Showing posts with label Health. Show all posts
Showing posts with label Health. Show all posts

Iodine dat i thupit na

Nawi cancer US gamsungah numei 8ciang in1na in anawi cancer a hipah kei zong nawi cancer
ngahnang lampi nei uh hi. Tulam ciangin tampi kiamtuam napin leitungah kumkhat in nawi cancer tawh mi40000 valta si hi.
Iodine dat pen i pumpi a ding in akisam mah2 khai hinnah ipumpi sungah 60% bang in ipumpi pongman micidam khat i hih hang in na asem khat hi. Adiak2 in naupai numei te iodine dat kicing aneilo numei te i ata uh pen akhuat leh apumpi khantoh na pen ziakai sak hi ci adiak2 in nemei naipai te akal10masapen sung in anau i khangzia ding pen painu in cidamna hormone cinah thaza (thyraid gland) cinnah hih iodine dat pawlna hormone ongpai khiatna in kicinga hawmzo maw cihinsai pen2 hi ci.
Iodine dat kicing ngahloh na in nawi cancer ngahnang lampi hong nawi a om aestrogen cih nah nawisunga sazang te i nasep ding thapia iodine dat kicing ngahllo ciang aestrogen in sazang tetungah (hormone) icih iodine dat kicing apiak zawhlo ciang cancer luno te khangsang zaw hici aestrogen a cihpen ahoih ahih hang ahawmding dat akicing ahawmlzawh lohciang lauhuai zaw hi..
Nawi cancer i letkhana te
1. Ommawk2 theilo leh kigaihvat vat.
2. Lung hi mawhmawh .
3. Khut leh khe votden.
4. Gawlbawk.
5. Sazang na mahmah.
Iodine dat ngah na ding in nah ahoih pen a al nekding hoih hi a al ci hang in tuipi pan aki bawl ciite hoih lo in ah adiak2 in seaweed cih bang tuitung pan apiang anteh ngasa hite tampi nek ding kisam hi.


Credit: Alex Muan

Sin Keu natna a neihte ading damna


1) Nunun(Papaya) mu bek i a tui te,niangtui dawnzelna  hai 1 dim sawt/thuk inla,tua Nunun tui leh Tan-pha-ya tui hai 2,nadawn theih khopding a,athuk tawh helkhawm/tawkkhawm dikdek dingin tuapen ni khat 2 vei ta dawnzel ding.


2)Tui hai 1 dim sungah Lingmaw(Orange) pum 1 i phellang tui sawt/thuk inla,ci tawmtawh na tawhdikdek khitteh ni khat 3 vei,hai 3 ta dawnzel ding.

Hi te nadawn simin zu dawn vetlo ding.Tua banah nek leh dawn lam tawh kisai (Colour)mel tuamtuam tawh akihuan an lamsang peumah ne vetlo ding.Ih mut khammahmah den ding.

Hi dan a, a dawnte'n "SIN KEU NATNA" pan damna ngah takpi uh Hi.

Cin Muan Khai



Gilpi Natna a neihte ading....

Gilpi Natna(gastric)

Gilpi natna naneih leh anuai aa , Formula na sin in.....

A kisam teng...
✔ Aa Lu (potato)
✔ Sing' (Ginger)
✔ Khuai zu

✏ Aa lu pum 3/4 khawng a hawng kheh lo in sawpsiang in...
✏  At sieh seih inla Buh cim dan in huan in...
✏ Sing' tawm cik khah in (Gil puak loh nading)
✏ A min ciang in Khuai zu sikkeu khat khah suk inla Dawn in..(ciim dih diah sak)
✏ Kal Nih khat vei bang dawnle cin Gilpi natna tawh nabuai nawn kei ding hi...

❌❌Ki Dawm
✖ Aa lu lak ah a Eng khawng a om leh tua teng paikhia in...
✖ Aa Lu pen Sikhum zunkhum tetawh ki teh lo ahih man in Sikhum zunkhum neiten nasin kei un....
Credit
#မွတ္စု

Cin Muan Khai


Inn ngak Nupi te Theihding

1. Inn ah miksi a tamlua hiam? Miksite in tangmai
(သခြားသီး) ahih cing mudah uh aive. Tua ahih ciang miksi a tam leh a bu kiangah tangmai hawng koih ni.

 2. Tuivot siangtho
(ေရခဲေရသန္.) na dawn nuam hiam? Tui sosak masa in. A so khit teh kingsak in.A khin ...
khit ciang thawl siangtho sungah thun inla Refrigerator
(ရခဲေသတာၱ) sungah koih le'ng tuivot siangtho kingah hi.


 3. Limlang (မွန္) a siang ding na deih hiam? Sprite အခ်ဴိ ရည္
tawh limlang nul lecin siang pah hi.


 4. Puan tung ah PK belhin a lakkhiat hak hiam? Tua PK baang puan pen Refrigerator
(ရခဲေသတၱ) sungah nai khat koih khit teh PK baih takin kila khia thei hi.



 5. Puankangte a kang sitset an deih hiam?
Kuang khat sungah tuisa koih inla, a sungah tanpaza (သံပရာ) a lang suut phot in. Tua khit teh tua kuang tuisa sungah puankangte minute 10 bang diah inla, sappiang tawh in.


 6. Sam hoih sak nop leh. ႐ွာလကာ tui sikkeu khat, sam tung tengah nuh kawikawi inla tuivot tawh sawp in(ေရခဲေရ hilonding)
7. Tanpaza (သံပရာ) tui a vekin n
a suuk khin nuam hiam? A pumin tuisa sungah nai khat diah phot inla, a suuk in.

 8. Gawbi-lum(ေဂၚဖီထုပ္) meh na bawl ciang a hing nam hiam? Na huanna beel sungah pongmoh them te khah in.


 9. Lo-uih-sam (ၾကက္သြန္နိ) na at laitak na khitui a luang hiam? PK hai kawm sa-in at in.


 10. A lu (အာလူး) na huan ciang a minbaih ding na deih hiam? Na huan ma-in a nawl tuak a hawm at in.(A vekpi hi lo)


 11. Puan tungah laitui a ban leh. Laitui a banna tungah haza tampi nuh in. Haza a keu ciang sawpin.


 12. Kawlkai (ကန္စြန္းဥ) a hawng na kheh meng nop leh. Kawlkai na huan khit a sat mahmah laitak a beel sung pan lakhia in tuivot sungah diah pah in.(ေရခဲေရ hi lo)


 13. Zusa a tam leh. Zusa hong pai theinate ah င႐ုေကာင္းမူန္႔ (အမည္းေရာင္) theh lecin Zusa taimang ding hi.


 14. Leitung nat neite zan lup ma-in bang hih ding. Tuivot hai 1, hai 2 bang dawng masa inla tua khit teh lum pan in. Zingsang thawh ciang tawl nawn lo ding hi teh.


 Lai at  Siamah Ngai Sian Luan

Nau Khaamna

“Nau Khaamna”
(Contraception & Sterilization)
AGelh - Sang Pi (KSP)

Nau Khaamna

Nau khaamna i cih ciang in numei leh pasal omkhopna kideek nahang ahi lo, adang daan (methods)tuamtuam tawh tawlkhat sung nauneih theihloh nang ahih kei leh khantawn in nauneih theih nawnloh nang in ki dalna ahi hi.( Prevention of conception by methods other than abstinence from coitus.)

A masa pen in ah nau khaamna thu kong gelh ma in ah thuumna ong nei masa nuam ingh. Hih a nuai aa nau khaam dan te pen leitung pilna tawh (cidamna lam aa mipil ten’) aki zong khia ahih ciangin Pasian thu(upzia, sandan pawlkhat) tawh a kituak kei khak zenzen leh nong theihsiam ding uh ong thuum nuam masa ingh. Tua ahih man in leitung pilna (cidamna lam ah mipil siavuan )te ngaihsutna bang in ong gelh ka hi hi.


Naungek ( fetus ) ong piankhiat na
Naungek ( fetus ) khat pen pasal te ii sperm(numei tawh omkhop ciangin asuak tui) leh ovary (numei nauneih na cii suahna) aki gawm ciangin apiang ahi hi. Tua ahih ciangin pasal leh numei khatvei bek omkhop(lupkhop) na hangin zong naungek piang thei in, ahih hangin sperm leh ovary aki muh kei leh tam veipi omkhop(lupkhop) hangin zong naungek piangtuan loding hi.

Banghang in nau kikhaam sak/hiam? 
A nuaiaa thute hangin nau ki khaam (sak) hi. (Indication) 
1. Mimal akhan ( a tam) luatloh nading(Limiting the population)
2. Nau hal na ding(Birth spacing) 
3. Kum tawm mahmah laai in pasal anei te ading (Early marriage) 
4. Kum tam khitciang in pasal anei te a ding(Later years of marriage) 
5. Nausuahna tawh aki sai/hang a apiang natna anei te ading (Previous obstetric complications) 
6. A kumlui natna anei te ading (Chronic systemic disease in women gtn. Zunkhum, sikhang natna..) 
7. Nau anei nuam nawnlo te ading (On request) 

Nau khaam dan a tuam tuam te: 
1. Zatui tawh nauneih loh nangin kidalna. 
2. Naubu sungah vankhat koih in kidalna gtn. IUCD(Intrauterine Contraception Device) 
3. Condom(barrier) te zang in kidalna 
4. Numei leh pasal omkhop hun ding limtak in geelkhol in nauneih loh nangin ki dalna 
5. Khantawn nauneih nawnloh nangin bawlna(Vasectomy, female sterilization etc.)

Zatui tawh nauneih loh nangin kidalna
(i)            A hoihna (advantages)   
Oestrogen & progesterogen zatui te ki zang hi. Hih zatui te pen hoih mahmah in zong tawm man mahmah hi. Hih zatui te dawnna hangin ahoihna tampi om hi. Numei te ii ngeina (menstrual cycle) apian ciangin ana theizel te zong noptuam sak hi. Naubu cancer zong piangsak lo tuam hi. Taangsiat tam anei lua te in zong hih zatui te ki zangthei hi.

                                                         
(ii)          Ahoih lohna(disadvantages) 
Hih zatuite nekna hangin ahoihna tampi aom mah bangin ahoih lohna zong tampi mah na om hi. Tuate in gtn. Lutangnatna, luaksuakna, thauna, nawinatna, nawigolna, sikhangnatna, lungtangnatna leh cancer atuamtuam te piangsak thei hi. 

Hih zatuite pen naunawi apia laite,agai (naupaai) laite,sikhang natna aneite,za atep lua te,sikhum/zunkhum natna anei te in zang theilo hi.Tuhun ciangin zatui hoih nam tuamtuam(side effects atawmzaw) omta aa, cidamna lam aa siavuan te tawh kikum khawm in nang aading in ahoih pen/aki tuak pen zatui na zangthei hi.



2.Naubu sungah vankhat koih in kidalna gtn..IUCD 
Plastic ahih kei leh Copper tawh akibawl vankhat naubu sungah kikoih hi.

(i) Ahoih nate (Advantages) 
Naubu sungah sauveipi ki koih thei in numei ii pumpi zong bangmah cisak lo hi. Tawm man mahmah in naunawi apia lai nu te’n zong zangthei hi. Zatui nek mangngilh cih bang omlo in pumpi tawh ki lemlohna khatpeuh aom aa leh zong ki lakhia thei kikpah hi.

(ii) Ahoihloh nate (Disadvantages) 
Naubu sungah om ahih manin pawlkhat in nuam salo hi. Numei ngeina (Menstruation) apai ciangin zong nidang sang in tamzaw kha thei in, a taai uh zong nidang sang in naa zawkha thei hi (dysmenorrhea). I kamsiat leh naubu sung aa van akikoih pen kitam thei hi. Atam pen kum nga ciangbang kizang thei in, kum nga acin khitciang in athak khek ding kisam hi.

(3) Condom(barrier) te zang in nauneih loh nangin kidalna 
Condom pen pasal te ii zat leh numei te ii zat ci’n nam nih om  hi.

(i) Ahoih nate(Advantages) 
Condom pen tawmman mahmah in, zong mun khempeuh ah kipua thei hi. A zatdan zong baih mahmah in, numei leh pasal omkhopna hang in aki lawhthei natna te zong dalzo hi. (100% bel dalzo lo hi). Naubu cancer pianna tuamtuam pan zong dalzo hi.

(ii) Ahoihloh nate(Disadvantages) 
Condom zat laitak in kikek thei in, tuapan natna tuamtuam te kilawh thei hi. Khatvei aki zangkhin sa condom pen ki zangkik thei nawnlo hi. Zatkik ding zong hi nawn lo hi. Pawlkhat te in condom zang nuam pha lo uh hi.

(4) Numei leh pasal omkhop ding hun limtak in geel in nauneih loh nangin kidalna 
Numei leh pasal omkhop ding hun limtak geel in naukhaamna pen zatui bangmah nek kul lo in adang atuamtuam te zong thuah kul lo hi. A thupi pen in anumei nu in a numei ngeina aneih hun limtakin ciapteh kul in, tuabek thamlo khasim aneih hunding ciangin mantak in aneih kul hi. Khakhat sungin numeingeina neizel, neilo zel cihdan khawng ki ngah lo hi. Numei ngeina mantak anei mikhat ahih leh a numei ngeina aneih ma ni sagih leh aneihkhit ni sagih sung pasal tawh omkhopna hangin nau kinei theilo hi. Ahih hang in 100% bel(dal/khaam) hilo hi.

(5)Khantawn nauneih theih nawnloh na’ng in bawlna(Vasectomy,Female sterilization) 
Hih a (5) na pen siavuan te ii bawl/sep ding ahih man in adangte bang in hong hilhcian nawn kei ning.

Hih atung aa thu te ii et ciangin, nau kham dan atuamtuam om in koi hoihpen cihbang tu ciangciang omzo nailo hi. Siavuan te tawh kikum in, ei aa dingin ahoihpen/eitawh akituak pen namkhat tel in naukham theih ahi hi. Cidamna lam asin siavuante tawh limtak in kikumkhawm in limtak in naukhamna hangin naupangte (aom sa/ahong pianglai ding) leh naupang te ii nu te’n  alam dang in cidamna hong ngah ding uhhi.I tate, i zite hong cidam leh innkuan hong nop mahmah ding aa, innkuan khempeuh hong cidam leh ii minam hong cidam ding a, ii minam hong cidam ciangin ii gam hong cidam ding hi. Zomi(Chin) te khempeuh acidam ding in Topa’n thupha hong piaksak ta hen. Amen…..

Sang Pi (KSP)

Source :
Ciimnuai Vontawi Siamsin, Magway 
10th Anniversary Magazine, 2013