Showing posts with label History. Show all posts
Showing posts with label History. Show all posts

ရဲေဘာ္ရဲဘက္

  ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၈၈၉ ခုႏွစ္၊ အင္း၀ေခတ္ပတ္၀န္းက်င္တြင္ ရွင္အဂၢသမာဓိက “ ရဲေဘာ္ ” ေ၀ါဟာရကုိဖြင့္ဆုိၿပီး ေနာက္ ႏွစ္ႏွစ္အၾကာမွာ ရွင္မဟာရဌသာရ၏ သံ၀ရပ်ိဳ႕ စာပုိဒ္ ၁၇၃ မွာ ေအာက္ပါ အတုိင္းေတြ႕ရေပသည္။

“ ေဆြစစ္မ်ိဳးစစ္၊ ေက်းႏွစ္ကၽြန္ရင္း၊ ရဲေဘာ္ခ်င္းႏွင့္ ရဲတင္းလက္နက္၊ ရဲဘက္မွဴးမတ္၊ ရဲညီၫြတ္လ်က္၊ မခၽြတ္သစၥာ၊ ပညာလံု႔လ၊ စြန္႔ထေပးကမ္း၊ ျပည္လံုးမြမ္း၍၊ တတ္စြမ္းႏုိင္ေရး၊ ရွင့္ညီေထြး ကား၊ ေရွးေထာက္ေနာက္ငဲ့၊ ကုိယ္ၾကပ္ဖြဲ႕ေသာ္၊ ကုိးဆယ့္ကုိးထပ္၊ နားပန္းထပ္မႈ၊ ခ်ည္းကပ္ၿမိဳ႕ပါး၊ ေနာင္ ေတာ္မ်ား၏၊ စြမ္းအားႀကီးထူ၊ ရဲမက္ဟူသား၊ ရန္သူမွန္တုိင္း၊ လိႈင္း၍လႈပ္ၿဖိဳ၊ စိတ္မၿပိဳသည္၊ ျမင္းမုိရ္ေတာင္ ႏွယ္ခုိင္သတည္း ” ရွင္မဟာရဌသာရသည္ အင္း၀ေခတ္၏ ေရွ႕ေဆာင္ပုဂၢိဳလ္စာဆုိအရွင္ျဖစ္ေပသည္။ စာဆုိ၏ကုိးခန္းပ်ိဳ႕ဘူရိဒတ္လကၤာႀကီး၊ ဘူရိဒတ္ဇာတ္ေပါင္းပ်ိဳ႕၊ ဂမၻီသာရပ်ိဳ႕မ်ားမွာ ထင္ရွားၿပီး အားထား မွီခုိရာျဖစ္ေပသည္။ အထက္ေဖာ္ျပပါ သံ၀ရပ်ိဳ႕လာ ရဲေဘာ္ခ်င္း၊ ရဲတင္းလက္နက္၊ ရဲဘက္မွဴးမတ္၊ ရဲညီၫြတ္၊ ရဲမက္စသည္ျဖင့္ စစ္ေ၀ါဟာရမ်ားစြာကုိ ဖြင့္ဆုိထားေပသည္။ သံ၀ရပ်ိဳ႕ကုိ ျပည္ဘုရင္ေထြးက ေတာင္းပန္သျဖင့္ ျပည္ၿမိဳ႕မွာ ရွင္မဟာရဌသာရက ေနာက္ဆံုးလက္ရာမြန္အျဖစ္ ဖြဲ႕ဆုိခဲ့သည္။ မုိးၫွင္းစလံုသည္ အင္း၀ကုိတုိက္ခုိက္ေအာင္ျမင္၍ စာဆုိရွင္အဂၢသမာဓိကုိပါ ေျမဒူးၿမိဳ႕သုိ႔ပင့္ေဆာင္သြားခဲ့ သည္။ ယင္းၿမိဳ႕မွာ သီတင္းသံုးစဥ္ ယြန္းဆရာေတာ္၏တုိက္တြန္းခ်က္အရ သု၀ဏၰသာမသူေဌးခန္း၊ ျမားပစ္ခန္း၊ သစၥာခန္းပ်ိဳ႕ႀကီးမ်ားကုိ ေရးသားဖြဲ႕ဆုိခဲ့ေပသည္။ ယင္းပ်ိဳ႕မ်ားမွ “ ရဲေဘာ္ ” ေ၀ါဟာရကုိ အက်ယ္တ၀င့္ဖြင့္ဆုိခဲ့ျခင္းျဖစ္ေပသည္။

“ ရဲေဘာ္ခ်င္းႏွင့္၊ ရဲတင္းလက္နက္၊ ရဲဘက္မွဴးမတ္၊ ရဲညီၫြတ္လ်က္ ” ဟူ၍ ႏုိင္ငံေတာ္အေရးႀကံဳ လာေသာအခါ စစ္သည္ရဲမက္ဗုိလ္ပါ ျပည္သူအေပါင္းတုိ႔က ရဲေဘာ္ရဲဘက္ပီသစြာ ညီၫြတ္စြာ ခုခံတြန္းလွန္အသင့္ရွိပံုကုိ ဖြဲ႕ဆုိေဖာ္ျပထားေပသည္။

ရွင္မဟာရဌသာရ၏ ရဲေဘာ္ရဲဘက္ဟူေသာ ေ၀ါဟာရသည္ အရွင္အဂၢသမာဓိ၏ ရဲေဘာ္ေ၀ါဟာရ ႏွင့္ အဓိပၸာယ္သင့္ေလ်ာ္ညီၫြတ္ေနေပသည္။

“ ေဆြရင္းမ်ိဳးခ်ာမ်ား၊ မွဴးမတ္မ်ား၊ အမႈထမ္းမ်ားအားလံုးသည္ စည္းလံုးညီၫြတ္ၾကသည္။ ရန္သူ ႏွင့္ေတြ႕ပါက ရဲရင့္ၾကသည္။ ရဲေဘာ္ရဲဘက္ပီသစြာ တုိက္ပြဲ၀င္သူမ်ား ” ဟူ၍ အဓိပၸာယ္ရွိေၾကာင္းေတြ႕ရသည္။

“ ရဲေဘာ္ ” ဟူေသာေ၀ါဟာရ ေခတ္စားထင္ရွားလာျခင္း

ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၈၈၉ ခုွႏွစ္၊ အင္း၀ေခတ္ပတ္၀န္းက်င္တြင္ ရွင္အဂၢသမာဓိက သု၀ဏၰသာမသူေဌး ခန္း၊ ျမားမွန္ခန္း၊ သစၥာဆုိခန္း၊ ပ်ိဳ႕လကၤာႀကီးမ်ား ေရးသားခဲ့ရာ သူေဌးခန္း စာပုိဒ္ ၆၅ မွာ “ မိဘစစ္ကုိ၊ ဆုတ္ႏွစ္ဖဲဖဲ၊ ရဲေဘာ္မေသြ၊ ရဲေလေသာအား ” ျမားပစ္ခန္း စာပုိဒ္ ၆၄ မွာ “ ရဲမည္အခါ၊ ရဲခါေရာက္ေသာ္၊ ရဲေဘာ္မညီ ” ဟု ေဖာ္ျပသံုးႏႈန္းထားေပသည္။

ယင္းေခတ္ပတ္၀န္းက်င္မွစတင္ကာ “ ရဲေဘာ္ ” ေ၀ါဟာရေခတ္စားထင္ရွားလာသည္ဟု ဆုိစမွတ္ ျပဳႏုိင္ေပသည္။ ရွင္အဂၢသမာဓိသည္ မိမိ ဖခင္သူရဲေကာင္း ဘယေက်ာ္သူကုိ ဂုဏ္ျပဳလုိ၍ “ ရဲေဘာ္ ” ေ၀ါ ဟာရကုိ ဖြဲ႕ဆုိခဲ့ေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ ေလ့လာႏုိင္ေပသည္။

ပုဂံေခတ္မွပင္ စတင္ထြန္းကားခဲ့ေသာ ဗုဒၶဘာသာကုိ ျမန္မာတုိ႔ ၾကည္ညိဳသဒၶါပြားခဲ့ၾကရာမွ ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၈၈၈ ခုႏွစ္၊ အင္း၀ေခတ္ကာလတြင္ သုိဟန္ဘြား၏ ရမ္းကားမႈေၾကာင့္ အမ်ိဳးဘာသာသာသနာ ေပ်ာက္ကြယ္လုနီးပါး ထိေတြ႕ခံစားခဲ့ၾကရသည္။ ထုိေခတ္ကာလေတာင္းဆုိမႈျဖင့္ စာဆုိရွင္အဂၢသမာဓိသည္ ဘုရားေလာင္းသု၀ဏၰသာမ ဇာတ္ေတာ္ႀကီးအားအေျခခံထား၍ သူေဌးခန္း၊ ျမားမွန္ခန္း၊ သစၥာဆုိခန္းတုိ႔ကုိ ဖြဲ႕ဆုိတင္ျပခဲ့ေပသည္။ ဖခင္စစ္သူရဲေကာင္း၏ ၾသ၀ါဒစကားမ်ားကုိ မွတ္ သားေလ့လာရာမွ စစ္ေ၀ါဟာရ၊ စစ္သေဘာတရား၊ စစ္ဗဟုသုတမ်ားရရွိကာ “ ရဲေဘာ္ ” ေ၀ါဟာရကုိ ဖြင့္ဆုိရွင္းျပခဲ့ေပသည္။

ထုိ႔အတူ ရွင္မဟာရဌသာရသည္ အင္း၀မွျပည္သုိ႔ ပင့္ေဆာင္ျခင္းခံရၿပီး ျပည္ၿမိဳ႕မွာ သီတင္းသံုးစဥ္ ျပည္ဘုရင္ေထြးက ေက်းဇူးျပဳသည့္အေနျဖင့္ သံ၀ရပ်ိဳ႕ကုိ ဖြဲ႕ဆုိခဲ့သည္။ စာဆုိသည္ စစ္သူရဲေကာင္းတုိ႔ကုိ ခ်ီးက်ဴးဂုဏ္ျပဳလုိ၍ ဂမၻီသာရပ်ိဳ႕ စာပုိဒ္ ၄၂ မွာ လက္၀ဲေနာ္ရထာက ယင္းသုိ႔ပုဂံေခတ္ အေနာ္ရထာလက္ ထက္မွ သူရဲေကာင္းျမင္းသည္ေတာ္ ေလးဦးရွိခဲ့သည္ကုိ နမူနာယူ၍ ေနာင္အစဥ္အဆက္ ျမင္းရည္တက္ “ ရဲေဘာ္သင္း ” မ်ားဖြဲ႕ခဲ့သည္ဟု အဆုိျပဳထားေပသည္။

ထူးျခားေသာ အင္း၀ေခတ္ပတ္၀န္းက်င္

ထူးျခားသည္မွာ စာဆုိ၏ ေခတ္ပတ္၀န္းက်င္ျဖစ္သည္။ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၈၈၆ ခုႏွစ္တြင္ မုိးၫွင္းစလံုသည္ စစ္ကုိင္းသုိ႔ခ်ီလာသည္။ စစ္ကုိင္းမွသည္ ေနာက္ဘက္တစ္လႊား ၿမိဳ႕ရြာမ်ားကုိ တုိက္ခုိက္ သိမ္းယူၿပီးလွ်င္ သရက္တုိင္ေအာင္ခ်ီသည္။ မုိးၫွင္းစလံုႏွင့္ ျပည္ဘုရင္သတုိးမင္းေစာတုိ႔၏ခ်စ္ၾကည္နားလည္မႈယူၿပီး ျပည္ဘုရင္သတုိးမင္းေစာက ေရေၾကာင္း၊ မုိးၫွင္းစလံုက ၾကည္းေၾကာင္း၊ စစ္ေၾကာင္းႏွစ္ေၾကာင္းၫွပ္၍ အင္း၀သုိ႔ ခ်ီတက္လု္ပ္ႀကံသည္။

မုိးၫွင္းစလံု၏သား သုိဟန္ဘြားႏွင့္ ဘယေက်ာ္သူ ရင္ဆုိင္တုိက္ပြဲတြင္ ဘယေက်ာ္သူေသနတ္သင့္၍ ဆင္ဦးစီးကင္းတြင္ပင္ က်ဆံုးခဲ့ရရွာေပသည္။ ဘယေက်ာ္သူကား စာဆုိရွင္ အဂၢသမာဓိ၏ ေက်းဇူးရွင္ဖခင္ပင္တည္း။ နတ္ေမာက္ၿမိဳ႕စားျဖစ္ၿပီး ပုဂံအဆက္အႏြယ္ျဖစ္ေပသည္။ ဘုိးေဘးတုိ႔မွာလည္း မွဴးမတ္တုိ႔၏ အေဆာင္အေယာင္၊ အစီးအနင္းတုိ႔ျဖင့္ စံစားေက်ာ္ၾကားခဲ့ေသာ မွဴးေကာင္း မတ္ေကာင္းမ်ားျဖစ္ေပသည္။ နတ္ေမာက္ၿမိဳ႕စားႀကီးသည္ ေတာင္တြင္းႀကီးတုိက္ပြဲတြင္ လက္ရံုးရည္အစြမ္းျပခဲ့သျဖင့္ ဘယေက်ာ္သူဘြဲ႕ကုိ ခ်ီးျမွင့္ျခင္းခံခဲ့ရေပသည္။

သားေကာင္းျဖစ္လုိသူ ူရွင္အဂၢသမာဓိ

ရွင္အဂၢသမာဓိသည္ ဖခင္ျဖစ္သူကုိ လြန္စြာၾကည္ညိဳေလးစားသူျဖစ္ေပသည္။ ဖခင္က လက္ရံုးရည္တုိက္ပြဲေကာင္းမ်ားအေၾကာင္း ေျပာျပမႈကုိ ငယ္စဥ္ကပင္ စိတ္ရႊင္လန္းအားရစြာ နားေထာင္ ၾကားေယာင္ခဲ့ရေပသည္။ ခမည္းေတာ္၏ သူရသတၱိအစြမ္းကုိ အံ့မခန္းျဖစ္ခဲ့ရသလုိ သားစာဆုိရွင္၏ ကဗ်ာ လကၤာမ်ားကုိလည္း ဖခင္ျဖစ္သူက သေဘာက်ႏွစ္ၿခိဳက္ခဲ့ေပသည္။ စာဆုိမွာ သူရဲေကာင္းဖခင္၏ တုိက္ပြဲ မ်ားအေၾကာင္း စစ္ေ၀ါဟာရအသံုးအႏႈန္းတုိ႔ကုိပါ အကၽြမ္း၀င္နားရည္၀ခဲ့ဟန္တူေပသည္။ ထုိ႔ေၾကာင့္ စာဆုိရွင္၏ ပ်ိဳ႕ကဗ်ာမ်ားတြင္ ေခတ္ပတ္၀န္းက်င္ စစ္ဓေလ့မ်ား ရုိက္ခတ္လႈပ္ရွား စိမ့္၀င္လ်က္ရွိေပသည္။

ထုိသုိ႔ၾကည္ညိဳေလးစားရေသာ ခမည္းေတာ္မင္းသူရဲေကာင္းႀကီး က်ဆံုးခဲ့ရသည့္အျပင္ စာဆိုရွင္ ကုိယ္တုိင္မွာလည္း ေျမဒူးၿမိဳ႕သုိ႔ အပုိ႔ခံပင့္ေဆာင္ျခင္းခံခဲ့ရရွာေပသည္။ ေျမဒူးၿမိဳ႕မွာ သီတင္းသံုးေနရစဥ္ စြယ္စံုပညာရွင္ ယြန္းဆရာေတာ္သူျမတ္ႏွင့္ ဖူးေတြ႕ခြင့္ႀကံဳခဲ့ရေပသည္။

ယြန္းဆရာေတာ္ကလည္း ရွင္အဂၢသမာဓိ၏ ကဗ်ာဥာဏ္ရည္ကုိ တန္ဖုိးထားေလးစား၍ သု၀ဏၰသာမဇာတ္ေတာ္ကုိ လကၤာဖြဲ႕ဆုိရန္ တုိက္တြန္းခဲ့ေပသည္။ ရွင္အဂၢသမာဓိသည္ တပည့္တပန္းမ်ားကုိ စာသင္ၾကားပုိ႔ခ်ရင္း အားလပ္သည့္အခ်ိန္မွာ သု၀ဏၰသာမဇာတ္ကုိ သံုးခန္းခြဲ၍ “ သူေဌးခန္း၊ ျမားမွန္ခန္း၊ သစၥာခန္း ” ဟူ၍ သမုိင္း၀င္လကၤာတင္ ဖြဲ႕ဆုိခဲ့ေပသည္။

ဤသုိ႔ျဖင့္ စာဆုိသည္ သူရဲေကာင္းဖခင္ကုိ ၾကည္ညိဳရင္းရွိသည္ႏွင့္အညီ လကၤာဖြဲ႕သီရာတြင္ ဖခင္ ၏ စစ္သူရဲေကာင္းဘ၀ႏွင့္ယွဥ္လ်က္ စစ္သည္ရဲမက္တုိ႔၏ဘ၀အေၾကာင္းကုိ တေစ့တေစာင္းထည့္သြင္း ေရးသားခဲ့ဟန္တူေပသည္။ မိမိသည္ဖခင္၏စကားကုိ ၾကည္ညိဳေလးစားလုိက္နာသလုိဖခင္ကုိတန္ဖုိးထား၍ သားေကာင္းဖခင္စာဆုိရွင္ျဖစ္လုိဟန္တူသည္။

မိမိေခတ္ပတ္၀န္းက်င္မွာမူ မုိးၫွင္းစလံု၏သား သုိဟန္ဘြားသည္ ရုိင္းပ်ဆုိးရြားလြန္းေပသည္။ အမ်ိဳးဘာသာသာသနာပေပ်ာက္သည္အထိ ဘုရား၊ ေက်ာင္း၊ ကန္မ်ားကုိ တူးၿဖိဳဖ်က္ဆီးပစ္ခဲ့သည္။ သာသနာရဟန္းေတာ္မ်ားကုိ ေစာ္ကားခဲ့သည္။ ရာဇ၀င္ရုိင္းေအာင္ ဖခင္၏စကားကုိဖယ္ရွားကာ ျမန္မာ ႏုိင္ငံေတာ္ႀကီးပ်က္စီးၿပိဳကြဲလုနီးပါး ဖ်က္ဆီးေစခဲ့သည္။

မိမိ၏ဖခင္သူရဲေကာင္းကုိ ေက်းဇူးဆပ္ဂုဏ္ျပဳရာေရာက္သလုိ ဖခင္ကုိျပစ္မွားသူ သုိဟန္ဘြားကုိ လည္း သတိတရားသံေ၀ဂရေစရန္ရည္သန္၍ သု၀ဏၰသာမဇာတ္ေတာ္ႀကီးကုိပင္ တမင္ေရြးခ်ယ္ဖြဲ႕ဆုိခဲ့ဟန္ တူေပသည္။

ရဲေဘာ္၏ ေ၀ါဟာရအစ

ဤတြင္ မိခင္ဖခင္တုိ႔အား လုပ္ေကၽြးျပဳစုခဲ့သည့္ သု၀ဏၰသာမဇာတ္ေတာ္ႀကီးကုိ သု၀ဏၰသွ်ံသူေဌး ခန္းတြင္ ျမတ္စြာဘုရားသခင္လက္ထက္ေတာ္၌မိဘကုိရုိေသလုပ္ေကၽြးေသာသူေဌးသားရဟန္းအေၾကာင္းကုိ အက်ယ္တ၀င့္ဖြဲ႕ဆုိထားေပသည္။

ဇာတ္ေၾကာင္းမွာ မိဘကုိစြန္႔ပစ္၍ ရဟန္းျပဳခဲ့ေသာ သူေဌးသားသည္ မိဘမ်ား ဆင္းရဲႏြမ္းပါးသြား ေသာအခါ သတိသံေ၀ဂရၿပီး ရဟန္းဘ၀ႏွင့္ပင္ ဆြမ္းခံလုပ္ေကၽြးျပဳစုေသာ အျဖစ္အပ်က္ကုိ အေျခခံဖြဲ႕ဆုိ ထားသည္။ ဤတြင္ စာဆုိရွင္က စစ္သည္ရဲမက္ဘ၀ကုိ အားက်ၾကည္ညိဳသူပီပီ မိဘတည္းဟူေသာ စစ္ပြဲ ႀကီးတစ္ပြဲကုိ ၀င္ေရာက္ဆင္ႏႊဲသည့္ပံုစံျဖင့္ အက်ယ္တ၀င့္ဖြင့္ဆုိလုိေပသည္။

ဤတြင္ ရဲေဘာ္ေ၀ါဟာရကုိ စတင္ေတြ႕ျမင္ရေပသည္။ ပစၥည္းဥစၥာကုန္ခန္းေနေသာ မိဘစစ္ပြဲႀကီး ကုိ သူေဌးသားရဟန္းျဖစ္သူ ရဲေဘာ္က ရဲရဲရင့္ရင့္တုိက္ပြဲ၀င္လုပ္ေကၽြးျပဳစုေသာ သေဘာအဓိပၸာယ္ေရာက္ ေအာင္ စြမ္းေဆာင္ေရးဖြဲ႕ထားေပသည္။ ဖခင္သူရဲေကာင္းႀကီး ဘယေက်ာ္သူကုိ ေလးစားအမွတ္ရဂုဏ္ျပဳ သည့္အေနျဖင့္ စစ္ပြဲတစ္ပြဲဆင္ႏႊဲသည့္ပံုစံျဖင့္ အျပည့္အ၀ေရးျုပထားေပသည္။ သု၀ဏၰသွ်ံ၊ သူေဌးခန္း၊ စာပုိိိိိိိိိဒ္ ၆၅ မွာ ေအာက္ပါအတုိင္းေဖာ္ျပထားေပသည္-

“ သဃၤရာဇာ၊ သည္သာတစ္ဆူ၊ ဘုရားဟူသား၊ ေမာက္လွဦးေခါင္း၊ ေဆာင္းလတ္ထံုေသာ္၊ သဃၤာေတာ္တုိ႔၊ ရွင္ေက်ာ္မိန္ညိဳ၊ ၀တ္သားကုိယ္ျဖင့္၊ မူလုိေယာက်္ား၊ တရားလည္ေတြး၊ စြတ္စြတ္ေစြးမွ်၊ ခြင့္ေရးသီလွ၊ ၀ီရိယတု၊ နားဂစြယ္စံု၊ စီးေလထံုေသာ္၊ ခ်မ္းလံုျဗဟၼစုိရ္ရ၊ ဓမၼလည္းေကာင္း၊ လႊားကာေကာင္းျဖင့္၊ ရဲေၾကာင္းဖြင့္လွစ္၊ ခုနစ္ေဗာဇၥ်င္၊ လွည္းေပါင္းတင္လ်က္၊ ၿမဲပင္မကြာ၊ ကရုဏာထား၊ စိမ္း၀ါညဳိညဳိ၊ ေဒါင္းမုိးလူလူ၊ ရန္သူေၾကာက္ရြံ႕၊ ဂရုဓံငါးပါး၊ အသြားသံုးဖက္၊ ေရႊသန္လ်က္ကုိ၊ ဧကဂၢတာ၊ ေသခ်ာအပ္ဘိ၊ ကတိေဖြးေဖြး၊ စစ္ေလးျဖဴးျဖဴ၊ ေသာက္ရွဴးၾကည္ဟန္၊ ရဲတံခြန္ႏွင့္၊ ရဲမြန္လွံေထာင္၊ အရဲေခါင္သား၊ ေဆြေအာင္ရွင္နည္း၊ တစ္စည္းတည္းလွ်င္၊ ပစၥည္းကုန္လစ္၊ မိဘစစ္ကုိ ၊ ဆုတ္ႏွစ္ဖဲဖဲ၊ ရဲေဘာ္မေသြ၊ ရဲေလေသာအား၊ ေသထံုျငားလည္း၊ ေလးပါးအပၸါယ္၊ မၿငိတြယ္လွ်င္၊ ေျခာက္သြယ္နတ္ျပည္၊ တက္လိမ့္မည္တည္း၊ ျမရည္မင္းေခ်၊ ျပဳပေစဟု၊ ဆုိေတြေမာက္မာ၊ ေနာင္သညာႏွင့္၊ သဒၵါသီလ၊ ရဲမုန္က်၍၊ ညာဏာဂမၻီ၊ ရဲစစ္ခ်ီက၊ ပါရမီထုတ္ေတာင္း၊ ရဲတင္းေဆာ္သည္၊ သူေတာ္ကုိယ္က်စြမ္းရဲတည္း ”

အထက္ပါအတုိင္း သူေဌးသားရဟန္းကုိ စစ္၀တ္တန္ဆာလႊမ္းကာ ေမာက္လူမင္းညိဳ၊ ဗာလည္ေကြး၊ လႊား၊ ကာ၊ ေတာင္းတုိ႔ျဖင့္ လက္နက္ကုိယ္စီကုိင္လ်က္ ဆင္၊ ျမင္း၊ ရထား၊ ေျခသည္ စစ္ အဂၤ ါေလးပါးျပည့္စံုစြာ ေဒါင္းမုိးအလံလႊင့္ထူၿပီး သန္လ်က္၊ စစ္တေလး၊ ရဲတံခြန္၊ စစ္အေဆာင္အေယာင္၊ စစ္အသံုးအေဆာင္အျပည့္တပ္ဆင္လ်က္ မိဘစစ္ပြဲႀကီးသုိ႔ စစ္ထြက္ပြဲဆင္ႏႊဲပံုကုိ ဖြဲ႕ဆုိျပထားေပသည္။ ။

တကၠသုိလ္ တင္ခ 

Kawlgam President Thak Liklek U Htin Kyaw Taangthu

Kum 70 a upa, Kawlgam President Thak likkek U Htin Kyaw pen Mon sisan leh Kawl sisan kihel khat hi-in 1946 July 20 in Yangon Division,Kungyangon Myo ah suak hi.Apa U MinThu Wun pen Kawlgam sung ah (Poet) laigelh siam in a minthang khat a hihi.Apa MinThu Wun pen 1990 kum kiteelna ah NLD Party te ii Kungyangon Myone Pyituh Luatdaw Kusale a hihi.

U Htin Kyaw pen Pi Aung San Suh Kyi tawh akibang in English Methodist Missionary High School Yangon ah Highschool na kah khawm ngei uh aa,1962 kum in Yangon University ah pilna sim in 1968 Kum tak ciang in Sipuazi buaih M.Econ tawh sang hong man hi.

1971-1972 Kum in Institute of Computer Science, University of London England gam ah sangvakah in Computer Science tawh sang hong man in,1973 Kum tak ciang in azi Daw Su Su Lwin tawh hong kiteeng hi.

1974 Kum in Japan gam Tokyo khuapi ah Asia Electronics Union ah Computer lam tawh kisai pilna sim in sang vakah hi.1974-75 Kum in Yangon University pan in M.Sc Computer Science tawh sang hong man hi.

1975-80 Kum dong Heavy Industries Corporation, No. 2 Industrial Ministry ah Deputy Division Chief hong sem hi.1987 Kum in Arthur DeLittle, Management Education Institute, Cambridge, Massachusetts ah pilna sim in vapai hi.

1980-92 Kum dong (Foreign Economic Relations Dept, Planning and Treasury Ministry) ah Deputy Director hong sem hi.1992 Kum in FERD Deputy Director asepna pan in anasep khawlsan in ama thu in na tawp hi.

Kum 2000 Kum in Pi ASSK Mandalay Khuapi ah Campaign bawl ding in apailai in Kawl Kumpi te in phallo uh a hih man in khaktan in amat gawp lai un,U Htin Kyaw zong kiman in Insein Gilbem sung ah atuam vilvel in Kha 4 sung Gilbem ah ki-khum hi.

U Htin Kyaw pen NLD Party aki-phot tung aa kipan leh Pi ASSK Inn huangpi sung ah akikhum cip hun sung tawmtung khempeuh hun sung in Pi ASSk ngei nai ah om in,Pi ASSK kisapna vai tuamtuam te ah ahuh den leh apanpih den khat a hihi.Tuakhit ban ah Daw Khin Kyi Foundation kipawlna akiphotcil tung aa kipan tuni dong member khat in mapang in nasep ana huh den khat a hihi.Pi ASSK gen na ah U Htin Kyaw pen Thuman Citak leh (Discipline) Sikan zui in agamta khat a hih ban ah Kawlgam level leh Leitung level ii Zahtaak huai asak uh mipil khat a hih na tawh Kumpi ding in katel a hihi ci hi.

Tutung 2016 Kumpi kiteelna ah NLD Party ai-taang in Kumpi dending in teelkhiatna na hong ngah ahih man in tutung 2016 March 15 ni in Kawlgam Kumpi kiteelna ah Vote piathei mi 652 a om na lak ah Vote 360 tawh na gualzo pikpek a hih man in (Kawlgam) Republic of Union of Myanmar ii President 9 na hong suak a hihi.

Lungdam,

Ref:VOA English.

Zomite minam nasepna tangthu tomkim

Minam khat in ka gam ka lei a cih ding gam khat neih ding pen baih het lo hi. A neisate in zong a gam a lei uh it in, gal leh sa lakah a khahsuah lohna dingin ahih theih zahun keem tek uh hi. Tua mah bangin I pu I pate in zong I gam I lei hu a, a khang a khanga gal leh sa a dona uh gen ding tampi om hi. Zogam la dinga British galkapte hong kuan lai taka I pu I pate in a hih zawh zahun Mikang galkapte nangin, a do mah bangun, Mikang ten Zogam hong lak khit ciangin zong Zogam pan Mikang galkapte nohkhiat kik sawmin hih theihnana pan do tawntung uh hi. Tua hanga Mikangte khut thuak minthang masa pen Pu Thuam Thawng leh a tapa Tg. Pau Dal, Pu Kai Tuah leh Pu Khai Kamte hi a, 1898 kuma Mikangte phualpi Thuamvum (Kennedy peak/ Fort White) a simna uh pan Mikang galkapte in man in, Pu Thuam Thawng leh tapa Pau Dal pen Kendat thongah puak uh a, hih thongah a pata-un si uh hi. Pu Kai Tuah leh Pu Khai Kam pen khantawn gotna kipia a, Pu Kai Tuah pen Myingyan thongah, Pu Khai Kam pen Andaman tuikulh (Island) pekah puak uh hi.


Leitung Galpi Khatna bei kuan 1917 kum ciangin Mikang kumpi in France gamah van nawn dingin Zomi galkap kaikhawmin innkuan khat pan pasal kum 20 tung siah khat ta tangkaih uh hi. France gam pen gamlapi leh theih ngei loh gam hi a, galgam ahih manin sih khitna dingin ngaihsunin Zomite kuamah ut loin langpang uh hi. Hih taka a makaipi Pu Ngul Bul pen Mikang ten mat bek tawh lungkim loin thatin, a luang pen a nennenin semin Tedim uksung inn simah hawmin Zomite vauna in zang uh hi. Hih bangin Mikangte in hong vau uh hangin phatuam tuan lo ahih manin a tawpna ciangin France gam paite pen kuli leh leisiah peng (h) dingin a zolbawl uh ciangin ngah zo pan hi. Hih France paite CHIN LABOUR CORPS kivawh a, Tedim gam pan mi 1000, Falam gam pan mi 500 leh Lusei gam pan mi 2000 pai hi. Hih Zo galkapte in France gam panin Pu Song Theu, Pu Kam Za Mang, Pu Khual Khen Thangte makaihna tawh buaina bawlbawl uh ahih manin Mikang kumpi in cihna ding thei loin 1918 kumin Zogamah puak kik uh hi.

France gam paite Zogam hong tun kik uh ciangin mi tampi tak mel muh ding om loin galgamah si uh ahih manin Zomite in Mikangte huatna nasia tektekin a koi a koi-ah Mikangte langpanna laang seemseem hi. Tua hangin Mikang kumpi in buaina phelhna dingin Ukpite leh hausate thuneihna piak behlapin mipite ukcipsak hi. Tua banga Mikangte ukna Zomi kithuaklah lua ahih manin lungkim lohna tawh 1932 kumin Falam khua-a Mikang thuneite kiangah Pu Suang Khaw Kam leh Pu Lian Mang makaihna tawh kiko hi. Bangmah phattuamna om lo ahih manin Magwe DC kiang manawh leuleu uh a, lawhcinna bangmah om tuan lo hi. Tua lai tak 1938 kumin makaipi Pu Suang Khaw Kam pen Magwe khuapi-ah hong si sawnsawn hi. Hih sihna pen gul tuk hang hi, a kicih pong hangin suamlup mah hi dingin kingaihsun veve hi. A luang Zogamah lak ding vai natawmah nakpi takin buaina piang lai hi.

Zogam sim lamah zong Mikangte huatna laang mahmah a, Mindat lam mi Vuamtu Mawng in zong Mikang galkap sungah Sabedar za a ngah kum 1925 in Mikangte lehdo dingin galkap pan taikhia in, kum 1928, February 20 ni-in CHIN NATIONAL UNION (CNU) pawl a makaihna tawh phut hi. CNU in 1933 kumin Rangoon-a Mikang kumpi tungah Zogamah Zo mite thuneihna a ngah kikna ding leh, Kawlgam in suahtakna a ngah cianga Zogam in zong a ngah pahna dingin deihna leh ngetna tun hi. Hih ngetnate Mikang kumpi in don cih thadah 1939 kumin CNU makaipi mi kuate baan mat zawsop in, Zogamah Japante hong khan 1942 kum dong thong sungah khumcip uh hi.


1942 kuma Leitung Galpi Nihna in Zogam hong phak ciangin Mikang kumpi in Japan gal a nang dingin Zomite kaikhawmin CHIN LEVY phuan hi. Ahi zongin Pu Pum Za Mang leh Pu Za Biakte in Japante tawh kizawl a, Mikangte ki-umkhia leh Zogam in suahtakna a ngah ding lametin Kawl makaite leh Japan galkapte tawh kizopna bawl uh a, Japante makaihna tawh Mikangte do dingin CHIN DEFENCE ARMY (CDA) galkap phuan uh hi. Ahi zongin, Japan ten Zogam hong op ciangin suahtakna hong piak sangsikin Zomite tungah Mikangte sangin hong tatsia zaw uh a, kithuaklah zaw seem hi. Tua ahih manin Mikangte hi ta leh, Japante hi ta leh a do dingin Pu Thawng Cin Thang, Pu Hau Za Lian leh Pu Lian Cin Thangte makaihna tawh SUKTE INDEPENDENT ARMY (SIA) kiphut biangbuang hi. SIA pen hih sawng maha a kiphut SIHZANG INDEPENDENT ARMY (SIA) tawh pangkhawm hi. SIA in kum 1944, June kha in CDA phualpi Kaptel khua sim uh a, CDA-te a vekin hing mat khin uh hi. Kum 1944, September 11 ni-in Meitei gun kantanin Mualbeem khua sim leuleu-in CDA makai Pu Za Biak natawm man uh hi.

Hih sawng mah, 1944 kumin Pu Vum Khaw Hau makaihna zong tawh CHIN LEADERS FREEDOM LEAGUE (CLFL) pawl a sim a thamin kiphut hi. Tua banga Japante zawna Mikangte do huan a kisawm lai takin, Zomi makaite in Japante tatsiatzia za nunawh uh ahih manin lang khat lamah Japan na'nna dingin FREE CHIN MOVEMENT (FCM) pawl 1944 kum mahin a sim a thamin phut kik saisai uh a, FCM pawl in a sawt loin CHIN INDEPENDENCE ARMY (CIA) ci-in a pawlin khel kik uh hi. Hih bangin kipawlna phutin lang khat lang khatah Mikang leh Japan gal nangin a ciangciang pan hih hun laia Zomite om khong man lo uh hi.

Zogamah Japante doin a kipan lai takin, Imphal kidona-ah Japan in Mikangte lel kik ahih manin 1945 kumin Mikang ten Zogam hong luak leuleu hi. Tua banga Mikangte hong lut kik ciangin tuma Mikangte a langpang ngei Zomi tampi takin mat leh bawlsiat thuakin, SIA makai Pu Lian Cin Thang zong Kawlgam in a suahtakna a ngah (1948) ciangin thong sung pan kikhah kik pan hi.

Leitung galpi nihna hong veng(h) ciangin Mikangte hawlkhiatna ding leh Zogam suahtakna dingin mipi tha tawh panlak kul cih phawk uh ahih manin mipite a pattah dingin political party kisam sa uh hi. Tua ahih manin 1946 kum laizang pawlin Tedim khuapi-a Pu Lang Khaw Thangte innah Pu Thang Khaw Kai, Pu Song Theu, Pu Thang Za Kai leh Pu Lang Khaw Thangte makaihna tawh KHAMTUNG SUAHTAK VAIHAWM PAWLPI (KSVP) kiphuankhia hi. Hih hun sawng teng mahin Tedim khuapi mahah Pu Vungh Za Kham, Pu Hau Za Lian leh Pu Tuah Langte makaihna tawh THUHOIH VAIHAWM PAWLPI (THVP) kiphuan lai hi.

Hun hong pai to zelin, Zogam suahtakna dingin 1948 kumin Capt. Mang Tung Nung in CHIN PEOPLE'S FREEDOM LEAGUE (CPFL) pawl hong phut a, CPFL pawl pen kum sawm khit 1957 kum ciangin CNU tawh kigawmin CHIN NATIONAL ORGANISATION (CNO) pawl cih min hong pua in, Capt. Mang Tung Nung mahin President lenin makaih hi.

Lushai gam lamah 1947 kuma hong piang Lushai Hills-a political party masa pen MIZO UNION in zong Zogam suahtakna ding leh Zo minam teng kigawmna ding mah lunggulhna thu His Majesty's Government of India kiangah memorandum na khia uh hi.


1960 kumin Lamka khuapi panin Pu T. Go Khen Pau leh Pu S. Vung Khomte makaihna tawh PAITE NATIONAL COUNCIL (PNC) in kum 1960, May 30 ni-in India Prime Minister Pu Pandit Jawaharal Nehru kiangah 'Re-unification of Chin People of India and Burma under one country' cih thulu zangin Zo minam khempeuh ading District hiam, Division hiam, Region hiam khat bawlsak a, tua sungah gawmkhawm dingin ngetna memorandum thupi mahmah khia uh hi.


1964 kumin Kawlgam thuneihna Gen. Ne Win in la a, parliament a phiatna hanga lungkim lohna leh mipite kiangah thuneihna ap kikna ding hanciamna tawh MP pawlkhat leh Zomi mitei pawl khat ten ANTI-COMMUNIST FREEDOM ORGANISATION (ACFO) pawl hong phut uh a, Col. Son Khaw Pau, Pu Dam Khaw Hau, Pu Mang Khan Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Son Cin Lian leh Pu Tual Zen ten makaih hi. ACFO pawl pen Manipur-a Zomi makai Tun Khaw Pum tawh kikopin, amau makaihna tawh Zomi 30 taang ding ten galsiam sin dingin East Pakistan (tu-a Bangladesh) gam zuan uh a, Zo Kumpi- UNITED CHIN GOVERNMENT pawl phuan uh hi. Pu Tun Khaw Pum pen Prime Minister, Pu Col. Son Khaw Pau pen Defence Minister, Pu Hrang Nawl pen Foreign Minister cih bangin panmun kiguan uh hi.

Galsiam a sin khit uh ciangin, Zogam kap dingin galvan namkim tawh hong kileh kik uh a, khen nih kisuahin, Pu Hrang Nawl makaih galkap mi 86 ten Halkha leh Falam lam nawkin, Pu Tual Zen, Commandar-in-Chief makaih galkap mi 700 ten Tedim lam zuan uh hi. Pu Hrang Nawl makaih lam ten Kawl galkap platoon khat omna Rihkhawdar khua ciang baih takin buluh zo a, Halkha khua la man loin nungkik kik uh hi. Pu Tual Zen makaih lamte zong Kawl galkapte tawh Tedim leh Mualbeem khua kikalah nakpi takin kikap uh a, Tedim khua la man mahin kidok kik uh hi. Hih banga a kihep kikna uh khat pen Falam DC Pu Thawng Cin Thang' hanciamna hang zong hi kawm hi.


Hih banga UCG pawl pen gamtaangin thahat man hi napi, 1969 kuma India Prime Minister Lal Bahadur Shashtri leh Gen. Ne Win ten Rangoon-ah kihona nei uh a, tua takah India leh Burma gamgi dungah buaina a bawl leh bawl a sawm peuhpeuh kimatsak a, a gam kumpi tungah ki-aptuahna ding kilemna thukhun bawl uh hi. Hih thukhun hangin Zomite minam nasepna bin lawh a,a sawt loin India kumpi in Zo galkap makai Col. Son Khaw Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Dam Khaw Hau, Pu Ro Thangte leh midang pawlkhat man takpi-in Kawlgam kumpi tungah ap hi. Kawl kumpi in hih Zo minam makaite thong sungah khumin kum nga tek kia uh ahih manin UCG pen gamtang thei nawn loin omcip hi.

MP lui Pu John Mang Tling leh nam it Zomi khangno pawlkhat ten Kawlgam Prime Minister lui U Nu pawl PARLIAMENT DEMOCRACY PARTY (PDP) zom dingin kum 1969, December 30 ni-in Bangkok zuan uh hi. Ahi zongin Bangkok a tun uh ciangin Pu William Sa Lian Zam, Pu Micheal Mang Kham leh Pu John Mang Tlingte makaihna tawh Zomite in CHIN DEMOCRACY PARTY (CDP) pawl phuh zawk ding hoihsa uh hi. Kum 1970, Febraury 20 ni-in Bangkok mahah CDP leh Pu Jimmy makaih ZOMI CHIN LIBERATION FRONT (ZCLF) pawl tawh kihona bawl leuleu uh a, tua takah CDP leh ZCLF lawng khata gin ding deihin UNITED ZOMI DEMOCRACY PARTY (UZDP) pawl phutin, tua sungah kisungkhawm uh hi. Ahi zongin, February 25 ni-in UZDP President Pu Jimmy a panmun pan tawp themthum kik ahih manin CDP mi leh sate in CHIN DEMOCRACY PARTY (CDP) min mah pua kik uh hi. Kum 1972, August 24 ni-in CDP in galkap dingin CHIN INDEPENDENT ARMY (CIA) bawl hi.

Hihmah leh, kum 1973, January 29 ni-in PDP President U NU a panmun pan tawp dih laizang a, tua hangin CDP innkuan sungah lungkiatna nakpi takin tung hi. CIA galkap natawm mi 150 pan mi 100-ah kiam sukin bah lawh gawp hi. Kum 1976, February 18 ni-in PDP pawl na tawm kiphiat lai sawnsawn hi.

Kum 1976, January 14 ni-in CDP Leh CIA ten CIA galkapte Zogam lutsak ding geelna bawl uh a, tua vaihawmna-ah a nuaia bangin khensatna bawl uh hi.

1. CHIN INDEPENDENT ARMY pen CHIN NATIONAL ARMY (CNA) ci-a khek ding.
2. Zogam hawhna ding KACHIN INDEPENDENT ORGANISATION (KIO) pawlte
kiangah huhna nget ding.
3. Zogam paite a zaa (rank) uh a zah-thum teka khan ding.
4. Zogam a tun uh ciangin ARAKAN INDEPENDENT ARTY (AIP)
Pawl makai Khai Mu Lin kiangah neek leh taak panpihna nget ding.

A tunga khensatna bulphuhin kum 1976, December kha in William Sa Lian Zam makaih CNA galkap mi 120 in a kiphualna uh Menapalaw nusia-in Shan gam leh Kachin gam tawnin kum 1977 tuuk guah tun lai takin Zogam lut uh hi. Tua lai takin Zogamah khua sia mahmah ahih manin khawhun thuaklahin cinat lawh ngeingai uh a, cimawh mahmah uh hi. Tedim uksung Phunom khua-ah a om lai takun, neek leh taak kaikhawma Thuklai khua-ah a pai mite tung panin Kawl kumpi thuneite in CNA-te om thu za hi. Kawlgam galkapte hong tung pah uh ahih manin Phunom leh Saizang khua kikalah nakpi takin kikap niloh pah uh hi. Khua hun thuaklahna, neek leh taak kiciat lohna, zatui zaha taangsapnate hangin Zo galkapte sawt pang zo loin Vangteh khua-a Mah-Sah-Lah (Burma Socialist Programme Party) thuneite kiangah mi 20 ki-surendar uh a, ahi zongin Kawl galkap makai Bo Lah Twin' sawlna tawh Bo Mawng Aye in lainatna nei het loin lam laizangah gualin a baan a baanin kaplum veve hi. A nung cianga a ki-sunrender mi 40-te zong tuamah bangin Kawl galkap ten hawi tuan loin kaplum khin uh hi. Mi 46 Kalemyo Jail-ah kipuak a, mi 4 nasia takin liam hi. Hih bang teng tawh CNA mabaan zop lohin om suak hi.

MIZO NATIONAL FRONT (MNF) pawl hong kiphut leuleu-in President Pu Laldenga makaihna tawh India, Burma leh Bangladesh cih gam thuma Zo minamte luah leitang teng gawmkhawm na'ng leh suahtak na'ng mah suangin hong kipan leuleu uh hi. Kum 1963, December kha in Laldenga, Lalnunmawia leh Sainghakate East Pakistan (tu-a Bangladesh) ah lutin a sim a thamin UNDERGROUND MIZO GOVERNMENT (UMG) pawl phut uh hi.

Kum 1966, March 1 ni-in MNF in Independent pulakna bawlin, tua panin India kumpawh kikap kipanin, India gamah om thei lo uh ahih manin East Pakistan zuan uh hi.Kum 1971 kuma Bangladesh in suahtakna hong ngah tak ciangin East Pakistan-ah MNF ten om khuan nei nawn lo uh a, India leh Arakan gam kilak teng manawhin kikhin leuleu uh hi.

h sawngin MNF pang belin ZOMI LIBERATION FRONT (ZLF) pawl zong dingin Pu Tial Khal (President), Pu Thawm Luai (Vice President) leh Pu Thawng Sai(ForeignSecretary) ten maikaih hi. 1972 kumin MNF leh ZLF thukimna tawh Pu Lalnunmawia pen India kumpite hopih dingin kisawl a, Pu Tial Khal leh Pu Sui Lingte pen Pu Brengseng (L), Finance Secretary, KACHIN INDEPENDENT ORGANISATION (KIO) heel dingin kuan uh hi. Hun sawtpi khit ciangin KIO-te thupha tawh lawhcing taka hong kileh kik uh a, ahih hangin ZLF in vai tuamtuam hang tawh mabaan zom thei loin om uh hi. MNF in kum 20 sung Independent a thapaihpih khit ciangin 1986 kumin India kumpi tawh kilemna hong bawlin Mizoram pen State suaksakin tawlngak bawl uh hi.

CHIN NATIONAL FRONT (CNF): Hun hong pai to zelin, Pu Tial Khal makaihna mahin ZLF makai lui teng kum 1988, March 15 ni-in Aizawl, Chaltlang vengah kimuhkhopna khat bawlna leuleu uh a, pawlmin kheka CHIN NATIONAL FRONT (CNF) phuh ding vaihawm leuleu uh hi. Pu Tial Khal in President panmun mah len leuleu in, Gen.Secretary dingin Pu Mang Khum, Finance Secretary dingin Pu Lian No Thang, Chief of Staff dingin Pu Roenga, Organiser dingin Pu Mang Uk kiseh hi.

Kum 1988, March leh August kha sunga Democracy deihna hanga Kawlgam buaina hangin Zomi khangno tampi tak Kawlgam panin India gamah tai uh a, India kumpi in Saiha leh Champhai-ah refugee camp nih bawlsak hi. Hih refugee camp a tung khangnote in BURMA DEMOCRACY FRONT (WESTERN) pawl phut uh a, sawt ding man loin CNF makaite tawh kihona hong neih uh ciangin BDF pen phiat kik pahin, CNF sungah kum 1989, January kha in kisungkhawm uh hi.

1988 kum mah, November kha sunga CNF kikhopna-ah Pu No Than Kap alias John Khaw Kim Thang pen Thailand gamgi-a om KAREN NATIONAL UNION (KNU) Headquarter Manepalaw-ah National Democratic Front (NDF) kizopna bawl dingin paisak uh hi. KNU-te phualpi pan hong kileh kik ciangin Pu No Than Kap in Pu Tial Khal kiangah CNF President hihna awn dingin ngen a, Pu Tial Khal in zong awnin Pu No Than Kap in CNF President panmun len to hi.

CNF mi leh sate galkap training dingin kum 1989, March kha in pawl khat Kachin gama KIO-te kiang mah manawh uh a, kum 1989, November kha in pawl khat Bangladesh gam zuan uh hi. Tua panin gam leh minam suantakna dinga galtum CHIN NATIONAL ARMY (CNA) pawl hong piang leuleu-in, hihte pen tudong SANGNAUPANGTE a ci zong om hi.


1989, October kha-a CNF sungah Pu No Than Kap pawl leh Pu Tial Khal pawl ci-in kikaihna hong piangin, Pu Tial Khal lamte pialkhia-in pawlmin tuamtuam pua uh a, tua lakah a gentaak pen CHIN LIBERATION COUNCIL (CLC) hi-in, hun sawtpi mah kalsuan uh hi. A nung ciangin CLC President panmun pan Pu Tial Khal tawp leuleu-in, Pu Ro Za Thang in President panmun zom to hi.

Kum 1991, December 9 ni-in CNF President Pu No Than Kap pen nawngkai kisa ahih manin CNF sung pan kiheemkhia in, a munah Pu Roger F. Biak Lian Thang kikoihin, CNF President panmun len to hi. Kum 1995, February 22 ni-a Pu Roger F. Biak Lian Thang in a cidam lohna paulamin CNF President panmun nusia leuleu in, tua panin tudong CNF President panmun pen Pu Thomas Thang No in leen to suak lai hi.
1997, June 9-16 sungin a nih veina CNF Party Conference kibawl a, tua takah CNF makai dingin a nuaia teng kiteelkhia hi:
Chairman : Thomas Thang No
Vice Chairman : Zing Cung
General Secretary : Benjamin Turing
Joint General Secretary : Khua Uk Lian
Member-te
Dr. Sui Khar
Capt. Thang Zen
Capt. That Ci
Lt. Ral Hnin
Lt. Paul Smith
Lt. Malsawmlian
Lt. Solomon
Lt. Sunny Ngun Awi
Lt. Kam Do Dal
Lt. Uk Lian Thang and
Salai Chan Hmung cih teng hi.
ZOMI RE-UNIFICATION ORGANISATION (ZRO): Zo minamte kigawmna ding leh suahtakna dinga mala dingin kum 1993, April 9 ni-in Kachin gam, Phupian khua-ah pawl khat hong piang leuleu a, tua pen ZOMI REUNIFICATION ORGANISATION (ZRO) hi in, Assam gam, Karbi Anglong khawka MLA (Member of Legislative Assembly) a seem ngei Pu Khai Za Song Guite alias K.Guite in President panmun lenin, makaih hi.

1997, July kha in Yangon khuapi-ah University kah Zomi khangnote in I gam leh I minam suahtak nadingin sisan leh nuntakna piakkhiat ding lungkimna tawh Zomi Siamsin khangno 20 val in "Zoheisa Unit" ci-in sisan tawh kiciamin phut uh a, ZRO tawh kizoma na sepkhop ding lungkimna neih khit zawh ciangin Yangon khuapi pan sangnaupang mi 12, Tedim pan mi 10 val khawng in Lamka lam zuan uh a, ZRO sungah lutin panmun tuamtuam lenin tu dong kalsuan lai uh hi.

Pu Khai Za Song Guite zawh ciangin Kawlgam galkap mangpi Lt. Col. Hang Khaw Lian (Capt. Mang Tung Nung' tapa) in ZRO President panmun tawm vei len pak cih loh, 1997 kuma Manipur Zomi leh Kuki buai panin ZRO Gen. Secretary Pu Thang Lian Pau (Tonzang MP) pen emergency-in ZRO President panmun kilensak a, tua panin tu dong kip suak lai hi. Tu lai taka ZRO makaite pen a nuaia bang ahi hi.

President : Pu Thang Lian Pau, MP (ZNC)
Vice President : Hang Sian Thang
Chief Secretary : D. Kam Suan Thang
Finance Secy. : Kenneth Muana
Denfence Secy. : D. Kam Suan Thang
Home Secy. : L. Kam Za Thang
External Secy. : Thang Suan Mang
I & PR Secy. : Gin Pian Khup
Treasurer : SB Vum Lian Thang
Patron : Pu Khai Za Song Guite cih teng hi.

ZO RE-UNIFICATION ORGANISATION (ZORO): Zo minam bup kigawmna ding, suahtakna ding lunggulhna mah tawh kum 1988, May 19-21 sungin Champhai khua-ah FIRST WORLD ZOMI CONVENTION ON RE-UNIFICATION khawmpi kibawlin, Kawlgam, Manipur, Mizoram leh mun tuamtuam pan mi tul tampi in siim hi. Hih khawmpi panin Zo minam bup kipawlna ding ZOMI RE-UNIFICATION ORGANISATION (ZORO) hong piang hi. Hih khawmpi leh kipawlna vai a hawm leh a thusapite pen 1972, January 21 nia Manipur, Daizang khua-a kiphuh, Pu T. Gougin leh Pu S. Thang Khan Gin ngaihte-te makaih ZOMI NATIONAL CONGRESS (ZNC) party leh Mizoramah a diakin Pu Brig. Thenphunga Sailo makaih PEOPLE'S CONFERENCE (PC) party ahihi.

1991 kum panin ZORO pen political party tawh kisawh nawn lo dingin kiheemkhia a, tua panin Leitung mun tuamtuamah leh UN Secretary General kiang khawngah Zo minam bup kigawmna ding, suahtakna ding deihna Memorandum khia kawikawi hi. 1999 kumin a khat veina dingin Geneva-ah UN vaihawm minam nautangte khawmpi-ah kihelin, ZORO min tawh 'British in a khenzaak Zo minamte kumpi khat nuai-ah gawmkhawm kik' cih thulu zangin thugenna hun ngah hi. Tua panin hih bang lamsang kikhopna tuamtuamte-ah thugenna nei dingin UN (WGIP) in ZORO cial thei zel a, tukum July - August kha in zong Geneva-ah UN vaihawm Meeting-ah va kah leuleu uh hi. Tua bek tham loin, Committee tuamtuam Asia level Kathmandu (Nepal), Seol (Korea) leh Leitung level Durban (South Africa) cihte-ah zong kihel to zel lai hi. Tulai takin ZORO pen Pu R. Thangmawia (Chairman) leh Pu Ro Za Thangte (Secretary General) makaihna tawh kalsuanin, Aizawl khuapi pen a phualpi-in zang hi.

Hun beisa leh tulai taka I minam nuntakna dinga pute pate' nasepte khangthak Zomite in I phawk ding deihna leh hih thute I pau I lai tawh ciapteh ding lunggulhna in 'Zomite minam nasepna taangthu' a tomin kong kaikhawm ahi hi. I pau I laite I it bawl kei leh mailamah gam I nei zongin I pau I lai kizang lo kha thei ding hi. A khawsuak minam leh a suakta gam phuh zaha nasep haksa leh thupi zaw dang om lo hi. Hih thute panin khangthak Zomite in I minam nuntakna dingin a nasia zawa nasep a kisapzia phawkna in zang ni.


(Hih Zomite Minam Nasepna Taangthu cih pen Zomi Nam Ni Golden Jubilee pawi,
February 20, 1998 nia Mizoram, Champhai khua-a bawlna-ah ka simkhiat pen behlapin kong puak ahi hi - 
J. Thang Lian Pau , editor Zolawkta)

Pupa Ngeina Zukholh

Pupa Ngeina Zukholh

Kawl huzaap Zomi te'n Pawi acih pen India lam Zomi te'n Lawm ci uh hi. Ahih hangin hite pen Zopau hilo hi. Zopau iin Ai kicizaw hi. Mimza ai, taangza ai, asamat ai, BA ai, kici hi. Ahih hangin Lawki-hunlai gal-ai , sa-ai cihpen zupi nungin dawibiak ngeina tawh na kizomlua ahihman, ai cihpen lawkivai-lua kisa kha ding hi.
Zomite in gualzawhna leh matutna khatpeuh a om ciangin kipahtawi uh hi. Kasangnaupan lai-in kapa in lai ka-on simin aktawh hong aihsak tawntung hi. Innkuan iin kilungkim mahmah hi. Kalai onman kei aklu hong nesak hi. Thuneuno abat hangin hanciamnopna hong khangsak hi. Nu leh pa hong pahtawina pen ki-angtanpih mahmah hi. Ka uu pen saben uuk ahih ciangin lailam haatlo hi. Ahih hangin vakhu khat amat pen kapa'n aklui khat tawh aihsak hi. Vakhu pen khuttum-cia phalo hi. A aihna aklui pen innkuanmeh cing hi. Tua bang kipahtawina in lungsim cidamsak hi.

Pute Tuukzuu Kholh

Zomi lawkite in tuuktung masa anpalte zuu in sa uh hi. Puute zuu khol uh hi. Zucil kaimasa pen a puupi suah uh hi. Apuu in la-in mawkneeklo hi. A tute cidamna ding leh mimza tangza lazo ding, sumnu sumpa lamzawhna dingin thupha ngetsak uh hi. Zomi te ngeina-ah numeite in pianna nulehpa vakna ding thu ngahlo hi. Go leh gam kitomsak lo hi. Ahih hangin numei nualam pen kipuapaih tuanlo hi. Naupangte in puute zahtakpiakna leh pahtawina itna lahna ding ngeina hoihmahmah nabawl zel hi. Puute tuukzu-kholh pen numeilam pahtawina ahi hi. Puute leh lamphung kineekzolo cih paunak nei uh hi. Tua pen naupangte in nulam ahi puute pen simmawh loh ding deihna hi. Lungsim sungah ngeina kipmahmah aguansak ahi hi. Puute simmawhte damlo hi. Nuamsa lo hi. cin umsak hi. Gilsung damlote in gau-an la ci'n puute kiangah ankhing vasiim uh hi. A tute tungah khasia leh, napu ngoidok hing bang hang hong hici bawl na hiam? cithei uh hi. Ngoidok cihpen gilnathei cihna ahi hi. Tua ahih ciangin damlohna thu khatpeuh a omleh puute kiang taailoh phamawh ahihmanin puute kizahtak hi. Ki -iit mahmah hi. Thupha ngahna-naak ahi hi.

Tanu-mokhak khempeuh kiciamkholin, a zu-kholhni kibangsak uh hi. Lawki-hunin omkhawlna munah aneek uh zuu hipen hi. Anlim sangin zuu pen thupiseh zaw uh hi.Puute pahtawina la vive sa uh hi.

a. Kei kapuu te sen a kapuu te ningzuu bang khum thei naleng nuampeng phuhsak vang e b. Nuampeng phuhsak vang heisa bang paal thei naleng kapal losak vang e.

a. Bualna ngei nuam bualna ngei nuam e, puvon siangsung bualna ngei nuam e, b. Laamna ngeinuam laamna ngei nuam e, puvon pahtang laamna ngei nuam e.

a. Tualnuam e tualnuam e puute sumtual tualtung tualnuam e b. Gam nuam e gam nuam e pupa gamzang gamnem gamnuam e

a. Pupa gamzang tangzang khat a, tangkhat suan zong simtheihloh piang e b. Tang khat suan zong simtheihloh piang a bangaa sunglawh bang kasam hiam aw.

a. Theisen puvon ngalliam bel aw tusuanmel haihkha na cia. b. Gual sang tongdam neem zaw ding a, aduang mel hoih ding aw e.

Dawhdan saknung leh dawhdan khangnung dimin zubeel kigual hi. Zubeel khat mikhat in tutpih hi. Sak leh khang abul leh adawn kidawngin lasa ziahziah hi. Pasalnote kikhelin alai-ah tawnsak keukeu hi. Khuangtumpan akhuang saankeuhkeuh iin hong tawp ciangin, suai..suai..suai suai cin, a tangtawnpa kai-in zuu teepsak hi. A puute a itmanin tawn(laam) hi ci'n pakta mahmah uh hi. Tuukzuu-akmat ci-in ak khattek namat uh hi.. Pawlkhat in sum mat uh hi. Pawlkhat in gangawh hi. Bang bang kimat taleh tukzu-akmat in sum tua zah hong pia ci uh hi.

Tuhun Christian ten zong hih ngeina paikhia tuanlo hi. Zuu tangin cikhum bawngnawi peuh kikhol hi. Antak bungkhat bungnih vapuak thei hi. Pawlkhat in anlim-tuilim vaneekpih hi. Hih pen puute pahtawina pawi limci mahmah ahi hi.Ei Christian khangthak hunin zong puute pahtawina hunnuam limci-takin kibawl thei lel ding hi.

NAU MIN PHUAK

Nidanglai in naudom(midwife) kineilo hi. Numei nausuakte ki-ompih selo hi. Lokuan naseemlai khawng lukhumtawh tun in hong ciahthei hi. Lukhum mongteep hualin naulai hen hi. Heitang tutang peuhtawh naulai tan hi. Bangmah paulap omse lo hi. Pasian in theihna niamte nakpi takin hong donzaw hin ka-um hi. Unau pasal-4 leh numei-8 kapha uh-a, kum khat leh khagiat simin manmanin kanu nausuak den hi. Nau-suahhun atun ciangin patkhau ciptakin ahual khit ciangin gu alutlohna ding cin, khinking tawh zuut zawsop hi. Nau hong suak petmah hi. naulai pen temngilngolh khat la-in tan hi. Puantawh tunin lawhsungah asial khit ciangin anungzui ngakin baallei ek-awng gei-ah tawlkhat hong tu hi. Anungzui hong paikhia aa, sisan honpitawh hong tolkhia lialua hi. Sisantui teng awngvangah anilkhiat khit ciangin, tu khat la in, phaitamah anungzui(alamh) pen amahman vaphuum lel khong hi.

Naumel kimuh khit ciang a thupipen minvawh ding ahi hi. Zomite in naumin deih peuhpeuh kiphuaklo hi. Pasallam leh numeilam kalhelhin kihawmsak ngiat hi. Khangsuutna in kinei hi. Anu apa in amaudeih bang min pialo hi. Naumin tangte kingak aa, amau deih thukimpih keileh kikhasia hi. Sukte vangphatlai in minngei lua kiphuak ngamlo hi. A phuak omleh, ademin koih ngiau ahihman, minngeih kiphuaklo hi. Naumin tangte ngakna-lamin nipi kalkhat sung bang min neilo iin omthei khong hi.

Naumin phuahni ciangin, naumin tangte in vok, ak aneihsunsun hong kengin kine hi. Bangkua sunga khangham pen in, tuiphihin min-aapna kinei hi.Naumin-phuahna akgawh en in, naungek mavak ding leh mavakloh ding genkhol thei uh hi. Tuiphih apaileh ih nau cidam ding akhansung nuamsa ding hi, ci'n hilhkhol thei hi. Khangluite in naumin aphuah ciangin, abeisa hun-a a puu apate khan kilangsak hi. Vung Dah Ciin acihleh aheh adahte hi, ci'n kimupah hi. Tuang Hau acihleh minuamsate ahi ve, kicithei pah hi.

Nidangin Zomite pen Lia leh Taang tawh buai ngeilo uh hi.Min kilawh phetin numei hiam pasal hiam cih kitel pah hi. Numei-min leh pasal-min sawhpawi ngeilo uh hi. Gentehna in, pasal-min Thang Za Cin ahihleh numei-min ciangin Thang Za Cing ci se hi. Akhiatna kibangin numei leh pasal kikhen sinsen hi. Tua zong pilna thuk mahmah hi. Tun khangthak ten khensatzo lo in email sung khawng-a khuttum nakilah vauvau uh, amau olsa mahmah lel hi.

Lawki ten tuiphih lohin naumin phuaklo hi. Christian ihih buangin biakinn mahah apngiatngiat leng lungkim huai pen hi.

Naumin-phuak ni pen ni-thupi khat ahi hi. Khankhat iin khatvei bek kinei thei hi.Naumin phuakte in khuangleh zam tat iin gamlumnuam lualo hi. Kam kinial nuamlo hi. Naukha lau kici hi. Salu suanni leh naumin-phuahni gamlum kikhaam hi. Naungeek kilatin cina thei hi. Zong sithei hi.

NAUCING GUAI

Khangluite pen lungdam kithukzo petmah hi. Ekciang tung zong kiguai, cih paunak om hi.Ahoih khat asep thuneuno nangawn kipahtawi thei uh hi. Lungdam kikokik ngekngek hi. Ei kiangah childcare center omlo hi. Bangkuapi-nu pen naucingin kizang-a innlak sanggam teng in naukhahon uh hi. Naucingte pen kizahtak mahmah hi. Anlim tuilim amuhsunsun uh amau neektang in ciamsak hamtang hi. Tuk-anlaak mankhit ciangin, naucing guai uh hi. Naucing guaihna pen vok tukli nuai kigo ngeilo hi. Kum khat tawntung nau-anpia, azun a eek kisiak ahihman nakpi iin zahtak hi. Tangngansih leh voksahul kinesak hi. Tua ni ciangin zuu leh sa kidiah pikpeekin kivak beklo iin, khuang leh zam tatin zanhak thei uh hi. Khangluite thukhualna pen guicing mahmah kuitung mahmah hi.

SAZAAM

Japan-galma hunin saneek kisangkhaat mahmah hi. Sa-sai omlo hi. Dangka-tang ngahna haksa lua hi. Akpi khat matkhat in kilei hi. Minvawh khat neilo-in akno khat zong kigongam lo hi. Sumtawng-thoih ahihkeh huanthoih cihkhat in zang hamtang uh hi. Saneekna tawmlua ahihmanin lampi zong uh hi. Inn-4 inn-5 kipawlin banpai-in vok go uh hi. Tua pen sazaam kici hi. Vok pen bangcia go dingcih ciangtan uh hi. Pawlkhat in nekhawm hi. Pawlkhat in a kikimin sehhawm uh hi. Sa khamtakin ne uh ahihman sazaam pen ahihzote ki-eng mahmah hi. Hih kipawlna pen a cithei zawdeuhte aa hi. Meigong daipamte kihel zolo hi.

TUKVAK.
Tanghamkin kici ankung leh kiak kikimin a omlaitak lokhawh kikin mahmah hi. Lo-lel ahihman thacial uh hi. Kialhuntawh kituak sawnsawn hi. Thacialte kivaitut zolo ahihman, tuktun(akhawhsa-tun) ciang kivaakpan hi. Tuktun ciangin thacialte kaikhawm iin zuu leh sa akhamtakin neekpih hi. Thacial-vaak tawh kibangnawnlo hi. Pawibawl banglel ahihman nuamsa mahmah hi.

Hih ngeinate pen dawibiakna tawh kisai hilo hi. Amau-hun tawh kituak nuntak khuasakzia ahi hi. Tua banga kikaihkhopnate pen a kingai tengmah ahi hi. Kikholhna tamleh kingaihna leh kiphawkna zong khangpah hi.




Thang Siangh

Lai Simbu pan Pau Sinbu-ah~Sia Khoi Lam Thang

1913 kum-in Zolai Simbu a nei hi hang ci-in tangthu-ah kiciamteh hi. 1925 kum ciangin Mikang kumpi in Zogam-ah Zolai tawh pilna sin theih dingin (Vernacular Education) vaihawm hi. Mission sang khempeuh phial kumpi sang suak-a, Zolai tawh tanli ciang pilna kisin hi. Leitung thu, Cidamna thu, Ganan a kipan theihhuai tuamtuam kisin hi. Kawlgam suahtak hun 1948-a kipan Kawllai tawh pilna sin ding hong ki-uangsak leeuleeu-a, Zolai hong hingkiam hi. Zolai Simbu nangawn a mangthang phialphial din’mun ahi hi. Minam sung pan pilna lam makaite leh a lunghimawh mimalte’ hanciamna tawh Zolai Simbu tan li ciang nei liailiai lai hi hang. Kumpi sang pan Zolai kisin lo seemseem-a, Pawlpite in khuakhal sangkhak sung-in hanciam-in i sin hi.

Zolai i gelh theih i simtheih hangin i zatna tangzai lo hi. Laikhak gelh nading, Biakinn-a labu et nading leh Lai Siangtho sim nading ciangciang bek hi tazen hi. Bang hanghiam cih leh i Zolai Simbu in Zo kampau sim thei ding, gelh thei ding (reading and writing) ciang bek ahi hi. Tua ban-ah, khangnote in Zolai tawm zat deuhdeuh uh-a, Zokam tawm pau seemseem uh hi.

Zolai Simbu tan li ciang i neih pen a bulpi hi-a, tua tungsiah sin beh nading nei nai lo hi hang. Ph. D pa zong Zolai tan li, mi dang khempeuh zong Zolai tan li bek mah i hi hi. Tua pen ahi mah ding ahi hi. Zolai tanli nangawn a siam lo kitamzaw ta ahih manin dipkuat huai hi. 10 ong zo lo-te zong Zolai-ah tan li mah hi lel hi hang.

Zolai leh Zopau i puah i zuun ding Zo tate’ maban ahi hi. Kampau it-in i kep leh ninam it-a ngeina keemte i hi ding hi. Khuang leh zam, puandum leh puan laisan, salu saki-te sangin kampau sungah ngeina kim zaw hi. Kep i sawm nak leh, kuamah’n hong guuksak thei lo hi. Mei in kang ngei lo ding-a, ui in hong neeksak ngei lo ding hi. Ei’n i lung hihmawh kei leh hong lung himawh ding midang om lo hi.

Hih thu a phawk kha makaite in 1980 kum-in ZCLS na phuan uh-a, Linguistic Research Seminar bawl uh hi. Thu kizakna lai dingin (Quarterly news) a min "Zolai Zuunna" phuak ngiat uh hi. 1994-in ZOLUS kiphuan-a, Zolai leh Zopau lapsaan’ nading ahi hi. Lungdam huai mahmah hi. Hih bang kipawlnate in mailam-ah hong thupi seemseem ding-a, a sepkhiat sunsunte uh minam mualsuang hong suak ding hi.

ZCLS-ah 2005 thu kikupna (consultation) pan-in Zolai Simbu tan 10 dong neih theih ding nakpi takin kikupna om hi. Tua thu-ah tulai minam a it Zokam leh Zopau a puah nuam khempeuh mapan’ khop kul ding hi. Zolai sim thei-a gelh thei ciang bek tawh lungkim lo ding hi hang. Zokam kilam zia i sin kul ding hi. Zokammal thupite lai-in gelhin laibu-in i kep kul ding hi. Khang thakte tungah i hilhsawn kul ding hi. I lunghihmawhsak kul ding hi.

Tua ahih manin i Zolai sinna "Zolai Simbu" pan Zopau sinna "Zopau Simbu" ah kal thak suan huai ta hi. Zo kampau kantelna "Zopau Simbu" sungah a nuai-a thulute a kisam bangin hel dingin kisam ka sa hi. Hih thulute a dawldawl-in khen-in minvawh lehang, tan 10 ciang tung lua mahmah ding hi. Research bawl-in, degree piak dongin vaihawm huai hi.

Hel Huai Thulute:

1. Laimung (consonant) neihzah leh a kizatna 2. Awphei (vowel) neihzah leh a kizatna 3. Kammal pian’ na’ng awmalte kigawm zia (syllable structure) 4. Awphei lamban (vowel assimilation) 5. Awsang leh awniam (tone) 6. Laigelh zia (orthography) 7. Kammal kikhelte (Word alternation) 8. Lakam 9. Kammal tomlaakte (contraction)

10. Paunakte 11. Tehpih kamte 12. Kam kopte 13. Kammal thukte 14. Telgen kam kopte 15. A dang tampi omlai …

Thukhupna

Hih bangin thulu kaikhawm lehang kizomzom lai ding hi. Hih bang thulute a khiilkhiil-in khaikhawm-in, Zopau sinna Lai Simbu-ah a tantan in koih diimdiam le’ng; Pawlpi ciat-ah hih thu tangko-in khangnote sinsak le’ng; Hih thu a vaihawm phungpi neiin, galsin theih dingin (correspondence) zong vaihawm leeng; A masa peen-in Zolai tan 10 ciang certificate bawl-in, mai lam-ah gam kiukna suahtak hun ciang University-te-ah Zolai subject khat a kisin thei ding textbook ciang a mansa-in koih dimdiam le’ng; cih ka sunmang ahi hi. Zolai simbu pan Zopau sinbu-ah galkah sawm dih ni.

[Hih lai, 07 JUL 05 THU ni-in kingah hi

Zogam leh Zomite’ Khan’toh Nading a Ngaihsut Huai Thu Pawlkhat

Zogam leh Zomite’ Khan’toh Nading a Ngaihsut Huai Thu Pawlkhat

Pu Thang Za Dal

Kei, hih lai at pa pen, Zogam ka muh lo zawh kum 40 bang pha ta phial ding ahih man in hih ka gelh thute tu hun tawh zong ki tuak nawn lo kha ding hi. Tua bang ahih leh zong n’ong theih siam nading-un hong thum masa nuam ing. Hih lai pen Planning Paper (Simankein bawlna lai) hi lo ahih man-in ngaihsut huai ka sak teng sung pan nam thum bek a tom theithei in k’ong gelh ding hi.

Tu ni dong i Zogam leh i minam khan’toh lohna a hang tampi omte lak-ah eimau ii i khuamuh loh man leh i bawl theih loh man-a i khan’toh lohna thu bulpi thum (3) tawm bek k’ong gelh ding hi. Tuate pen bang hiam cih leh: 1. I inn lam dan 2. I an neek leh i tui dawn dan 3. I singpuak, i lo khawhna-ah i vanh zatte

Hih a tung-a thu teng pen eimau’ thatang leh eimau’ theihna zah (know-how) ciangciang tawh a kibawl thei, a kilaih zo ding ahi hi. Hih teng hoih takin bawl thei lehang a manpha mahmah ahi i thatang, i hun, i sum leh i paai, i singkung i logam-te tampi tak a nuamtuam ding bek tham lo, i nun’taak dan zong tu-a i nun’taak sangin tampi tak nuamtuam zaw ding hi ci-in ka mu hi.

I. I Inn Lamm Dan

Ei Zomite in inn i lam ciangin Mikangte (Nitumna lam mite) ii inn lamm dan ngaihsutnate (architectural concepts) nei lo i hih manin inn a gol pipi, a zai pipi i lamm hi. Tua bang ih lammna a hang tuamtuamte lak-ah

(1) mi dangte dem nading

(2)nop ni, dah ni mi hong hawh, hong tutpihte tut na’ng, kihei na’ng mun a kicing tak, nuam tak-a a om theih na’ng

(3) tuk an, khal an i khawhasa ante i koih na’ng

(4) a kuamah peuh ta ki hau ciat ahih manin i tate lup na’ng leh om na’ng mun a kicing tak-a kisapna hang, leh

i vanh zat tuamtuam te i koih nading cih bang te ahi hi.

Hih a tung-a a kigelh a hang tuamtuamte ngaihsutna tawh i lam hi ta mah leh i inn pen gol em-am (ahih kei leh) zai mahmah bek-in a kicing tak in kizangh thei tuan khol lo hi.

Mikangte’n inn a lam uh ciangin gual leh lawmte dem nadiing-a kiphatsakna tawh a lamm a hih kei nak leh functionality a kici geelna tawh a lamm uh hi. Hih functionality ii a khiatna bulpi pen bang hiam cih leh i lamm ding inn ii a golna ahi zong in, a zaina ahi zongin, a niamna/a saan’na pan -a ki pan a inn sung-ah khan (room)-te deih dan pan -a kipan a kisam lian ding teng bek ngaihsutna tawh lamm uh ahih manin om nuam, zat nuam bek dom lo-in kicing mahmah hi. A inn lammna-ah a zat uh vanh te zong a tuan a vaal om lo-in a kisam zah leh a kisam ding lian teng bek zangh uh ahih manin sum leh paai ahi zongin, thagui thatang ahi zongin, a hunte a hi zongin a tuan a vaal bei lo hi. Tua ahih manin a inn uh a pua lam pan en le’ng neu bang ahih hangin a sung lam pen kicing thei mahmah hi.

Tua hi-in i Zogam sungah mai lam-ah inn i lamm ciangin i ngaihsut ding thu tawmno khat k’ong gen nuam hi. Tuate pen bang hiam cih leh:

1. I inn khum (roof) ding pen sikkang khawng man ham pipi-a i lei-a gamla pi pan i puak sang-in i Gamgai/Limkhai suangpeek cih bangte i pu i pate’ hun lai-a zat bang-in i zat kik na’ng;

2. Tua suangpeek omna tawh a kigamlaatna mun te-ah innkhum ding pen singpeek thuap thum thuap li baang pen oksuang (brick) cian dan-in zat ding/ahih kei leh suangpeek mawkmawk te zong kizangh thei. (Gentehnain Switzerland gam sung pan Swiss Italian-te’ teen’na Tessin Canton leh Italy gam saklam sung bang-ah hih bang suangpeek mawkmawk te nak zat mahmah uh hi).

3. Ih gam pen a diakdiak-in phalbi sung vot mahmah ahih manin i pang (wall), i sual (floor) leh ceiling cih bangte singpeek tawh thuap nih (double-layer) bangin hih le’ng a

pua lam pan a vot hong lut zo khol lo ding-a a lum ding-a i zat sing khuul-te tampi tak nuamtuam ding hi. Tua ban-ah tua singte kum sial-a a tom i numeite ii a man pha lua thatang leh hunte zong nakpi takin nuamtuam ding hi.

II.. I An Neeek leh I Tui Dawn Dan

Nisial phiall-a i neek Zo ante - gentehna: vaimiim, kaithum (kawlkai), cih bangte pen Mangbuh vui (wheat flour) a kibawl Mivomte/Mikangte’ an neek uh Rothi/Plata leh Pongmoh (bread) cih bang tuamtuamte tawh 50 % bang beek laih zo le’ng ut huai hi. Tua bek tham lo-in sa (meat) leh i an meh huan dante zong Sente (Chinese)-te’ huan dan tawh i laih ding kisam ta hi. Ei’n sa khawng an teh khawngte i huan teh nai 2 nai 3 bang i huan tazen hi. Sente’n sa hi ta leh anteh hi ta leh a huan/a kan uh teh minute 20/30 kaan huan/kang lo uh hi. Amau’ huan dan tawh a ki huan ante pen vitamin pan-a kipan i si leh i sa’ aadiing a kisam vitamin tuamtuamte zong bei mang lo hi.

III. Ih Singpuak, Ih Lokhawhna-ah I Vanh Zatte
I lo khawhna-ah i vanh zatte en le’ng i pu i pate’ hun lai tangtawng pek pan-a a kizangh den vanh teng bek mah i zangh lai mawk hi. Tua vanh tuamtuamte a zat nop zaw dingin i bawlpha tuam (improve) peuhmah kei hi. Gentehna-in: i kawltu zatte bang a kung tom mahmah ahih manin lo i khawh, khai i tuh ciangin i kuun den kul ahih manin lokuante a kawng uh na bek dom lo-in a hun manpha tampi zong a mawk beipih hi. Tua bang kawltu khawngte pen a kung sau sak lehang kuun kuul het lo-a din’ lam-a zong lo a kikho thei ding kimlai. Tua teh an cii i pawi ciangin ei’n i kawltu mah tawh i to-a i tuh hi. Siik ka zum 3 hiam 4 hiam om khat tawh mi khat in a din’ lam-in lei khawh henla a dang khat in anciite a nungzui-in phum leh. I an ciin’te lak-ah po lopa (grass)-te bot khiat nading zong ei’n i kawltu mah i zangh hi. Hih nitumna lam-a te’˜n siik kawi 3 hiam, 4 hiam a om kawltu khat tawh a din’ lam-in botkhia ziuuziau uh ahih manin a kawng lah na lo, a nasep ding teng lah man baih uh hi.



A tung-a ngaihsutna (idea) tuamtuamte zangh thei le’ng i hunte, i thatang te leh i sum i paaite mawk bei nawn lo ding hi.

Thukhupna:

A tung-a ngaihsut tuak/huai thute (food for thought) a lunglut a om leh i biakna lam pawlpi tuamtuamte’n makai-in vaihawm leh piang thei dingin ka um hi. Tua bangin wellorganized movement khat mah in a makaih kei leh (initiative a laak kei leh) mimal sial (individual) in pan thei lo/pan nuam lo kha ding hi.. Hih teng ban-ah i Zogam sung

khan’toh na’ng khat peuhpeuh i bawl nop hangin a kizangh thei ding a kikaikhawmsa statistics/data om peuhmah nai lo ahih manin Planning pen kibawl thei vet lo hi. Gentehna ci mai ni: Khua khat sungah mihing om zah - nupi/pasal kum 70 val bangzah om; kum 60-70 pha bangzah om; kum 50-60 pha bang zah om, etc.; meigong tagah bangzah om; lo leh inn neih bangzah om; khuamite a cidam siang sitset bangzah om; etc., etc. Hih bang data/statistics a kicing tak in i kaihkhop kei leh i gambup aading gen loh khua khat bek zong i lap toh na’ng haksa kha ding hi.

Thang Za Dal pen Lophei khua pan hi-in kum 60 pha ta hi. 1978 pan kipan Germany-ah om hi. A zi pen Shan-te hi-in tanu khat nei uh hi. A tanu in Zo min bek nei-in tu laitak Hamburg University-ah lai a sin laitak hi.

[Hih lai, 15 AUG 05 MON ni-in kingah hi.]