Showing posts with label Kapteel. Show all posts
Showing posts with label Kapteel. Show all posts

Kapteel Khuasatna Thu

Khuamin leh khuamun
Thang Siangh

1867-kumin Pu Thuam Thawng in mi-30 tawh Kapteel khua saat hi. Tua munah Kapteel a kici mikhat teeng khin hi. Tua ahih ciangin ” Kapteel khua cipah ni,” ci-in thukim uh hi. Khuathak saat ding pen Pu Thual Tun in awilo ahihciangin, lakhat tawh Pu Thuam Thawng nakha hi.
a. Limbelh in mabang pan e vangkhua khon e, Saitui vangkhua lailen ding ka-awilo e.
b. Ningzu aisa siah bang niang naphung lai-ah solsa deihluat hawm ih taan kha ding hi e..
Pu Thuam Thawng lungkimzo tuanlo ahihmanin gungaal nitumnalam veel sak hi. “Mual in um aa gaaldai hoih hi. A gam zong sabenna dingin hoih hi” acih ciangin Pu Thuam Thawng thukimin gamsaat uh hi.
Kapteel pen Dawi maw, mihing maw???
Hihmun aa teengpa in, “Kapteel hing,” ci-in, hualsing golpipi hualvanvan hi, ci-in kigen hi. Kapteel in lovaat thacial a, a nu kiangah, ” Taangngaan beelsagih nahuan inla, zu beelsagih naluup in, ” ci hi. A ciah ciangin amahguakin hong tungaa, ” nalawmte ee” acih ciangin, ” kacih bangin ankuang sagih leh meh kuangsagih lui in,” acih ciangin tua bangin hih hi. Annete a kimuhloh hangin an kinegai hi. Kapteel in Pawlhpii a kici gamkuampi khat nikhat sungin zomai lel hi.
Kapteel sihna.
Tua laitakin Suangpheigam kiiltungzaang khat om hi. Bualtung kici hi. Tua laiah minam tuamkhat teeng hi. Kulh tawh ki-um ahih ciangin kuamah a simzo omlo hi. Kapteel a kicipa in, ” ken simzo ning” ci-in a sim dingin kuan hi. Kulhpua panin a ngiim bek zong, laulua in puukzaizai hi, ci uh hi. Mitampi a thah khit ciangin, kulhsung aate luhkhia dingin, zusa-in kibawl a, kulhvangah lut hi. Kulhvangah a lut ciangin vaithaangah awkin si hi. Hilai-ah Kapteel a kicipa taangthu bei hi. Amah pen Dawilawmnei bek hilo-in dawi hidingin ki um hi. Bang hang hiam cihleh mihing kimlai zusa suak thei ahihmanin.
Taanglai-in taangthu tuamtuamte ah Dawinumei a tenpih zong om hi, ci-in kigen hi. Piangthei takpi ding hi. Taangngaan beelsagih leh zu beelsagih gai hi. Nikhat sungin Pawlhpii gamkuam khat vaatzo hi. HUalsing luangte adeihdeihin hualzo hi. Leitung aa mihaatpente kicial leh zong mi-10 inzong taangngaan beelkhat gaizo nailo kha ding hi.
Kapteelgam kingahna.
Kapteelgam pen Falam khua Pu Con Bik gam ahi hi. Pu Con Bik kiangah siah kipia peuhleh khua kisaat thei ci ahih ciangin, Taangpuate Pu En Ngaih in Suangzaang Hausapa, Gualnamte ahi, Pu Zil KIl kamphenin la a, gamngen dingin pai uh hi. Pu Con Bik in sial 120 nangen hi. Behiangkum simin sial zabo khatta siah piak dingin thukim uh hi.
Tua laitakin Pu Thuam Thawng in Khuangleeng Hausapa tanu sal-a amat Vanchingi a keplaitak ahi hi. Khuangleeng Hausapa in hihthu a theih ciangin Pu Con Bik kiang napai a, ” hong matsak katanu Vanchingi nakal hamtang in,” ci hi. Kapteelgam leina lakah Vanchingi kipiakhia hi. Vanchingi pen sial-100 taangin sang a, hih a nuai aa teng pen sial-20 tangin saang hi.
Sial-100 … … … … VanChingi.
Sial-20 … … … … Saiha kopkhat.
Zangsial suan sialkhat.
Thau lawngkhat.
Zam khat leh daakbukhat.
Sialkhat.
Kapteelgam dingaa kipia.
* Nisuahna lamah meiteigun dung.
* Saklamah Musil mualdung.
* Nutumna lamah Innbuuk leh Lennupa.
* Khanglamah Lualui paisuk gunsun dongin napia hi.
A ciah ciangin Sialtei khat leh Thallupdak kici daktal khat puasak hi. Launa naneih uleh patauko nadingin daktal tum un, ci-in vaikhak hi.
Vanchingi a ngahna.
Saizaang ah Pu Thuam Thawng a khanlaitakin a salkhawi Vaipheite taisuah a, Khuangleeng dongin vakan hi. ” Thuam Thawng aw, nasaltaai kan aa nong pai namaizum lo hiam? Khuasilgam Leisante Hau Pum kathah nathei hiam, ” cihleh minsialin kogawp hi. ” Tuate nathah takpi mah hiam” acih ciangin, ” that mah ingh.” cikik hi.
Tua khit ciangin, Pu Thuam Thawng in, ” Hing kha kabeisak diam? Dai veel un,” ci-in sawl hi. Daiveelte hong ciah ciangin galsim dingin kuankik uh hi. Hausapa tanu Vanchingi man a, hong ciah uh hi.
Pu Con Bik tungah sutpom.
Kapteel lungnuam mahmah aa omlaitakin kilemlohna hong piang a, mikhat in gaal vala hi. Tua laitakin Kapteel khua-ah kulhpi thum om hi. Khuamun sungah Haat Langte Pu Gen Sut kulh, khualai-ah Sukte Pu Thuam Thawng kulh, a niamlah Gualnamte Pu Vum Khup kulh kici hi. Khualulam Sihsiipveeng phei teng ah Vaipheeite inn-60 teeng hi. Hualngo-gaal ci-in hong sim a, mi-59 si hi. Tampi hingmat uh hi. Gaal lapa in innpi saksiah bek simin sawl hi. Tua mah bangin innpi saksiah bek sim uh hi.
Tua gaallapa taangthu hibang ahi hi. Logam ciing-3 deih a, Pu Thuam Thawng in tanzo kei niteh, Gen Suut in tan hen, a cih ciangin Gen Suut in tan hi. Tua teng lungkim lo-in galla ahi hi. Hausa upa theihloh-in zankhatthu in nataimang uh hi. Hibangin gaallauna hong tam ciangin, Pu Thuam Thawng in Suutpom dingin, Songpuutte Pu Neek Lut leh Kamphen dingin Simzaangkhua Kip Thuam te Pu Con Bik kiangah paisak hi. A paite-nih tungah Pu Con Bik in thupha tampi napia hi.
Amaute hong ciahkik ciangin Kapteel khua hong simlai a, a hingmat a sanggamte uh Seipi khua ah om ahihmanin, Seipi hong baang uh hi. Seipi Hausapa Dal Chung Nung in natawng gawp a, ” ih gaalte hong pai hi,” ci-in man a, taangcilciangin khuh uh a, a tungah aakngawngsi taakhin a zun uh peekin khum uh hi. Seipi pan hong ciah u ciangin, amau inn tunglo-in Pu Thuam Thawng inn tungmasa hi. A thu khempeuh a gen ciangin Pu Thuam Thawng in aakluisan khattawh lingaat hi.
Seipi ah bumtuak ahih ciangin Pu Gim Thang lungkimlo-in sialzabo khattawh sialsung-aih sak a, hinglapna bawl uh hi. A hinglapni taangsuah nitaak ciangin , bikhalaap a suah phetin lakhat tawh hong pusuak hi.
a. Mun-inn ngaihman sawnte ngaihman dota kankong hong ing e.
b. Ningzu aisa buan bang niang e, lawhciang khuklu in nei ing e, hente sang lah thang zawng e.
Sutpom hong tunzawh kha-7 a cin ciangin Pu Neek Lut si hi. Sutpom dingaa a sawllai-in, ” na sihleh sialpi khat tawh hong gui ning,” ci-in kamciam pia hi. Sialpi sangin Taamcip leitang deihzaw ahih ciangin, tudongmah in a taten neilai uh hi.
Myo-uk suam.
Kapteel khua pen 1867 kumin kisaat hi. 1880 kumin Mang Cin tapa Am Thang in Nuamkhua saat hi. Tu-in Muizawl kici hi. Pu Thuam Thawng sanggamnu Zaang Ciin zong Muizawl ah teeng hi. 1888 kumin mikaangte hong khang a, Tulsuk panin Phatzaang hong nawkto-in Leisan ah Thaang ah kido uh hi. January 23, 1889 kumin Gen. Founce leh Major Raikes makai a, galkap honkhat tawh Thuamvum ah giahphual saat uh hi. Tua kum February kha ni-4 ni-in Khuasak la hi. Ni-13 ni ciangin Buanman, Thuklai, Saizaang la a, Meiteigun nisuahna lam khempeuh Mikaangte khutsung tung khin hi.
Meitei gungal nitumnalam nawt dingin kipan uh hi. Tuahun in Khamtunggam ah inn-100 a pha khua tawm mahmah lai hi. Kapteel khua inn-300 mpha khin hi. Kulpi zong thum om hi. Mikaang kumpite pen Kapteel innpipa Pu Thuam Thawng tawh kilemna bawlin sialmei-in kivaat uh hi. Thukimna kamciam bawl ahi hi. Kapteel ah Mikaangten zumphut dingaa Pu Thuam Thawng in a ngeina bangin siahkai dingin thukim uh hi.
Pu Thuam Thawng zi pen Sihzangmi Khua Vung ahi hi. Tanih aneih khit ciangin Thang Ning in heek hi. Khua Vung in atheih ciangin hehlua a, a tanihte tawh kentuakin kisihbawl uh hi. Hihthu tawh kisai Sihzangte in nasa mahmah uh hi.
Gungal Kapteel khua ah Myo-ukzum koih ding cihthu leh Pu Thuam Thawng in siahkai ding cihthu, mikaang kumpi tawh kithukimna a zak ciangin Sihzanglamte patau uh hi. Tua bang hi thong leh Kapteel kizo nawnlo ding hi, ci-in hih geelna buaisak ding ngaihsun uh hi. Tua laitakin kamphenpa pen Sihzangte Khai am ahi hi.
Mikaang kumpite leh Pu Thuam Thawng sutuah dingin kamphenpa vapai hi. ” Kumpite in nang lianpen ding hong cihpen hong khemna ahi hi, um ken” ci hi. Nangzaa suankhia dinga Myo-uk hong koih ding hizaw hi. Nata Pau Dal in gaal mannailo hilo hiam, lampi ah nasuaam lecin galman hipah ding hiteh,” ci hi. ” Pu Thuam Thawng in, ” Mikaang kumpi tawh kiciamna nei khinzo ing,” ci-in nial hi. Thang Niing in kamphenpa thugen um mahmah a, ” Pau Dal gaalmat nang hihthulo a dang om kei, ” ci-in a pasal nakpi-in tawsawn hi. A zi’n phuphu ahihmanin a sawt ciangin lungkimlo pipi-in mang hi. Pu Thuam Thawng a kuan khiatni zingsangin, Thang Niing in aniik ciangdawnah pei a, ” Na Pu uh gaalsim dingin kuankhia hi,a zui ngamlo ten kaniik teng un,” ci-in kiko hi.
Pu Thuam Thawng a zawh khit ciangin kamphenpa Kawlpi zumah taisuk a, Myo-ukpa kiangah, ” Thuam Thawng in saiha leh cinghpi kingo hong pia nuam hi, hong lahen,” ci hi, acih ciangin, Myo-ukpa lungdam mahmah a, lungdam thuhna dingin dangka Ks 3000/- puato pah hi.
October8, 1892 ni-in Myo-uk dingin Rakhine te U Tun Win paisak hi. Kamphen dingin Aung Kyi leh nungzui-28 hong tonpih hi. Sihzaang Khup Pau leh a tapa Khai Kam in Myo-ukpa sakolkhau kaihsak a, hong mapi uh hi. Pu Thuam Thawng leh a tapa Pau Dal leh Kapteel pan pasal thahaat teng tawh Thuklai leh Pumva kikaal Suangvum or Naalmual ah napang uh hi. A kiciamnamun a tun ciangin Khai Kam in dangka-kuang khelin aman pua a, ” Kanungsiah teng vawt ta vo,” ci-in dangka kuang tawh taai hi. Pau Dal in Myo-ukpa kaptuukin a nagawngtan pah hi.
Mikaang kumpite hongpai a, Kapteel khua haal hi. Pu Thuam Thawng te pata manin thong ah khum uh hi. 1893 kumin Pu Thuam Thawng si hi. 1894 kumin a tapa Pau Dal sileuleu hi. Kawl kumpite maivilna dingin mikaaang kado ci-in taangthu tuamtuam tampi a kigelh hangin mikaang kumpi ngawng tanngam pen Khamtungah Pu Thuam Thawngte pata bek om hi. Khai Kamte pata in dangkabawm tuah uh a, mikaang dolo uh hi. Hampha bilbel suak hi. Pu Thuam Thawng in laphuak a,
a. Thahtheih kathah thahmawh kathah thahminthang bel kei hing e.
b. Tuanglam lai-ah a lian bel zong taang in siam bang meet ing e..
Khamtung khuasaat dan leh thupiang tuamtuam sut leng a zaknop tampi omlai ding hi. Kei ciamtehna bangin kicinglopi-in hiteng hong suaksak kahi hi.
Pr Thang Siangh
Src: ZomiDaily.Org

PU TUAL KHAW MANG @ Pu Mangtal TANGTHU

PU TUAL KHAW MANG @ Pu Mangtal TANGTHU.

Pu Mangtal.

Pian na
Sukte panin khang 9 na-Khan Thuam, Khan Thuam’ tate: Kam Hau, Pau Kam, Gawh Pau, Za Khai le Za Pau, Gawh Pau’ tapa, Myo-Ok suam makai, Kapteel Ukpipa Thuam Thawng, ThuamThawng’ tapa Ukpi Do Tual; Do Tual’ tapa, Kawlgam suahtakna dingin Zomi, (Tedim) taangin Pinlong Thukimna (PangLong Agreement) letmat a thuh pa, Saizang gam Ukpi Pu Thawng Za Khup, ATM., le Pi Tel Za Kai te sung panin 1935 kum June kha ni 9 ni in, Saizang khua ah suak hi.
Pu Do Tual leh Pi Pum Khaw Man (Mualbeem)te suan leh khaak teng:-
1. Pi Niiang Khaw Lian - Pu Tual Lian Zam ( Muizawl)
2. Pi Ning Za Hau - Pu Son Langh(Saizang)
3. Pu Thawng Za Khup - Pi Tel Za Kai(Saizang)
4. Pi Thawng Za Cing - Pu Thang Za Kam(Muizawl)
5. Ciin Za Go (a neu in si)
6. Pu Thiripyanchi Thawng Cin Thang - Pi Niang Khaw Mang (Tongzang) - Pi Cing Lun Niang (Tongzang)
7. Col Dal Za Kam - Pi Man Kaih Niang (Tedim)
8. Pu Mang Khaw Nang - Pi Khan Man (Saizang)
9. Mang Khaw Pau (a neu in si)
10. Pi Cing Khaw Lun - Pu Suang Cin Pau (Saizang)

Pu Thawng Za Khup leh Pi Tel Za Kai suan leh khaak teng
1. Tual Za Dal (a neu in si)
2. Nu Man Za Go - Pa Song Khan
3. (Nu Mang Do Cing) - (Major Tual Khen Pau)
4. Pa Tual Khaw Mang - (Nu Cing Ngo Niiang)
5. (Lt.Col Lian Khan Thang) - Nu Hau Khan Lun (or) Khin Hnin Aye
6. Nu Lian Khan Vung - Lt.Col Tual Do Dal
7. Thang Cin Zam (a neu in si)
8. Hau Za Niang (a neu in si)
9. Kam Za Lian (a neu in si)
10.Pa Nang Cin Pau - Nu Ciin Do Niang

Mualbeem khua Zeya Kyaw Htin Lt. Col Lian Cin Zam leh Pi Ciin Za Ngul te tanu u pen Nu Cing Ngo Niiang tawh 1963 kum in ki teeng aa, tanu(4) leh tapa(2) nei uh hi.

Pa Tual Khaw Mang leh Nu Cing Ngo Niiang te suan leh Khaak teng:-
A Innkuan pih A tate
1. Nu Kai Za Dim - Pa Pum Za Khai - Cin Lian Tuang
- (MangSian Mung) - Kam Sian Khai - Mung Lian Khual
2. Nu Ngul Lian Cing - Rev.Dr Cin Khua Kham- Cing Sian Lun - Niiang Sian Kim
- Daniel Vum Sian Kham
3. Nu Cing Ngaih Ciin- Major Thang Lian Thawng- Vung Zam Kim - Niiang Sina San - Dal Sum Mang
4. Pa Khup Khan Kam- Nu Dim Lian Cing - Niiang Sian Dim - Mang Sian Khup
5. Zam Khan Lun (a neu in si)
6. Pa Zam Lian Dal - Nu Ngai Nei Kim - Mang Sian Zam - Niiang San Kim

A it mah mah a innkuanpih Nu Cing Ngo Niiang in 2004 kum May kha(29) ni in, Topa aang sung hong zuat san hi.

Sang kahna
1941 kum in Saizang ah sangkah kipan in Galpi khit ciangin Tedim, St John’s Diocesan High School le Tedim State High School ah kah hi. 1954 kumin ZangKong Cushing High School panin tan sawm zo in Rangoon University ah Zato lam sin dingin I.Sc. kah hi. Zato Sang (Medical College) kah thei ding (qualified) napi in zui nawn lo in B.A. kahin English Literature, Political Science le Western History tawh 1959 kumin B.A. zo hi. Master Degree M.A. zop theihna ding (Q, qualified) hi. 1961 kumin Upadi lam B.L. (Bachelor of Law) degree ngah hi.

Rangoon University a kah sungin Zomi sangnaupang kipawlna (Hill Chin Students’ Union) ah a makai lam ah kihel den hi. 1957 kumin Zo Zum (Chin Affairs Ministry) te in Zomi Namni pen February 20 phiat in, December ni 4 ni in khel dingin a vaihawm uh hi. Tua ciangin Zomi sangnaupang te lungkim lo in ‘kankuat’ uh a, ‘Chin National Day Action Committee’ phuan in tua lai ah Chairman (Makaipi) seem hi. 1957 kum February 20 ni in Sangnaupang Innpi (Union Hall) ah “Zomi Namni” a bawl veve uh ciangin, Zo Zum a uliante heh uh a thubawl ding nangawn a sawm uh hi. Ahih hangin Vuanzi U Zahre Lian in, “Sang naupangte’ ngaihsutna sang mahmah hi,”ci zawsop ahih manin bangmah cih thei lo uh hi. Kum(12) a phaak hun in a pa Pu Thawng Za Khup Panglong thukimna letmat thuh ding aa pai aa, a mah leh a ni tapa Lt.Col Tual Do Dal te in va zui uh hi.

Nasepna
1960-1961 - Rangoon University ah English Tutor seem hi.

1961-1963 - Ki uk na lam ah lut in Pegu Division ah nasep sin na a neih khit teh Matupi Township ah Myo-ok (Township Officer)leh Third Class Magistrate Power ngah hi.

1963-1965 - Mandalay Division, Yamethin Township ah Second Class Magistrate power tawh S.D.O (Vuandok zaa) ngah hi.

1965-1968 - Maymyo ah District Treasury Officer, Head quaters Magistrate leh Registrar of Deeds seem hi. Tua hun sungin First class Magistrate Power kipia hi.

1968-1971 - Amarapura ah Speicial Magistrate Power tawh S.D.O (Vuandok) seem hi.

1971-1972 - Mawlaik ah S.D.O seem hi.

1972-1976 - Gamsung kiuk zia kikheel na ding hangin Hakha ah ki puak in Constitution thak tawh kisai mipi lungsim laakna leh Hakha Township Election Commission ah Chairman seem hi.

1976-1978 - Tedim Township people's Council ah zumuk hi.

1978-84 - People's Council nihna kiteel na (Election Commission) chairman tavuan kipia ban-ah Chin State People's Council ah member in ki teel hi.

1984-1988 - Zakhang in Sagaing Division zumpi ah Mangpi seem hi.

1988-1991 - Kalay District ah (Dy.Comissioner) Mangpi seem hi. Tua laitak in District Chairman pen Lt.Col Thein Sein (Tulaitak aa kawl gam Tamada pa ) hi in a mah pen District Secretary seem hi.

1991-1993 - Kachin Gam Putao District ah Mangpi seem hi.

1993-1995 - Chin State, Haka ah Menzi(Commissioner) seem hi.

1995-1996 - Magwe Division ah Menzi(Commissioner) seem hi.

1996-1998 - Director, Ministry of Home Affairs sem hi.

1998 kum June kha in pension la hi.

Mipi aa ding a sep na
1976- Tedim ah a sep sungin Party/Council makaih lamlah na tawh Tedim khua aa dingin UNICEF huhna sialtaang luitui laakna ah vaaihawm hi. Tua ban ah Tedim khuakim, Saizang, Kapteel khua te ading zong tui ngah pih hi. Heilei leh Saek khua, Sialtui leh Suang zang kikaal mawtaw lam tawh nang vaihawm pih in, huhna ngah sak hi.

1989- Kalay District ah Mangpi a sep laiin Kalemyo pan Monywa mawtaw lamthak bawl ding tungsiah ah a puak tohna tawh kizui in tu aa a kizang"Yagyi" lampi a kibawl hi.

Auto Telophone kideih mah aa, a hih hanginTedim ciangciang in ngah kei nuteh hong kicih san hi. Telepone ngah nang Tedim Committee te in a mau ki don tawm Fund tawh Yangon ah kusale pai sak aa, tua a pai te Yangon pan na makaih hi. A kisai zum khempeuh ah a pai uh hangin, ngah zo lo uh hi. A nunung ciang in, a maa meel theih Col(Retd) Zaw Win Zaw YMBA(makaipipa) kiangpai in, ngahzo kei nuteh na ci hi. A hih hangin A man' "Ko kumpite tung khut dawh ngen ding aa hong pai hi kei ung. A leizo ding aa hong pai hi ung" a cih ciang in tua pa in "500-600 lalks bang bei ding , Kuan leizo ding?" ci in a dot teh a man a paipih pa Thang Sing kawk in " Hiah Boss om hi!" a cih teh kumpi tung ah hong panpih ning ci a hih manin Auto Telephone ihngah nang lampi hong ki hong khia hi.

Pension a laak khit ciangin Zangkong bulphuh in, a gam le a lei khantohna ding a deih sakna tawh mun tuamtuam pan huhna ngah theihna ding vaihawm sak hi. Tedim khua banah Saizang khua leh Kaptel khua tuineek, Kaptel Gunleipi te amah mah in a phuutsak a, a ngah pih ahi hi. Tua banah Sialttaang tui kingah khit ciangin thu tuamtuam hangin ki zom zo kimlo ahih manin, tua hun a UNICEF a vai hawmpipa Mr. Mendez (Country Representative) in hong tun kik ciangin, huhna ngen kik in, tui lampi khel na dingin tuizawl 4"HDP te pi 27,000 hong piak beh hi. Ih gam khantoh nading a deihna tawh Australia gam Taangmi (Ambassador) te nupa Tedim gam ah zin pih kawikawi in Australia te huhna tampi kingah tuam hi. 

Zangkong panin “Tedim Association” kici Zomi Tedim mite gam khantoh na ding kipawlna phuan uh a Kumpi te in thukim pihin, kipsak hi. Tedim Association ah President (Pawl makaipi ) ‘term’ khat (kum 3) sung a sep khit ciangin ‘term’ khat sep beh dingin kitel kik hi. 2011(63) veina Zomi namni in ah ZNC in Panglong letmat thuh teng pahtawina NLD zum ah ki pia aa, A pa Pu Thawng Za Khup taangin Uion Hero Award saang hi.

Biakna Upna
U Tual Khaw Mang peen Zogam khanglui biakna abul mahmah panin khangkhia ahih manin Zo ngeina lui, lasakna, laamna, zu le sa neekna te ah nuamsa mahmah hi. A pa in hong sihsan ciangin a Nu lunggulh na tawh a Pa’ hanken ding in Kawlgam Irrawaddy guun naak, Tagaung gam gammaangtu lak ah Zangsial, Chindwin gun gei Mawlaik gamah Sai a mat ciangin a nuai a bangin la phuak hi.
a. Mi in sanglian a kap leh, gual tung a tuanna hi ee,
b. Leen sum kai a sang ka kap aw, zua’ vaang ka ngaih man hi ee.

A suah zawh kum 50 sung Zo ngeina, dawi biakna sungah nop takin a bual piikpeek khit ciangin piang thak in Zangkong I.C.C Pawlpi ah ki-aap hi. 1998 kumin US, Hawaii Haggai Institute te’ ah “Advance Christian Leader Seminar” kah hi. Faith Bible Training Centre ah Diploma zong ngah hi. Saizang khua a apu apa te lamsa innpi peen, tu in AG Biakinnpi leh Ciimnuai Childcare Centre, naupang pattahna sang in zangh in a lungkim mahmah hi. Tua Ciimnuai Childcare Centre dingin Japan kumpi in Inn lianpi khat lamsak in kizo siang dekta hi. Tua banah Saizang khua khung ah mite in Pasian bia in nop takin thu a nget theih nading in pi 50 a sang Concrete Singlamteh golpi khat ama’ hanciamna tawh lamin, 2011 April kha in zo hi.

Topa’ kiang zuat na
Tua bangin Pasian ading le a gam a lei a ding in na semin a om laitakin a lungtang natna suak in thungetna le zatui zaha tawh a kibawl hangin 2011 kum June kha ni 8 ni, nitaak nai 8:30PM hunin Topa’ aang sungah a tawntung a tawlnga dingin hong zuat san hi.

Src: Www.laibusaal.Com

Kapteel gam: Len Nupa

Hiah ong khak kik ing. na ngah leh ong theisak kik ing.
DN LennupaThangno ( pu Khup Khan Thang, US ) in  Zonet, U-tube ah ana khah dingin  ka puak hi. On 21 Dec 2012, at 19:23, Sing Cin Mang Zomi <cmangpu@gmail.com> wrote: Dear Zomi Lai sim teng Dr Dong No in Lennupa Kaptel gam hi ci tawh ki sai ...
Lennupa Hun sawt khin hi mah leh buai na tuam tuam hang in lennupa Mual vai hong at kik man pan ka hi hi.
Zomi sung ah a tam zaw in * Lennupa* pen *Kaptel* gam sungah om ing ngaih sun uh hi.
A hi zong in ih ngaih sut na leh a tak tak ki lam dang thei kha zel hi.
Suang Zang GamGi
 Suang Zang Khua pen 1868 kum in kisat a , Con Bik Phalna tawh Khuapik khat a hih hang in gamgi ki cian kinei nailo a hih man in Mangkang te Capt.Randle in 1910-1912 kum in gamgi bawlsak a,gamgi kip a kinei hita hi.
A. Nisuahna lampan in * Saizang* tawh ki gamgi a, Manipur gun gamgi in nei uhhi.
B. Saklam ( Leilulam) :Panin Manipur gunli ( Sum Kuangli ) asunsuk tuipi lui dung zuito hi. Ailam lui man in paito a,* Pa Kham Za Ngin* lo khung ah gamgi suangki phut hi. *Kaptel* lam (K ) Suang Zang lam ( S ) tawh kiciamteh in, gamgi suang nih kiphut a, Ailam mual dung tonto hi. Ailam manglam a tunciang Bohtai lamtung leh lamnuai ah kiphut a * Kaptel lam *( K ) * Suang Zang Lam * ( S ) tawh kiciamteh hi. Ailam pan paito suak in Humciang ah  leng khiato in, Pangding mual dung  zuitosuak a * Lennupa * Mual pangah suakkhia a, Kaptelte tawh ki gamgi suak hi.
C. Ni tumna lam  pan in:        Inbuk mual dung zui phei phei a, Lennupa Tuicing lui ah Inbuk mual tui kisam kaihna zui-in , Tua pan Nahpi Vumlu zang ah paiphei hi.Lennupa Haimual tawh kigamgi hi. Japan gal lai SUKTE Independent Army makaipi * Pu Thawng Cin Thang * in * Pu Hau Za Lian* kiangah " Na gam uh Lennupa ah lenbuk na lam un la, tua lai ah bu ni" ci hi. 1944 March- June tua lenbuk bel in khua kim teng kikaikhawm uh aa, Suang Zang Gam Lennupa ah phualsat in bel uh hi.

D. Khanglam :  ( Tuitan lam) pan in Lawlui tun gun khawhna pan Lawlui dong zuito in Va ak ciangah leengkhiato hi. Tu Mang Khua mual dung zuito in Beel Vum mual dung zuito a, Sing Sip Vum sutto hi. Saukong mual dung zuito a, Manglam a tunciang in lam tung leh lamnuai ah Gamgi Bohtai ( + )Suang kiphut hi. Suang Zang Lam *S * Heilei lam * H *gi suang tung ah kiciamteh hi. Paito suak in Ak Awm Vum a tun ciang in mual dung zuito suak a,Nakpi Vum ni tunna lam sunto hi. *Tui Tawh* lam pan * Paakzang *tawh kigamgi masaa, Beelvum pan * Suang Phei* tawh kigamgi in Saukong tun madeuh in * Heilei* tawh ki gamgi hi. Nakpi Vum kimpan *  KhuaiMual * leh * MunLuah* tawh kigamgi hi.
Suang Zang Khua Hausa Pu Thawng Hau in *Capt Randle To pa in Suangzang khua kipsak na leh gamgi teng laipi tawh na pia a, tua lai pen tuni dongin kikem lai hi....
Hi ciang tawh Lennupa Kua gam ah omhiam ci a telkim ding in hong lam en ing....
Suang Zang Gamgi Ciaptehna leh Hausa Zum pan Ciaptehna
Sing Cin Mang Zomi, Suang Zang Khua 
.....................          ...................        .........................       ....................     ................
CIAN GEN KIKNA          Dr Dong No
Hih atung aa Suang Zang khua, Pa Sing Cin Mang’  thu-meilet bulpi ahi, Capt Randle in’ 1910 -1912 hun sung aa abawl Suang Zang gamgi acih  pen, abeisa thu, asisa thu ahihi. Bang hang hiam cih leh, tua nung kum 20, August  5, 1930 ni-in, Khamtung gam uk alianpen Lt Col. LE Burne, Deputy Commissioner, Falam ii Order  (Khenpi C No 19 na in ‘ upadi ‘ tawh  (overruled ) khin ta  hi. Tua ni aa ki- panin Randle’ bawl ( Kaptel tawh kikaal )  gamgi, ki zang nawn lo in, Falam Mangpi, LE Burne’ Order in laih ‘ overruled ‘ khin hi.
Tua  asisa, aki zangh nawn lo gamgi (Randle bawl acih) ii tel et kik ciangin, ahun leh aki gen thute ki-tukalh gawp aa, Mangkang kumpi-in tua bangin lai bawl lo ding hi ci-aa ii  muh theih  thu nam guk, anuai ah Khenpi A na ah kong at hi.  Khenpi B na ah, Len Nupa Kaptel gam sung ah om cihna ‘ record ‘ leh ulian, mi muan- huai tuamtuamte gennate ahi zongin,  Khenpi C na ah, Len Nupa min kingahna, taangthu gil , zum thu-upadi leh kumpi bawl gamlimte  tawh Len Nupa Kaptel gam sung ah om hi cih akikip saknate zong kong at thuah hi.  
     Khenpi A. TAANGTHU  TAWH KITUAK LO - Randle'  bawl Suangzang gamgi:
1. “Capt Randle  pen Tedim vuan dok hi ngel ding hi. Ahih hangin tua min pen ‘Zogam Kha Khanlawhna leh AG’  laibupi sung page 10 na aa Pu Pum Khan Nang' Zomi Encyclopedia sung pan akilaTedim Vuandokte min sazian sung ah om lo hi. Gamgi abawlte amin mantak record a-om kul hi.Tua ahih kei leh ki sang zo lo hi.
2Mangkang  kumpi-in Gamgi abawl ciangin(a)   abawlte min leh abawl ni, a kha, a kum limtakin ciamteh hi. 1910-1912 cih bangin, kum nih huam khawngin ciamteh ngei lo hi .(b)  Tua ban ah Suangzang gam pen lian lo ahih ciangin, gamgi bawl na in kum nih (1910-1912 ) sung tak Mangkang kumpi-in  ahun uh zangh lo ding uh hi. Tua ahih ciangin hih pen Mangkang kumpi nasep zia tawh kituak lo lua ahih manin  alamdang simsim  thu ahi hi.hi.
3. “Suangzang gam, Con Bik phalna tawh ki ngah”.  cih pen man lo hi. Taangthu om hi. Suangzang asat Pu Hau Khua Thang in a masa-in Pu Khan Hau hawi na sa Heilei  ah inn lam ong sawm ciangin, Khan Hau in Con Bik kiang ah khia hi. Con Bikin, “ Hau Khua Thang hawl khia-in”  ci-in thu pia hi. Hawlkhia dingin ki thawi pah takpi hi.
 Hi thu ih et ciangin, (a)       “ Hawl khia-in “  ci aa asawl Pu Con Bik kiang ah , hawlkhiat a thuak ding pa, Hau Khua Thangin mun leh gam ngen ngam lo ding hi. Conbik in zong anget hangin pia lo ding hi.( common sense )
(b)      Conbik kiang ah gam lei nadingin van manpha tampi kipia hi. A khongin, gam ‘ ki phal ‘ cih om lo hi. ( Pu Thuam Thawngin bangzah tawh Kaptel gam nalei cih anuai ah No. 7 na ). A pahtak loh mi khat pa Conbikin akhongin gam leh mun phal  cih pen, a hi thei lo thu khat hi leuleu hi.
      (c) Amaan taktak taangthu hi bang ahi hi, Kaptel gam ukpi, Pu Thuam Thawng  in behta khat vive ahih uh ciangin,  lem tuah  in, pu Khan Hau tawh gam nahawm uh aa, akikaal uh ah na teng sak uh hi zaw hi. ( Teltui Zingsol, Vol. 2, page 17 ) leh, ( Zolai Zunna , Khol 23, Hawm 100, May-June 2012  laimai 16, III  b ) leh ( Lungvakna Mar-April 2012 laimai 7 )
      (d) Heilei khua, Pu Hau Za Nang in zong “ Kaptel leh Heilei- in a gam kikal uah Hau Khua Thang ‘ teeng sak ni ‘ ci aa apiak uh hi’ ci-in Kawl lai tawh a ciaptehna  diary.a tapa, Kam Cin Pau in, Heilei Mualsuang Magazine laimai 52 na ah at hi. 
  Tua ahih ciangin,Suangzang khua Con Bik phalna tawh 1868 kumin kisat ci-in thu maan lopi tawh kipan pah phot ahih ciangin hi Suangzang gamgi thu pen  thupi aa lak ding haksa hi. Muanhuai zo lo hi.
4. Gamgi suang phutin “Suangzang lam ‘S’, Kaptel lam ‘K’; Heilei lam, ‘H’ tawh ciamteh “cih thu:
1910 kum pawlin Zo gam ah laithei ki om nailo ahih ciangin Mangkang kumpite’n tua bang gamgi ciaptehna zang lo uh hi. Tua hun lai aa ki zang ‘ loh thung loh ni ‘zong hi lo-in ‘yoh tih ‘ om lo hi. “ Tua mual dung pai suk, tua lui leh tua lui kituahna ciang “ cih bang in akho, lui leh mual tawh  kician mahmahin  kibawl bek hi.Tua zawh kum 20 ( No 19 ) ciang nangawnin  tua bang ki zangh nai lo lai hi.
Ahun tawh kituak lo aa, ‘ anachronistic statement  hi-in, tua ‘Suangzang gamgi a kici pen, aki nung bawl tawm  fabricated’ hi ding cih kilang hi. Nung leh ma ki tukalh na mun tam lua ahih ciangin thu-meilet dingin zat tham lo hi. Gtn. ‘Pu Pum Za Mangin Tedim pan inTonzang aa, azi mobile phone tawh hopih’  cih tawh kibang  hi.PZM hun lai-in mobile phone om nai lo hi.
      5.  Tua hun lai-in Mangkang kumpi-in gamgi a bawl uh ciangin tua zahin, akawi-amaamin  guicing deudau in ( B, C, D te en in ) bawl lo hi. A kikhiin thei lo, mual leh lui tawh a ol theithei dingin ciamteh bek uh hi. Hih pen aki nung bawltawm ‘ fabricated ‘ hi ngeei-ngeei ding hi cih kimu thei hi.
   6.Tua ban ah, Captain ciang, Vuandok khat in gamgi bawl nang thu nei lo hi.     .     Falam aa, Deputy Commissioner, in gamgi piakna min thuh thei bek hi.
                
          Bangbang hitaleh, Randle bawl acih, Suangzang gamgi pen a lui, akizangh nawn lo, asi khin 

   Khenpi B.  ZUM LAI LEH MI MUANHUAITE  CIAPTEHNATE  :
7.      Kaptel khua1867 kumin ki sat aa Pu Thuam Thawngin Falam ukpi  Pu Con Bik kiang ah, sial 120 man taangin,  Van Singi, saiha bup khat, zang sial ahing khat, thau lawng 17, zam khat, dak bu khat leh sial khat; hiteng tawh  lei aa, gamgite zong acing takin ki ciamteh in  Lennupa huam hi. ( 1. Hausa zum ah ciaptehna( records ) om hi. 2. Menzi, Tual Khua Mangin, Teltui Zingsol Vol 2  laimai 4 )
8.    Brigate Luife in 1910 kum in Kaptel gamgi bawl pha  aa,      “ Pangding mual, Len Nupa mual huamin Ailam mual ah  pai suk Tuipi Lui dung zui-in Meitei gun sun hi” ci-in  ciamteh hi. ( Teltui Zingsol Vol. 2, laimai 19 )
9.    Sitni Lian Za Kam, LLB in "Japan gal lai-in, Tedim Vuandok, N.W. Kelly, Pu Thawng Cin Thang, Sia Sing Lian leh Suang Liante hon khat ‘Kaptel gam Len Nupa’ ah busa uh hi”  (,Suang’Suang Magazine laimai 152)
10.      Menzi Pu Tual Khua Mang B.A.,B.L. Advocate,  in” Len Nupa ih cih gam minthang pen Pu Thuam Thawngin Falam Pu Con Bik tung aa,a lei gam sung ah kihel hi “ ci-in at hi. ( Teltui Zingsol, Vol 2,’ Lungdam pihna ‘ laimai iv ). Pu Thuam Thawng lei gam pen Kaptel Gam ahihi)
 11   Tua lai mah ah Menzi Pu Tual Khua Mangin “Leitung galpi nihna ah Mangkang galkapte’n Tedim anusiat uh ciangin Levy mang Vuandok NW Kelly leh Pu Thawng Cin Thangte Meitei gun kantanin ‘Kaptel gam Lennupa’ ah phual sat uh hi” ci-in ‘  Buannel pan LenNupa ah’  laibu sung ah 2011 kum in alungdampihna lai at hi. ( Laimai v na-ah) 
 12  Rev, Thang Nen Mang, India,  in “Kaptel gam sung aa om mual leh guamte lak ah aminthang khat ahi, Lennupa.. “ ( Rev.Thang Nen Mung, IndiaTtZ vol. 2, laimai 11 )
 13  Sia Khen Za Thang, Janovah Jirah  in,“A beisa hun sawtpi pekin, Len Nupa pen Kaptel gam sung ah om a... “( TtZ Vol 2, Laimai ix )
 14.   Pu Thawng Khaw Lian, (Pu Thuam Thawng  tupa’) ciaptehna bangin, Pu Tun ZaGo    atna zong  om  hi.
 15 , Rev.Sian Za Mung ( Sr. Pastor, Kawlpi), Pu Thuam Thawng’ tupa laigil, in “ Len Nupa pen Kaptel gam sung aa om mualte ahi hi” ( TtZ laimai (vi) )
16.  Rev. Sian Za Mung Pu Thawng Khua Lian tapa, zong tu-in Kawlpi ah teng aa Leipi Church ah Senior  Pastor sem hi. Ama pianna tektek apute’  gam hawmna thute dong le hang aman tel pen ding hi.
 17  Pu Pau Za Khan panpihna tawh taangthu, tuanthu leh Kumpi thu omte a et dimdem khit teh,Len Nupa  Kaptel gam sung ah om hi cih thukip  amuh ciangin,  March , 20, 1992 ni-in Hausa Pu Neng Khan Pau makai-in, Kaptel gam Len Nupa ah, mualsuang khat Pasian kiang ah aapna  tawh ki phut hi. ( Tua nung  ciangin Pasian tung aapna leh thungetnate azahtah lo, a cikze lo migilo-te’n susia uh ci-in ki za hi )
Khenpi C.  LEN NUPA KAPTEL GAM AH OM CIH KIPSAKNA :                                   .            TANGTHU,  ZUM LAI - UPADI   LEH  KUMPI BAWL  GAMLIM
 Hih atung aa teeci panna 17 te kicing khin zo hi napi, tuaban ah, akho tak leh akip takinin ” Len Nupa  Kaptel gam ah om hi” , cih, Tangthu  tawh  No18.  na ah ahi zongin,  Zum-Upadi  tawh   No. 19, 20 na, leh 21 na-ah kumpi zat Gamlim tawh ahi zongin,  akip khin sa thu ahihna anuai aa bangin kong  gen thuah lai ding hi.
 18  *** Tang thu tawh : ‘ Len Nupa ‘ cih limlim,  amin  bangci bangin ong piang cih, thei le hang, Len Nupa kua gam sung  ah om cih kithei pah lian hi. 
A tuungin  tualai mun pen,” Lua zang ” kici masa hi. Tua ciangin Kaptel gam ukpi, Pu Thuam Thawng’ Galkap Mangpipa, (General) Pu Kai Tuahin Kaptel  gam sung ah galvil in apai kawikawi na panin tua lai “Buannel” ci-in min na pia kik hi.( TtZ Vol.2, laimai 2)
 Galhang,Gen. Pu Kai Tuah in Kaptel gam sung teng ah gal vil dingin ni khat pai kik aa  Falam gam, Bocungmi pasal tha hoih  khat tua lai mun, Buannel, ah amuh ciangin “ Ka gam ong sim nuam aa ong ensim hi teh” ci-in man hi.  Tua pa athuum –thum ciangin, hehpih in ki lawmtakna bawl uh hi. Ki lawmtakna aciapteh -nading un Falam, Hualngo leh Lusei-te lawhna ahi ‘Len Nupa’ leh Kaptel te-in ‘ Buannel ‘ acih min, ki khek uh hi. ( ZOLUS16, 2012 laimai 250 )
Tua ni aa kipanin tuni dongin Len Nupa ih ci aa, amau, Buannel,  ci uh hi. Tua hi aa, Kaptel khua Pu Kai Tuah in Kaptel gam sung agalvil na panin, angah– min,  LEN NUPA  ahihi. Mi dang phuah hi lo hi. Len Nupa ih lawh simin Kaptel gam ah om aci ci ih hi pah hi.
  19 *** Upadi tawh :, ( a )  Randle pen 1910 lai-in  captain hi aa, vuandok za hi bek ding  hi. Tua zawh kum 20 khit ciangin   Lt. Colonel LE Burne, Deputy Commissioner,  Falam ah  Khamtung gam uk alianpen,  Mangpi,  in ong om hi. August 5, 1930 ni aa amin  thuh, Pu Thawng Khua Lian,  Kaptel hausa za apiak na Appointment Order of Chin Headman  Order lai sung ah, leitaw lam a gamgi dingin ” The Ridge of the Ailam mwel,( mual ) down Tuipi Lui to its confluence with  Manipur River ci-in  gamgi na pia ngiat hi.
Tua order in tua maa kum 20, lai, 1910 kum pek aa Captain  Randle’ gamgi bawl khempeuh  ‘ by law ‘  in ‘ superseded ’ khin aa, ‘ overruled ‘  khin ta-in  bei siang sak hi. Chin Hills aa alianpen, Falam Mangpi, Lt Col. L E  Burne’ ii  tua order tuni dongin kip suak hi.
20  *** Upadi tawh : ( b ) Len Nupa pen  Ailam mwel ( mual ) dawn ahi hi.
 21 *** Upadi tawh :  ( c)   Kumpi kipsak Gamlim ;  Tedim khua Land Record  zum ( mi-taing sazian zum) ah kumpi  kipsak gamlim  om aa Len Nupa pen Kaptel gam uk sung ah om sin- sen  ahih ciangin kua ma tuh theih ding thu hi lo hi.  Atung aa thu 4  ahi, No.18,19,20 leh 21 teng in kip sak khin zo aa, amasa 17 tengin teci pang uh  hi.
ATOM IN GEN KIKNA :  1910-1912 Capt.Randle bawl ( aki ci )  Suangzang gamgi thu hoihtak ih ettel ciangin aki bawl lai hun tawh kituak lo thu tampi om aa, ‘‘anachronism ‘  om kawikawi  ahih ciangin Mangkang kumpite bawl hi lo-in akinung bawltawm ,’ fabricated ‘ cih theih nang mun tampi om hi. Tua ahih ciangin tua gamgi ‘ reference’ dingin neih taak lo hi. 
·         Tua ban ah tua khit, kum 20, 1930kum ciangin Chin Hills (Khamtung gam) aa alianpen, Falam Mangpi Lt Colonel L E Burne ii 5 Aug.1930 ni aa amin thuh order in tua ma kum 20, 1910-1912 aa kibawl ( aki ci ) Capt.  Randle' Suangzang leh Kaptel - Heilei gamgi khempeuh, bei sak, sisak, nelhsiah khin in 'overruled'  khin zo ta hi.
Tu laitak aa akizangh  Kumpi bawl  gamlim sung ah Len Nupa Kaptel gam sung ah om hi..
     

Src: http://zamthangsamte.blogspot.com/
    : Zonet Group Mail pan:
----- Forwarded Message ----
From: James Dong
To: Khup Thang
Sent: Friday, May 17, 2013 8:11 AM 
        Subject: Kaptel gam-Len Nupa


Kapteel gam: Len Nupa
Kapteel gam: Len Nupa