’ suan leh khakte Lungsim puakzia pen Zogam leh Zomi Itna neite ahihban ah Pasian zahtaakna tawh mainawt ding lunggulh in hanciam uh hi. A tamzaw Lokho mi hilel napin amau’ lungsim ngaihsutnate pen midangte saantheih tampi ki-om bilbel hi. Tuanpupate lungsimpuakzia tungtawn in deihsakna tak tawh thukihilhnate pen tunidong in Pilna suak hikhathei ding hi cin aciamteh zong om uh a, kampau kidawmciat uh hi. Unau thukihilhcianna lamsang leh veengte tawh kihotheihna zong thupi sak in Nampi lungsim puakzia tawh mainawt ding kisin zel uh hi. Thungaihsutna lamsang leh thu kikupdiamdiamna tawh lawhcin ngahkhopna lamsang pen kisinden kullai cihding hi.
Pu Phut Thang’ tute pen hunlap in thuphawktheite mah hi hong kici-a, ahizong alungsimpuak bang un lungkim tak sepkhiat theihna anei naikei uh hi. Na hoih sep ding thei na pi, septheihna ding thuneihna a-neihnailoh uh ban ah Sum leh paai, Neih leh lamh kicing nai ta kei leh Gam leh Minam aa’ding’n “Na Hoih Sem Nuam” in alungsim sung uh ah naupaai abangliang khangthakte ki-om kawmkawm ta hi. Tuailai khangthak momnote in pilsun hun in Pilna limtak sin un la, gam leh nam aa’din na hihtheihna ciattek uh tawh “Nahoihsemte” hong hita un. Tuanpupate Lungsimpuak hoihte langhsak thei dingte leh Eimau’ tung tawn in Zo Gam khantohna ding ngaihsutna hoih neiciat ni.
X. SOCIAL DEVELOPMENT BACKGROUND:
Nisim Anneek Tuidawn Siangtho, Innkuan sumlutna ding sumzon sumzuaknate! Pu Phut Thang tute pen neek leh dawn lam ah kikhangto naihetlo cileng kikhiallo ding hi. Singgah lamsang, Benam leh Mehteh Mehgah lamsang tamneekna in sanekden sang in cidamhuai zaw hi. Tuisingtho leh Huihsiangtho angah mun ah tending hioh a, mihing kisap bulpi zong tuate mah nahipah hi.Pumpi thagolsakthei Vitamin om annamteneek ding thupi ngaihsut huai hi. Vaimin leh gataam pen Zomite aading’n an hoih ahihi.
Sumzonna siangtho tawh hauhna in khangkikhom hauhna piangsak zo bek a, tawisuangmaan zatna in Pasian’ deihna ahihi. Hauhpaknopna lungsim tawh nasemte eengkha ke’n. Kumpi deih sumzonna leh Pasian’ deih khantohna pen kinaizaw hamtang thei hi. Thupil khat in agenna ah “Government Work is God’s Works” ciliang ahihmah bang in Kumpi nasepna sung ah kihel in Nasep lut ding zong thupi ngaihsuthuai veve hi.NGO kipawlna tuamtuam tawh kop in khantohtheihna ding nasep siamleng hoih ding hi.
LST hong hilh mah bang nuntakna siangtho tawh nuntak ding hanciam ciat tek zaw ni. Numei-Pasal vai ah ahizong in, Kampau-Gamnatnate ah ahizong in kuama simmawhlohna ding ngaihsun ciat ni. Khanghamte thudot ding leh zahtakpiaksiam kisin ciat ni. Midangte haksatnate zong theihsiamkul a, aneilo tatakte zong huhkul thei zel hi.
Sanggam Ki-itna & Minam Itna tawh huhtuakte huhthei in panpihsiam ding kisinciat ni.
CONCLUSION:
Sanggamte aw, PhutThangNet pen kuamah deidannopna hilo a, Pu PhutThang’ tute Thukizakna: Nop Ni, Dah Nite ah Mual leh guam kaantan in tanglai hun pek pan Thukin a-omsial in a kizasak, khual gamla nangawn ah akiphatanghtangh laiteng in Pulehpate khekhaapzuihna hi-a, nathakphuan kihituanlo, khangmasate mabanzopna khat ahihman in khangthakte’n zong hanciamhawm tek ni.
Suangphut Resarch & Media leuleu pen Pu PhutThang’ piannna mintap Pupi Suangphut Minpua in Research bawlna hi-a, Eimau’ utna tawh kiheltawm in hanciam tak semkhawm ni. Member lut masa peuh ahampha hipah hi. Genzo suanh, Suante Beh leh Leitungbup Zomi Innkuan sung dong ah Suangphut Reseach & Media maban tawh ih kihel masak pen na zong hitheikha ding a, Pu PhutThang’ tute khempeuh in thupi ngaihsut ciat in Mimal, Unau; Innkuan in hanciamna tek tawh mapangkhawm tek ni. Hih pen U leh nau, Gam leh Nam itna tawh malaakna hi-a, Zolai vive tawh kigelhphot hi.
Research bawl ding tampi om a, “Work Together, Shine Together” I bulphuh mah bang in sepkhoptheihdingte semkhawm ni. Mimalhanciamna akuulte zong hanciamtak in septheihbangbang sepding, kipiakhiatna tak tawh sepding thupi ding hi. Ei’ tangthu pen eimau’ kin keimawk leng, midangte’n hong kinsak zenzen mawk ding hiam? Khangthakte in nasepnopna lungsim ih neihnaak leh Lai nasep, lai kaihkhop leh laihawmna cihte Media lamsang limlim sephuai tampi om cih phawk ni.
Tulaitak in Lai Thupite leh Laihawm tuamtuam (PHUTTHANGNET) hawmkhiat zawhna ding in piakkhiatna tawh mapangnuamte aa’ding in zong kiheltheihna ding mun tampi aawnglai hi. Fund kiciantak kikaikhawmnailo aa uthun peuh in laihawmnopte deih hunpeuh in kihawmzonaihetlo himah leh Internet pan deih bang in ettheihdin kikoih hi.

Pu Phut Thang’ tute in Ezra, Nehemiah, Esther leh Timothy’ pi Lois bang daan “Makai Hoih” tampi ih kisampha hi. Nang zong na kiphaal diam?
Eimau’ deihsakna tek tawh nasephanciamkhawm tek ni. Topa’ Thupha maw, Shalom.



References:
  1. Lunmual Khua Tangthu (Kum 100 cin Hunbawlhopna), Lunmual, 1998 April 17-19.
  2. Pu Ngul Khua Thang’ Zokhangciaptehna Laibu, Tedim, 1970-1977.
  3. Pu Ngul Khua Thang’ Laibu: Suante Beh Tuanpupate Khangciaptehna, 1970.
  4. “TUANPUPATE ZOLADAWNG PHUAHTE”  pan Pi Chin Niing Late, Lunmual-Philnak khuasatna Tangthu tom ciaptehna laidalte pan muhkik pawlkhat.
  5. “PHUTTHANG INNKUAN LAIBU” (Unpublished Copy), 2012, Tedim.
  6. Ngin Suan, “KAALZANG SUANTE BEH KHANGTANGTHU LEH KHANGSIMNA”, 1078, Tedim.
  7. Langh Go Kap, Pa. “PU GENZO KHANGTANGTHU LEH KHANGSIMNA LAIBU”, 2011, Kalaymyo.
  8. PU LUAHLANGH BAWNGH KHANGCIAMTEHNA LAIBU”(Unpublished Copy), AD.2000,Tedim.
  9. ThuamZaChin, Pa & Rev. PumKhanNang (Zomi Encyclopedia), “GENZO KHANG CIAMTEHNA LAIBU” (Unpublished Copy), 2012, Tedim.
  10. PHAILENG KHUA TANGTHU: ZOMI ENCYCLOPEDIA (Unpublished Copy), 1991, Tangthu kaikhawmte: Pu ZenKhanCin, Pu NgulHehNang & ZE (Rev.PumKhangNang, Tedim).
  11. LUNMUAL KHUA TANGTHU: ZOMI ENCYCLOPEDIA’ Unpublished Copy, 1990 & Revised in 1998 by Rev. PumKhanNang, Tedim). Consultants: Pu SianZaThang, Rev. CinPau, Pu ThualGo, Pu ThualKhanDal, Pu NengZaSut, Sia KhupKhanTung: Lunmual, Tedim Tsp).
  12. LALTA (PHILNAK) KHUA TANGTHU: Zomi Encyclopedia’ Unpublished Copy, 1990). Consultants: Pu ZenKhanCin’ Lai, Rev. LuaiGoThang, Pu DaiHehNang: Philnak, 1990).
  13. MUIZAWL KHUA TANGTHU: Zomi Encyclopedia (Unpublished Copy, 1989-1990). Consulttants: Hausa DalZaKhai, Pu GinDoLian, Pu ZenKhanThang, Pu KapKhanThang, Muizawl & Siapi ThangSuanDal (Keizang), Tedim Tsp).
  14. TUILANGH KHUA TANGTHU: Zomi Encyclopedia’ Unpublished Copy, 1990 by Rev. PumKhanNang, Muvanlai Literature, Tedim. Consultants: Sia ThangSuanMung, Pu KhualGo, Pu VumZaGin, Pu KhamZaLangh, Siapi TuanCin … Tuilangh, Tedim Tsp.)
  15. Carey, Bertram S. & Tuck, H.N. “THE CHIN HILLS”, Vol. II. First Print 1896.  Reprinted & Published in 1976 by Firma KLM Private Limitted, Culcutta-700012 on behalf of Tribal Research Institute, Aizawl, Mizoram. Rf: Ciimnuai – p. 8, PhaiLeng – p.10; Saizang – p. 11, Kaptel – p.15, Mwelyaul (Mualzawl) – p 16.

Thudot Pupite:
  1. PU KHUALKHUATHANG: Pu K.K.Thang in Pu Phut Thang’ Tute Tangthute Pa ThuamZaChin tung ah ageenna bang… 1968, Tedim.
  2. PU NGULKHUATHANG: Pu N.K.Thang in Tuanpupate Tangthu akanna tungtawn in Kaalzang pan Pu Phut Thang’ makaihsiamna tawh Ciimnuai ah Tuidim ding inakipaipah ahihna thute, Mualzawl khuasatna thu(1869), Lunmual khuasatna thu(1896), Philnak(1920) khuasatna Tangthute Khangham thuciamtehtheite genna aciaptehnate uh agensawnkikna leh midangte hongciaptehdaan akitheilaisunte ngah bangbang gawmtuahna.
  3. PU GINDOLIAN: Pu TuangNeng’ Innuante Muizawlte asuahna tawh kisai Muizawl khua khanghamte sung pan Pu Gin Do Lian(Gualnam) in Muizawl khua ah Suante Beh alutna Pu TuangNeng pan Pu Bel Thual leh Pu On Khualte unau tangthu  hong gen bangbang!

              PHUTTHANGNET                                                           SUANGPHUT RESEARCH & MEDIA

ZOMITE' PIANKHIATNA THU

ZOMITE' PIANKHIATNA THU


Zomite Koipan Hong Piang
                                                                                           Agelh leh a kaikhawm:Tg.Hangdal

Thumasa

Zom tangthu kante kan na panin,Zomite' thu gendan leh muhdan a ki banglo ding tawh kibang hi.Ahi zonghin Mongolia pan a pai i hihna mi khempeuh in,kipom kimciat hi.Tua hihman in Zomite pianna thu,a kicing theipen leh a tom theipen dingin hih anuai ah ki gelh hi.

Ei Zomite' pen tuma kum tampi lai-in,Mongolia gam pan in Tibet gam sung mualsang tung a om,Mongol minam sungpan apiang,Mongolia minam ih hi hi.Tua hun lai-in,siak haksat hun ahihman in,sing zum suang zum tawh galkido in a nungta Zomite ih hi a,Mun kip gam kip neilo in a lal kawikawite' ih hi hi.

Zomite Piankhiatna Thu

Tibet gam sungah ih teen lai-in,Kawlgam ah Nigarito leh Indozini te na tengg khin zo uh hi.Tibet gamah gal leh sa haksa in Monkhama Taishan leh Tibeto Burman minam lian thum in na khen uh a,Monkhama minamte in Salween gun leh Mechaung gun dung zui-in,Kawlgam na tung uh hi.Kawlgam a tengsa Nigarito leh Indozini mite hawlkhia-in Irrawady,Sittaung leh Salween gun kuamtengah na tengg uh hi.Kawlgam sungah a teng miteng lakpan in,a tengmasapen te ih hi hi.Kawlgam mi hong tam semsem ciangin mun tuamtuam ah na lal kawikawi uh a,tua hun a minthang kumpite in Tuhawanabungmih(Thanto),Hantawady(Okkalapa),Dagon,Bassein,Thanlyan,Twinty,Moulmein,Pegu leh Mohatama khuapite' ahi hi.

Monkhama minamte Kawlgam a tun zawh asawtlo in,Tibeto Burman a kici minamte' Tibet gam nisuah na lam teng Bramaputra gun dung zui-in na lal uh a,tua pan Irraway leh Talawady(Chindwin)gun dung zui-in,Kawlgam a lut mite ahi uh hi.Tua minamte Takaung khua-ah na teng uh a,Kawlgam a tung minam nihnate na hi uh hi.

BC 100 kumpawl in China gam Yangyi gun khang lama teng Taishan mite in China kumpi kumpi khutnuai leh ukna thuak zolo in,Shan gam tengah na teng uh hi.AC 200 kum pawlin,Asia gampan Karen mite hong lal in,Irrawady leh Salween gun kuam kikal ah hong teng uh a,tua mun pan pawlkhatte zang gam leh pawlkhatte mualtungah na teng uh hi.Zanggam Karente leh mualtung Karen mite na hi uh hi.(1947 kum G.E Harvey gelh,"Outline of Burma History" leh 1947 kum Daw Thein gelh,"Burmese History",laibu sungah ki ciamteh hi.)

(a)Pyun,Kanyan,Tet Minam Kipat Khiatna

Tua hun lai-in Kawlgam sunga tng minamte in amau leh amau ki uk uh hi.Takaung khua ah  Abrirasa in kumpi sem a,a sih ciangin a tapa kanyasakyi  leh Kanyasage apa kumpi za ki tuh uh hi.Kanyasage kumpi a suak hi.A upa kanyasakyi  Takaung khuapan in a galkapte tawh Talawady(Chindwin)gunkan in Bunglung(Zasagyo)khua na sat uh hi.

Kanyasage kumppai a sih ciangin,Duatapoing in a za laihin Takaung khuapan lalkhia a,Tazikhitaza khua asat hi.Duatapong a sih ciangin,Tamudare in kumpi sema,gam leh lei makaih zolo in AC 721 kum kim pawlin Tazekhitiza khua kisia a,Pyu,Kanyan,Tet minam thum in hong kikhen uh hi.Pyu te Kawlmi,Kangyante Rakhine mi,Tet minamte(Chin)Zomite na hi uh hi.(G.E Harvey gelh,"Outline Burma History"ah ki gelh hi.)

Tua bang minam thum hong kikhen uh ciangin,Pyu leh Kayan te hong kido uh a,Kayan te in Tazekhitaza khua hong nusia in nitum na lam Tahndwe(Sandoway)mualtungah na teng uh hi.Pyu minam sungah,ki lemlohna hong piang veve hi.Amau leh amau hong ki do uh hi.Pyu te khen thum hong kihen uh a,khenkhat in Diahbenmite beelin,Khenkhat in Tet mite beelin,khenkhat in Tazekhitaza puahpha in na teng uh hi.(G.E Harvey gelh,"Outline Burma History", leh Daw Thein gelh,"Burma History",ah ki gelh hi.)

(b)Tet(Chin) minamte Khenpi Thum in Kikhen

AC 721 kum Tamuhdare kumpi hun sungin,Tazekhitaza kisia ahihman in,minam lian thum in a kikhen khit uh ciangin,Chin(Zomi)te in mun leh gam zong dingin,a sul masa uh gun dung mah hong zui kik uh a,khenpi nih in ong kikhento uh hi.

A pai masate Irrawady leh Chindwin ki tuahna mun a tun uh ciangin,nahtang tampi a pona mun hong tuak uh hi.A nung hong pai a naute' theih dingin,nahtang kungte tem tawh sattan uh hi.Tua nahtang sattan te asawtlo in hong dawk kik pah a,tua ciangin paito suak lai uh a,"ih ute pha zo nawn kei ni"ci-in Bahmaw gam teng ah khua na sat pah uh hi.Tua mite pen Tet pan Kachin mite na kici uh hi.A ute uh tawh a kiman suah na uh a phawkna dingin,tempaai a bawl uh ciangin,a pheel langkhat bek a bawk uh hi.Inn a lam uh ciangin zongh,a ute' tun na ding ci-in dei khat awng sak den uh hi cih thu 1978 kum akibawl"Kalzang Suante beh Tangthu",sungah ki gelh hi.

A pai masate pai na atehih zawh nawnlo uh ciangin,anaute in Chindwin gun hong kantan uh a,Sagaing,Monywa,pagan,Nyuangoo khuate sat in na teng uh hi.Tua gam a teen sungin Tet pen Chin min hongpia a,tua a teenna mun teng pen,"Chinte phual kici-in,tudongin a mun a gam ciapteh theih ding in om lai hi.Tua hun a kipan Talawady pan Chindwin gun ci-in kikhel hi.

Monywa khua kiang Sabani khua pan in tai nihna mun ah Chinte' tual biakna bawlna suangpi' pi sawm leh thum(13')a sangkhat tu dongin,muh theih ding om a,tua mun pen Kawlte in,"Chin Phaya"(Chin god)na ci uh hi.Zomite in "pasian Phaya"cih  hin mun pek pan a piang  kammal a hi hi.(Falam gam kum 100 cin magazine laibu,laimai 232 ah ki gelh hi.)Pagan khua min hong pian theihna a cil in Pugamah,Pigamah cih kammal hi a,tua pan Pagan kici hi cih thu,U Ba Than gelh,"Kyaungtung Myanma  Yazawin',tangthu bu sung leh Dr.Neih Sial Tualcin Ph.D gelh,"Guite kual a lutna",laimai 2 ah leh AD 1044 a Kawlte khuapi Pagan pen ihpu ihpa te phuahsa hi ci-in,ki gelh.

(c)Tet minamte Ki ukna

Tua hunin a mau tun na tek uh ah amau leh mau ki uk uh hi.Kawlgam sungah Pyu.(Mon leh Tet (Chin)kumpite minthan hun ahi hi.Tua hun lai China gam vilte tawh sum kilei ki zuak ki nei uh a,AD 750 kum in China kumpipa Kolofeng in Pyu kumpi gam simin na zo a,Pyu kumpipa neihsa teng leh a galkap teng matsakin Kunming khua ah a ciah pih hi.Tua hun in Tet(Chin)te teen na singkulh tawh ki um in,a laizangah kumpi-inn kilam hi.Kumpi inn kimkot ah sing khuam phut in kham leh Ngun tawh kumpi inn zem hi ki ci hi.(JH Tun Thawng gelh,"Zomite Takhhana",laibu.)

(d)Tette'  phualpi Pagan pan Kikhenna

AD 835 kumin Nancho kumpi in Tet kumpi khua Pagan sim in na zo a,a kahm a ngen te leh a galkap 3000 matsak in,Irrawady gun dung aom Kham leh ngente a zongsak hi.Tet te in Nacho kumpi lel uh a hihman un,kithehthang leuleu uh a,pawlkhatte Irraway gun dung zui-in Prome,Tahazet,Aunglan,Minbu gam tengah lal khia uh hi.Tua te in Plain Chin,Asho chin,Salai Chin kici uh hi.Pawlkhate Kaladan gun dung zui-in,na lal leuleu uh a,Mindat,Kanpelet gam a tengg te Cho kici-in,Paletwa gam a tengte Khumi kici uh hi.

Pawlkhatte in Chindwin gun dung zuito uh a,Chindwin leh Meitei gun ki tuahna mun a tun uh ciangin galnan na dingin,mun hoihsa uh hi.Khaman(Kale)leh Natchaung(Enden)kuam tengah AD 850 pawl in na tung uh hi.A om lai pawlkhate Chindwin gun dung zuito Mawlaike saklam na tung uh hi..Tua mite in tu hun ciangin Kuki(Tangkun)leh Naga(Phizo) minamte a hi uh hi.Pawlkhatte Pagan,Nyuangoo mun tengah lokho in teng uh hi.

Tet (Chin)minamte a tuntun na uh ah amau leh mau ki uk in,Khaman(Kale)a tun uh ciangin,a om sa Shan mite uk sung tung kha uh ahihman in,nuamsa lo uh hi.Tua Khaman a om sungin,Shante ngeina zui-in,Langkui mual(Kalay Natchaung kikal)kum simin bawngkhat ta tawh bia uh hi.

Hih bangin ei Zomite nuntak nopna zon na leh gal leh sa kihtakna hangin,mun tuam tuam gam tuamtuam ha kithehthang hanga,kampau mukpau te ki theih pih nawnlo in,a sau vei ciangin ih teen na mun leh gam zui-in,minam tuamtuam,beh leh phung tuamtuam ih hita hi.

(e)Tu lai Zomite' Teenna Mun Leh Minamte'

1.Tedim,Tonzang gam sung a om te in Zo,Yo,Yao,kici a,tua teng pen tu-in "ZOMI" ci-in khat leh khat kisam hi.

2.Falam,Hakha leh Thantlang gam sung teng a omte in LAI,LAIZO cih kisam na pan"LAIMI"ci-in khat leh khat kisam hi.

3.Mindat,Kanpalet gam sung teng a omte in CHO,CHOU<CHHAW,ci-in kisam uh hi.(Cho pen mualtung mi,Zomi tawh kibang hi.

4.Paletwa gam sung teng a om te KHU,KHUMI,leh KHAMI ci-in kisam uh hi.

5.India gam,Mizo gam sung a omte in MIZO cin nam khat bek in kisam uh hi.

6.India gam,Asaam leh Manipur gam sung a om te pen nidangin,PAITE ci-in kisam uh a,ahizongh in tu-in ZOMI ci-in amaan thu mu uh hi.Tu-in tua mah tawh kisam ta uh hi.

7.Naga gam mualdun teng leh Mawlaik gam sung a omte in TANGKHUL na kici uh hi.

8.Matupi gam sung a omte in,ZO leh LAI ci-in nam nih in na kisam uh hi.

9.Zang gam sung a om ahi Tayet,Tantwe,Aunglan,Minbu,Taungdwingyi,Natmauk,Pyinmana khuapi a tengte in ASHO CHIN na kici uh hi.

10.India leh Kawlgam kikal gam nawl khuate ahi Tamu,Homalin khua a tengte pen Mikang te'n,Zogam hong uk hun lai un,KUKI ci-in na kisam uh a,tu-in KUKI,KHUANGSAI leh THAHDO ci-in na kisam uh hi.

11.Rakhaing gam sung a omte in,CHAW,KYAW ci-in kisam uh hi.

12.AD 1300 kum kim pawlin Pagan a om mualsuang laite tungah a ki gelh lai ah,Kawlte'n Zomite' pen CHIN,KHYANG leh CHYN ci-in hongsam uh hi.

13.Shan leh Kachinte in,CHANG,KHANG in hong sam uh hi.

14.Karen leh Rakhaingte in,CHAW ci-in hong sam uh hi.

15.Mon minam te'n CHIENG,KHYENG ci-in hongsam uh hi.

(F)ZOMI Namte sungah Minam Neu Tuamtuam Kikhenna

Kawlgam sungah minam lianpi 6 na om a,tua sungpan in nam neu tuamtuam 135 om hi kici hi.Kachin minam sungpan in,nam neu khen 12 om hi.Karen minam sungpan in namneu 11 om hi.Zo minam sungpan in,nam neu 53 om hi.Kawl minamte sungah,nam neu 9 om hi.mon minam neu sungah,nam neu 1 bek om hi.Shan minam te sungah,nam neu 33 om hi hang.

Tu-in Zo minamte sung aom nam neu tuamtuamte a nuai abangin kimu thei hi.Ih gensa bangin Zo minamte lakah nam neu 53 om,kampau 60 val bang om hi ci-in,kimu hi.Tuate sungpan in:-

1.Falam gam sungah:-Tapawng,Ngawn,(Hih Ngawnte pen Tedim gam panin,Falam gam zuante ahi uh hi.)Zanggiat,Taisun,Zahau,Laizo,Sim,Khualsim,Lente,Hualngo,Lunghawh cih bangin,nam 11 bang om hi.

By Phun Kar Thang

2.Hakha leh Thantlang gam sungah:-Senthan,Zophei,Miram,Mine,Thawr,Lautu,Khualsim,Hakha cih bangin,nam 8 om hi.

By Salai Taung Saing Lyian

3.Tedim leh Tonzang gam sungah:-Teizang,Sihzang,Saizang,Zo,Dim,Thahdo,Hualngo,Guite,(Vangteh pau) Vaiphei,Phaileng cih bangin nam 11 bang ki om hi.Tua banah beh nam 237 om hi.

By Thang Za Tuan,Yangon

4.Matupi gam sungah:-Zotung,Dai,Matu,Mara,Lautu cih bangin nam 5 om hi.

By U Van Peng,Matupi

5.Paletwa gam sungah:-Khumi,Tamin,Rakhaing,Kathet,Kaziat,Pongnauk,Khawngsu,Anu,Songmatu,Wakung,Khinnauk,Letu,Matutara,Khung,Hniseh,cih bangin nam 15 om hi.

By U Aung Kyaw,Paletwa

6.Kanpalet leh Paletwa gam sungah:-Kuansian,Kumram,Koktu,Kheitu,Khungchi,Ashung,Chiaisamanatu,Seituimanatui,Tashu,Tataa,Thankung,Data,Panta,Bautu,Matui,Mangthang,Yutu,Suibobawbok,Suilaung,Rapsa,Siaptuisepa,Ram,Rawngkhaw,Rai,Lawi,Hlar,Lungsachaungsa,Lungpyauh,Hungtui,Amlong,Ungtui,Sianhnunghatdi cih bangin nam 32 bang om hi.

By Mindat Boning,Mindat Yugin

7.Asho zomite pen:-Magwe gam,Minbu gam,ngape gam,Rakhaing gam,Pegu gam,Irrawady gam leh Yangon gam cih bangin,a tuamtuam na teng uh a,kampau khat bek zangh khawm thei uh hi.Asho zomite sungah Pa-at,Tanhmong,Konsit leh Kanan cih bangin nam 4 in na kikhen uh hi.

By Dr Salai Aung Taik

(g)Kachin leh Chin Unau ih hihna

Ei Zomi anei zaw deuhte in Talap(Kongbuk)innka mong sikkang inn ahih kei leh singtom tawh ki lam tangvalte giah nangin inn lam thei hihang.Hih buk a ki mawk lam hilo a,Khanglui mite in,ih sanggam Kachin mite ong paitak ciangin,a zin tun na ding na ci uh hi.Tu mah bangin sanggam Kachinte in zongh inn alam uh ciangin,inn sung dei no khat na tuam bawl leuleu uh hi.Tempai abawl uh ciangin,a lang bawllo uh a,tua a lang pen Malih leh Malihkha gun kuam a ih ki man suahna,ih kiphak lohna mun nahtang tampi a na tuah laivua,tua nahtang a sattan na  tempaai khat Zomite kep na ci uh hi.Ih ki muh kik ciangin bup tuah kik ding na ci se lai uh hi.

(h)Ki-it na Khitui

AD 2003 January kha sungin,Kawlgam buppi Tuiphum pawlpite kum thum sim kikhopna(Khawmpi)Kachin gam Mytkyina khua-ah tungin thupi mahmah hi.Palik galkapte cih bang kul lo in,khangnote in tavuan la a,buaina ,haksatna khat zong omlo hi.Tua khawmpi man ni,nitakin Kachin lhe Chin te K.B.C zumpi sungahei unau kimuh tuamna leh holimna nei nuam hang ci-in omkhawm uh hi.Tua lai ah K.B.C Chairman pa hong thusunna ah,"Tuma kum thum lai-in,no Zomi te'n "Zam"khap kua khat nong piak pen uh lungam hong thukkik nuam ung",ci-inthu hong sung uh a,unau khat ih hihna thute hong genkhit uh ciangin,Kachin tempaai lnagkhat neilo abawl uh,lungdamkohna in tempaai hongpia uh hi."Tu-in a ki mukik hi hang,ih tempaai  a bup tuah thei kik hihang",ci-in hong gen uh hi.

Tua pawisim avapai Zomi palaai taangmite leh sanggam Kachinte a nak ngek uh na in,khitui naptui ki luangtek hi."Mailam ah ih tu ihta te Gospel ih ki paituak na ding leh ih ki-it semsem na dingin,ih omna ciat pan hanciam tek ni",ci-in ki vaikhak uh hi.


(i)Lal khiat Cilna leh Khawlzang  Tunna

Ih pu ih pate Tibet gam sungah a om lai un bangmah ki khualna om nailo in,inn leh lo zong neilo uh hi.Tua hih man,leihawm,suang hawm peuh beel in na om lel uh hi.A ki patkhiat cil in Kawlte a tuam in paikhia masa uh a,ih pu ih pa te Kachin mite tawh tawlkhat tonkhawm in amau nungah en' a zui ih hi hi.Amau pialna theilo in,mailam nawtin kipaisak hi.Lampi ah nahtang a bantanna uh a laingek na dawk to khin ahihman in,ih sanggamte tawh gamlapi ki hal khinta ni ci-in delh sawm nawnlo uh ahihman in,a kikhen kha ih hihi na ci uh hi.

Tui kaang dung acih Chindwin gun dung kizui suksuk hi a,a khangsim in na teng suksuk uh hi.Asawt ciangin pawlkhatte Khawhken na tung uh a,pawlkhatte leuleu Khawlzang na tung uh hi.Khawhken a cih gun tawbina ci-in tua mun pen,tu hun a Gunkhawm hih tuak hi.Khawlzang ih cih gun dungpan ka khia hi a,Kawlzang ih tun cilna mun kici thei ding hi.Nidang lai-in ih pu ihpate khawlkhawm,teng khawm,ki ngak khawm cihna mun ahi hi.Tua Khawlzang munah kum 400 bangki teng phial dingin ki um mawh hi.Ih kim ih pam a om mite'n khawlte ahih kei leh Kawlte na ci uh hi.Khawlzang pen tu hun a Kale Kabaw huam khempeuh hi dingin ki um mawh hi.Tua hun laipek in Khuang,Zam,Phit,Sialki,Gawsem,Liamlo,Kilong,Dakbu,Khipi tang lehKhibanhte pua kawikawi a,Thangmual dawl a tun uh ciangin a khuadak uh leh nopci sa in paipai uh a,Khawlzang khua a lal san suak uh ahi hi.

(j)Khawlzang Phuisamna

     Khimpi zinni,Khapi kiatni,Khawhken ah Khawl zangah


Micin sa nung kikhawl nung,Tungpi suah ni khapi nem nikpi Na niksan hong hai ta teh,Na nik la a na pai kik leh,Vanu khulpi hong khup nelh ta leh,khul vangah hong suakta teh,Dawi-in kau-in hong piangta teh,gan  tualngo zingin kuan teh,Na gan tualngo zon hi guh tep ke'n,Nagan tualngo zo um nga ta,Na khua zuan in na tui zuan in,A tong a lam ding hong ngaklah hi.


Khul sungah a teen lai uh hita leh,Khawhkhen a teen lai uh hita leh,Khawlzang a a teen lai uh hita leh,hih phuisamna kammal te in,hong theisak hi.Tua ciangin Ciamvumpi dung zui-in,hong paito uh a,Mutuam vum hong tun madeuhin lam khangah kawmpi khatna mu uh hi.Tua munah sawtpi tak mah na teng leuleu uh a,tua mun pen,"KHUL PI"na ci uh hi.

Tua ahihman in Khangluite in,KHUL a piang hihang na ci uh hi.Bang hang hiam cih leh i pu ih pa te in,Mongolia pan hong paikhiat cil akipan un inn kip lo kip neilo in teenna dingin kawhawm,leihawm peuh na beel uh hi.Khul ah ih om lai ciang bek na thei uh a,tua ban siah na thei nawnlo uh ahihman in,Ei Zomite khul a piang hihang a ci kha  hi ding hi.Ih pu ih pate thah leh mat a thupi sak,ahih man bang un tua mun panin nuamsa tuanlo in,sa tam na,gam hoihna mah na zong lai veve uh a,tua mun pan in mun tuamtuam ah kikhen in,khua na sat kawikawi uh hi.

Thulak na:

2004 kum a Yangon a kibawl Jasuan Beh Teizang Nam Sagihte Khantangthu Bu"sungpan a kila sawn ahi hi.

3.A HIH LEH ZOMI IH CIH KUA TE?

Zomi ih cih pen Zosuante ih cih,Mizo te'n"Zo  Hnakthlak"a cih teng British kumpi in,hong uk ma in amau hong caipntehna ah,"will hill tribes"ci-in,ih gam pen"un-administered area"ci uh hi.Zosuan lak a nitum na lam a tung masate Bengali leh Assamese te'n "Kuki"ci-in na ciamteh uh a,hih pen mikang lai tawh a ki ciaptehna 1792 kum hi ding hi.Britist kumpi in 1872 kuma Mizoram lak a kipat ciangin,tua laitak a Lushei kampau tampen a hih na tawh a gam"Lushei Hills"vawh pah hi.Kawlgam lamah ahih leh"Chin"ci-in hong ciamteh hi.Ahi zongin,Chin cih kammal bang cihna,koipan hong kipan,bang hun a paing cih kankhiatna taktak om nailo hi.Lam khat pan in Zo minamte Chin hong kicihna Kawlte hong lawhna a ki kawm maw?A hih kei leh  Mikang Galkapte in Chin hills/Cin hills a na cih uh maw cih zong ki theilo hi.

Bangbang hita leh Chin ih cihte Kawlgam lam a om teng kitangsak zaw deuh in,India gam lam a om teng Lushei ahih kei leh Kuki,cih ki tangsak zaw deuh hi.Mikangte in Zomi nam teng mi khat sa kha hong muhna tawh lom khat a hong lawh nop uh ciangin,"Chin-Kuki"cih bangin,"Chin-Lushei"cih bangin hong lo uh hi.Tua ahihman in Britist kumpi in,Zominamte ten na teng ukna ding a 1896 kum a ki bawl thukhun zong,"Chin Hill Regulation Act"vawh ziau uh hi.

Hih thukhun pen Chin hills banah Lusheite,Kuki te leh Nagate' ten na teng huamsakin ki zangh hi.Mikangte in Chin,Kuki,Lushei, c a hong ciamteh uh hangin,amau mah in,"Amau pen Chin hiam Kuki hiam kici hetlo mah uh hi ven,"hong ci kik veve uh hi.J.G Scott in a laibu bawl na ah,""Burma"cihah,"The names Kuki and Chin are not given to them by the burmese and ourselves:theu do not call themselves Zhou or Shu,and in other parts Yo (Zo)or Lai"ci-in,Dr.G.A Grierson leh midangte muh na mah tawh kituak in na gelh hi.

Bertram S. Carey leh H.N Tuck te'n zong Zote,Thahdote leh Guite thu a gelh khopna ah,"These Zos,Thados and Guites are called by the manipuris Kuki or khongjais,who onl made their acquaintance after they had migrated north,but the people call themselves by the name of Zo(Yo),ci-in na ciamteh uh hi.Guite innpipa Pu Go Khawn Thang zong,"Go Khaw Thang who,as already  related,was  seized by the manipurs in the course of the Lushei expedition of 1871-72,was the Zo chief of Mualpi,"ci-in Zo hausa mah na ci hi.

Mikangte in Chin,Kuki ci-in hong ciapteh uh hangin amau mah in"Zou"mah nong ci veve uh hi.Ei Zomite pen leitung minam lompi thum a om laka Mongoloid minam hiang khat hi-in,kampau tawh ki zui-in Mongoloid minam laka Tebeto-Burman hiang khat ih hih lam hong tel mahmah uh hi.Mikangte hong lawhna uh om bangin, ei zong tu a kipanin hih sungah"Zomi nam"ci-in zang ta ding hi hang.

Zomi namte pen minam thukante in, Mongolian mite suan..Tebeto-Burman laka mi."hi dan in gen uh a,kipom kim theitek hi leh kilawm hi."Mongol pen minam min hi-in,"Mongolian"pen zepna kammal(adjective)hi a,"Mongolia"cih a gam min genna in ki zangh hi."Mongoloid"cih leuleu pen'Mongol minam suan leh khak teng genna-in ki zangh hi.Tua hi a,Zomi namte in"Khat"ih hi hi.Zomi namte in ih bul ih phung taktak(ethic orgin)a kikan khia nailo ahih hangin, ei pen Tibet gam tawnin Sengam pan Kawlzang ah tungin,tua pan in tua a ih om na tengah a ki zeel hihang,cih ih om thei tek hi.

Pu Vum Son muhna ah ih minam min"Zo"cih pen"Zo"kici suante ih hihman hi,na ci hi.Tua ih pu ihpa te gam in,Sengamah ei tawh ih kibatpih Tibet mite,Kawl,Naga,Bodo,Kachin,Lahu-te tawh teng khawm hi.Sengam pan in Jesuh suah mapek in,sim lamah ki taikhia-in,Jesu suah khit kum 100 khawng ciangin,Chindwin gam kuam tengah ki teng ta hi,ci hi.Kawlzang panin, Zo minamte AD 1000 kumpawl pan in nitumna lam khamtung gam ah tai kipanta dingin ki ummawh hi.Khamtung gam a tai,pawlkhatte in Ciimnuai khuasat uh a,tuate pen tu laitak a"Zomi"a kici Tedim gam,Tonzang gam,Manipur gam leh Mizoram dong a teng,Ciimnuai a piang a kici tneg ih hi hi.Ciimnuai khua mun in,tu laitak Saizang khua khang ahi hi.Pawlkhatte in Sunthla khua kiangah Lailun khua sat uh a,tuate tu laitak a"Lai"a kici Falam,HLailun piang zongh kici uh hi.Pawlkhatte in Suunpi munah Bochung khua sat uh a,tua te Lushei suan minam tuamtuamte hi-in,tua panin tulai tak a Mizoram kici-ah kizel uh hi.

A tailo te Zo minam pawlkhatte Yaw gamah thaam suak uh a,Kawlte tawh ki gawm uh ahihman inKawl bang buang,Zo bang buang khat suak uhi.Kawlte in,"Zo"pen "Yaw"ci-in gelh uh ahihman in,"Yaw mi"a suak uh ahi hi.

Zo minamte khamtung lamah a lom in a tai ma in khamtung gamah khumi/Khamite na tung zo uh hih tuak hi.Asho te pen khamtung kahlo in Kawlang leh Arakan zang lam zuan uh hi.Cho te bang ci lal uh cih ki theilo hi.

Hih bangin Zo minamte namdangte in a tuamtuam a hong ciaptehna uh hang a hizongin,ih lalna lampi zawi kibatloh na hang in a hi zongin,tu-in lom tuamtuamah kikhenin nam tampi ih kisuah hi.Hi bangin a lom tuamtuam a ih om na in nidang a minam khat hinapi damdam a kikhenkhen maw,ahih kei leh nidang a minam tuamtek ki hi napi damdam a ki gawm gawm maw?cih ngaihsut huaipi khat suak hi.

4.ZOMI NAM NI HONG PIAN KHIATNA ZIA

Zomi Nam Ni pen  Tuunkha(February 20)ni-in ki ciamteh hi.Hih ni-in muhna toi tawh hong piangkhia hilo in,minam leh gam itna lian pi tawh hong kipankhia ahi hi.Hih Zomi Nam Ni hong piankhiatna thupen a zaipi khat ahi hi.

Hih ni-in Zomite' a dingin suahtakna,ki-it ki lemna,minam vai leh cikmah ciang mangthang ngei nawnlo ding,Zomite' tangthu mungpi kha ahi hi.

Zomite' a dingin Zomi Nam Ni hong piankhiatna thu tel tak a ih tel theihna dingin,hih bang a a hong piankhiatna tangthu tawmbeek ih theihloh ki phamawh hi.Mikang kumpi in nisuah na lam gam te ong keek a,India gam hong tungta hi.

India pan in Kawlgam khanglam teng,1824 kum in hongla hi.1852 kum tak ciangin,Kawlgam phellang hong laksak khinta uh hi.1885 kum ciangin,Kawlgam buppi hong nuaisiah uh hi.Tua hun laitak in,Zogam pen ei leh ki ukna,India leh Kawlgam kikal ah om hi.Zogam in kumpi neilo in,mi khempeuh kumpi leh nautang kici hi.Ki-ukna thukhunpi ki neilo hi.Hih bangtengin gam keek,huang-eu mikangte in hong muh uh cianginZogam hong sim uh a,kum tampi hong sim khit,1896 ciangin Zogam hong la zo uh a,1907 ciangin Zomite' deihna ahilo,mikang mumpi deihna tawh ki-ukna,hong bawlsak in Zomi tangpi tangta deihna donghlo a,Zomi leh Zogam uk ding Ukpi(Feudel Chief)hong guan ziau uh hi.Tua bang a hong bawlnate uh kithuak nuam tuanlo in,Kawlgam sung a om minam kimte tawh aki bangin Zomite in Mikangte ihdo na tangthu ciaptehna in Zomi Nam Ni hong piangkhia ahi hi.
Tangthu te leh et kik leng:-

1939 kum khit ciangin,suahtakna ngah nang a hanciam na,hong na sia semsem hi.Zomite' khua muhna zong hong zai semsem a,Zomi kipalkhopna pan mun lente in gamkeek Mikang kum tungah,anuai a bangin nam (9)na ngen uh hi.Tua te in:-

1.Zogam in Zanggam tawh kibang aa,ki ukna lam phattuamna ngahna ding

2.Zogam ki ukna pen Zomite deihna tawh ki zui a thukhunpi bawlna ding

3.Pilna la,Cidamna lam leh Sumzuak sum lei na lam khantohna ding

4.Zogam pilna sanglam a manlang a puhphatna ding

5.Suakta tak a Biakna zuih theih na ding

6.Zogam lampi kizopna a man lang a ong bawlsak na ding

7.Zogam leh Zanggam suakta tak a kikawm ki zop theihna ding

8.Zogam in minamdangte tawh liangko kikim a ki zop theih na ding

9.Kawlgam in suahtakna a ngah ciangin,Zogam in zongh a kibang a a ngah pah na ding

ci-in thu nam (9)na ngen uh hi.

Hih a tung a ngetna nam (9) te Mikang kumpi in apiak ding sangsik in,hih kipawlna abei nang hanciam lai hi.Makaite zong gam vai(polittic) asep nawnloh na ding uh thu pia zawsop hi.Ahihangin mipi-in Mikang kumpi vaihawmna a deihlohna uh na pitaak in  lakkhia uh ahihman in,Kanpalet pan Mikangte taikhia uh hi.

Kawlgam in suahtakna i ngah cil ahi 1949 kum a ki at,Gambup thukhunpi tawh zui-in,Palimen(Parliament)a a dawl tungnung leh a dawl nuai nung ci -in dei nih om hi.Zomite a dingin tua Palimen dawl nih aitang palai puak ding hong kulta hi.Paliman ah Zomi tangpi tangta' te lungkimna tawh palai puak ding ahihhangin Minam kim Paliman te ah,gamkee dangte bangin ukpi te leh Khawk ukte palai puak ding maw,cih thu kitelkhialhna hong omta hi.Tua thu siangsak dingin,Zomite kimtak a thu ki kup khopna akhat veina Zomi Nambup Khawmpi(Zomi National Conference)Falam khua-ah 1948 kum Tuunkha(February)kha 12 nipan 22 ni dong nasia takin kibawl hi.Tua khawmpi a ni nih ni-in,Tedim pan in Pu Thawng Khaw Khai in thusun na nei hi.Tua in suahtakna ngahma hun lai-in Zogamah gamkeekte hong nutsiat gam hoihlo ahi hi.Ukpite leh khawk ukte hong uk cipna hang a a paing mi,kuli vanpua te thaman pialo a sawlna,mi zawng nautaang te in khua-ul sisan luang a a thalawhsa,asepna tungah thu man lo pi a laksak na,akipan a thu neihna te uh uang zatluatna te hangin,nakpi takin gen theihanki thuak hi.

Tua ahihman in Ukpi ngeina tawh ki ukna,a zung na tawmin longkhia a ei leh ei suakta tak a ei suakta tak a mipi' deih ngeina tawh ki uk na'ng cih ahi hi.

Tua a thusun pen Falam,Lailun huamtang a pai a hi Pu Chun mang leh Kanpalet pan palai Pu Thang Muangte nih in thukimpih pah uh hi.Tua a thusun thukimpihna mipi vote te tawh a khensak uh ciangin,mipi 5000 sung pan vote sagih bekin nial aa,vote 4993 in thakhat thu in,lungkimpih ahihman in kikipsak pah hi.

Hih bang a atam zaw thukimna tawh ukpi ngeina abeisak na dingin,Zomi nam khempeuh mipi deihna tawh ki ukna ahi Democracy huihdam kidik kha a,khua muhna mittang hong keuhta hi.

Hih bang  kikhopna aki bawlkhit phet in thu vaihawm pawlin,Ukpite a ki beisak man in,liauna(compensation)Dangkan 500,000 pia pah hi.Tua dangka pen a zaalian pen panin,a zaa neu pen dong 70,000,20,000,500,1000 leh 100cih bangin seh hawmsak uh hi.Tua pan a kipan kum tampi akithuak ki uk cipna,ki gawtna leh Ukpite siah kaihna khutnuai pan kisuakta ta hi.

1.Hih bang a Falam khua a ki bawl khawmpi-in,gamkeekte hong nutsiat gam hoihlo a hi ukpi ngeina tawh ki ukna a beisak bek thamlo in,Zomite khangtangthu sungah ki thu tuak diamdiam a Zomi Nam Ni bawl theih denna,

2.Mipi atam zaw deihna tawh ki ukna ahi Democracy ngeina zatna suahtakna a ngah cil kawlgam sung a teeng minam tuamtuamte tawh liangko kikimna,

3.Kipumkhatna ngah in ih gam a kip den nang leh Zomite minam vai lampan deihtak a kipanpihna zong ahi hi.

Gamkeekte hong guat gamh hoihlo ukpi ngeina tawh ki ukna,a beina ni ciapteh na dingin,Tuunkha(February)20 ni pen,Zomi Nambup a dingin,ni thupi pen ni hi ci-in ki ciamteh hi.

Hih pen Kawlgam sung bek thamlo,leitungbup in hong theihpihna ding deihna tawh 1950 kum in Falam khua ah Zomi Nam Ni nasia takin ki bawl aa,tua laiah kumpipa Soa Shwe Thaik leh a pawlte zongh na kah uh hi.Hih bangteng ciangin,"ZOMI NAM NI"hong piangkhia ahi hi.Zomi a kci peuhmah in hih ni thupi ni kumsim in bawlden a,a kip tawntung na ding Zomite' khempeuh ii i mawhpuak ahi hi.

5.ZOMINAM NI A PHAWK HUAI NA

February 20,2004 nipen Zomi Nam Ni kum 56 cin na hita hi.Ei Zogam khamtungah a tung nunung pawl kum zlom 14 hun pek a kipanin eima hausa leh Ukpite tawh limtak ki ukna,aki cian in ih nei hi.Mikang gamkeekte in,Kawlgam hong uk khit ciangin,ei Zogam pen Kawlgam i gam khat(province)in 1896 September kha in hong ciaptehsak in 1896 Chin Hills Regulation Act tawh in zati ukpi ki ukna mah,hong zang paisuak sak uh hi.

Kawlgambuppi in 1948 kumin suahtakna ki ngah kik in,Parliamentary Democracy tawh ki ukna hong ki laih ciangin,ei Zogam zongh ukpi ngeina ki zang nawnlo in,Council kiteelna tawh kilaih hi.Tua bang a hoihtak a,a kilaihna dingin,ei Zomibup in Falam khua ah,mihing tulnga val kikhawm inthu khen sat ni ahi,February 20,1948  pen Zomi Nam Ni ci-in,1951kum ciang in kikipsak hi.

Zomi nam ni hong tunsial in ngaihsut huai leh phawkhuai athupi te lak ah,thu nih om kasa hi.Tuate in ei Zomite ki thutuah na ding leh khantoh masuan zawhna ding cihte ahi hi.Nidang lai in kihawh kikawmna,ahaksat man in khua khat leh khua khat zong,mi dang pi ki sa kha liang hi.

Ih pau leh ih aw kaih zia tawmtawm a kilamdan man in,mikhual in ih ki ngaihsun kha liang hi.Tu in khat leh khat kipi,ki kawm kimu sem khawm a ih om ciangin,midang sa dang ih hih hetlohna ki phawk semsem in,ki theihsiam ki sang siam ta hi hang.50 vei na Zomi namni Golden Jubilee Yangon ah akibawl lai-in,Zomite khantohna ciaptehna Golden Jubilee Commemorative Magazine laibu limci mahmahkhat hong bawl khia uh hi.52 veina Zomi namni bawl Yangon Comittee te in Zomi pianzia sutna,ngeina,khantohna leh mailam ngimna ci-in,Myone sagih buppi seh in,thukan na kinei a,tu in a laibu in Zomi nam ni lap in,hong suak khiata hi.Tua banah a thupipen khat in,ei Zomite' chin ci-in kawlgam,vaigam ah hong ki lawhna hangin ei leh ei Zo,Lai,Cho,Sho.Yo,Yaw,Khu ci-in,Myone zui a i ki lawh ngeingei pen phungpi khat,ih pianna ih pu ki bang gegu,lawhna leh ciaptehna ki bang khalo hi kha ding hi cih ciang ki tungta hi.

Tuhun inpilna,siamna khangto mahmah in kawlgam zong hong khangto  ta hi.Kawlgam sung a om minam lakah ei Zomite' zong a tuntual ih hih khak lohna ding leh mailamah ki thutuak a,masuat zawh na ding nakpitak in tel a,ih "ZOMI NAM NI"ih thupitsak ding phawk huai kasa mahmah hi.

Professor C.Thang Za Tuan

Deputy-Director General

Basic Education Dept.,

Ministry of Education,Myanmar


Laaksawnna:

1.Zomi Beacon,Premier Issue 1995/1.pp.114-118.Publishehby Pubblicty Deparment/ZRO,lamka,Zogam,1995 A.D

2.Ciimnuai Magazine,1994,Zomi Siamsin Kipawlna,University of Yangon.