Inn ngak Nupi te Theihding

1. Inn ah miksi a tamlua hiam? Miksite in tangmai
(သခြားသီး) ahih cing mudah uh aive. Tua ahih ciang miksi a tam leh a bu kiangah tangmai hawng koih ni.

 2. Tuivot siangtho
(ေရခဲေရသန္.) na dawn nuam hiam? Tui sosak masa in. A so khit teh kingsak in.A khin ...
khit ciang thawl siangtho sungah thun inla Refrigerator
(ရခဲေသတာၱ) sungah koih le'ng tuivot siangtho kingah hi.


 3. Limlang (မွန္) a siang ding na deih hiam? Sprite အခ်ဴိ ရည္
tawh limlang nul lecin siang pah hi.


 4. Puan tung ah PK belhin a lakkhiat hak hiam? Tua PK baang puan pen Refrigerator
(ရခဲေသတၱ) sungah nai khat koih khit teh PK baih takin kila khia thei hi.



 5. Puankangte a kang sitset an deih hiam?
Kuang khat sungah tuisa koih inla, a sungah tanpaza (သံပရာ) a lang suut phot in. Tua khit teh tua kuang tuisa sungah puankangte minute 10 bang diah inla, sappiang tawh in.


 6. Sam hoih sak nop leh. ႐ွာလကာ tui sikkeu khat, sam tung tengah nuh kawikawi inla tuivot tawh sawp in(ေရခဲေရ hilonding)
7. Tanpaza (သံပရာ) tui a vekin n
a suuk khin nuam hiam? A pumin tuisa sungah nai khat diah phot inla, a suuk in.

 8. Gawbi-lum(ေဂၚဖီထုပ္) meh na bawl ciang a hing nam hiam? Na huanna beel sungah pongmoh them te khah in.


 9. Lo-uih-sam (ၾကက္သြန္နိ) na at laitak na khitui a luang hiam? PK hai kawm sa-in at in.


 10. A lu (အာလူး) na huan ciang a minbaih ding na deih hiam? Na huan ma-in a nawl tuak a hawm at in.(A vekpi hi lo)


 11. Puan tungah laitui a ban leh. Laitui a banna tungah haza tampi nuh in. Haza a keu ciang sawpin.


 12. Kawlkai (ကန္စြန္းဥ) a hawng na kheh meng nop leh. Kawlkai na huan khit a sat mahmah laitak a beel sung pan lakhia in tuivot sungah diah pah in.(ေရခဲေရ hi lo)


 13. Zusa a tam leh. Zusa hong pai theinate ah င႐ုေကာင္းမူန္႔ (အမည္းေရာင္) theh lecin Zusa taimang ding hi.


 14. Leitung nat neite zan lup ma-in bang hih ding. Tuivot hai 1, hai 2 bang dawng masa inla tua khit teh lum pan in. Zingsang thawh ciang tawl nawn lo ding hi teh.


 Lai at  Siamah Ngai Sian Luan

A (68) veina Zomi Nam Ni kum 2016, Dr. S. Pau Khan En thugenna tomkim

Sianzun: Simon Pau Khan En
Rev Dr S. Pau Khan En
A (68) veina Zomi namni bawlta ih hih manin Zomite picing ta ding hi hang! Ki naupang saksak nawnlo ding hi hang. Ih picin semsem theihna dingin thugina lote buaipih lo in picing kalsuan ni. I picin theih semsem na dingin a nuai a thu (4) gen nuam ing:

1. Thupi leh Thuginate bek buaipih ni:

Online ah ih lai atte Zomite khantohna ding bek lai at ni. Thuginalo a at a om leh zong ei kham theih hilo ahih manin sim dah lel ni. Thugina lote ih sim khak leh zong awlmawhlo in thupisan kei lel ni.. Pawl khatin thuk nuam lua kisa in tangtel sihtan bang uh hi.

Minam picing ten thuginalote awlmawh lo buaipihlo uh hi. A thupi te bekah buai zaw ta ni. Zomi Nam Ni kum 68 ih cin kumin picin sawm ni. ''Topa pen Pasian a anei minam, ama luah dinga teelna angah minam in thupha ngah a hihi.''Late 33:12''. Gamsung gampua panin Zomi bup khantohna ding Online pan in thupi thugina hong at un! Zomite kikhangto nuam kipicing nuam hi.

2. Thupi/ thugina geel sawm ding (Be constructive):

Mikaite in hamsatna a neih uh leh ken bang cibang in huhthei panpih thei ding. Lai khawng ih at ciang in khat teitei sukha ding kobawl ding cih lam sawm lo zaw in, thupi thugina geel ding tum dingin nahoih sepsawm in mapang khawm ding hi hang.
3.Thumaan/ thutang neihding kisam:

Zomite sung ah Thumaan thutang i neih ding kisam hi. ''thutang, tui bangin luang khiasak un la, thumaan a kang ngei lo luitui bangin luang sak un.'' Amos 5:24. Mun tuamtuam ah Teelcing makaite aw, party tuamtuam pan makaite aw, Zomi khempeuh aw picing kalsuan in thumaan thutang tui bang in luang khia sak ni.

4. Kipumkhatna:

Madawk makai te aw, Zomi khempeuh aw kipumkhat in mainawt khawm ni. I minam puan a kipan kipum khat theina ding vai hong hawm un Zomi buppi in hong zui ding hi ung. I kipumkhat na in i kibatlohna tampi khan nelh in kipumkhat in khantoh sawm ni. Kipumkhatna i cih in a kibanglopi mah kisansiamna hi.

Kum 68 a cing ta Zomi namni in picin sawm ni. Kinaupang saksak nawn lo in thupi thugina khantohna ding thupite bek ah buai in thupilo thuginalote awlmawh lo in khantoh sawm ni. Thuhoih thumanphate leh khantohna ding thute bek online ah gelh in ngaihsutna hoih tawh khantoh sawm ni.

Thumaan thutang tuibang in luang khia sak ni. Tua hileh ih omom na ah minam dangte'n Zomite sukha kei un thumaan hi picing hi. A up bang un, a gen bang un a nungtate hi hong ci ding uh hi. Kipumkhat in mapang khawm in khangto khawm ni.

By: Rev. Dr. Pau Khan En (President- GZA)

Written & Posted: Sia Thang Nen Mung

Nau Khaamna

“Nau Khaamna”
(Contraception & Sterilization)
AGelh - Sang Pi (KSP)

Nau Khaamna

Nau khaamna i cih ciang in numei leh pasal omkhopna kideek nahang ahi lo, adang daan (methods)tuamtuam tawh tawlkhat sung nauneih theihloh nang ahih kei leh khantawn in nauneih theih nawnloh nang in ki dalna ahi hi.( Prevention of conception by methods other than abstinence from coitus.)

A masa pen in ah nau khaamna thu kong gelh ma in ah thuumna ong nei masa nuam ingh. Hih a nuai aa nau khaam dan te pen leitung pilna tawh (cidamna lam aa mipil ten’) aki zong khia ahih ciangin Pasian thu(upzia, sandan pawlkhat) tawh a kituak kei khak zenzen leh nong theihsiam ding uh ong thuum nuam masa ingh. Tua ahih man in leitung pilna (cidamna lam ah mipil siavuan )te ngaihsutna bang in ong gelh ka hi hi.


Naungek ( fetus ) ong piankhiat na
Naungek ( fetus ) khat pen pasal te ii sperm(numei tawh omkhop ciangin asuak tui) leh ovary (numei nauneih na cii suahna) aki gawm ciangin apiang ahi hi. Tua ahih ciangin pasal leh numei khatvei bek omkhop(lupkhop) na hangin zong naungek piang thei in, ahih hangin sperm leh ovary aki muh kei leh tam veipi omkhop(lupkhop) hangin zong naungek piangtuan loding hi.

Banghang in nau kikhaam sak/hiam? 
A nuaiaa thute hangin nau ki khaam (sak) hi. (Indication) 
1. Mimal akhan ( a tam) luatloh nading(Limiting the population)
2. Nau hal na ding(Birth spacing) 
3. Kum tawm mahmah laai in pasal anei te ading (Early marriage) 
4. Kum tam khitciang in pasal anei te a ding(Later years of marriage) 
5. Nausuahna tawh aki sai/hang a apiang natna anei te ading (Previous obstetric complications) 
6. A kumlui natna anei te ading (Chronic systemic disease in women gtn. Zunkhum, sikhang natna..) 
7. Nau anei nuam nawnlo te ading (On request) 

Nau khaam dan a tuam tuam te: 
1. Zatui tawh nauneih loh nangin kidalna. 
2. Naubu sungah vankhat koih in kidalna gtn. IUCD(Intrauterine Contraception Device) 
3. Condom(barrier) te zang in kidalna 
4. Numei leh pasal omkhop hun ding limtak in geelkhol in nauneih loh nangin ki dalna 
5. Khantawn nauneih nawnloh nangin bawlna(Vasectomy, female sterilization etc.)

Zatui tawh nauneih loh nangin kidalna
(i)            A hoihna (advantages)   
Oestrogen & progesterogen zatui te ki zang hi. Hih zatui te pen hoih mahmah in zong tawm man mahmah hi. Hih zatui te dawnna hangin ahoihna tampi om hi. Numei te ii ngeina (menstrual cycle) apian ciangin ana theizel te zong noptuam sak hi. Naubu cancer zong piangsak lo tuam hi. Taangsiat tam anei lua te in zong hih zatui te ki zangthei hi.

                                                         
(ii)          Ahoih lohna(disadvantages) 
Hih zatuite nekna hangin ahoihna tampi aom mah bangin ahoih lohna zong tampi mah na om hi. Tuate in gtn. Lutangnatna, luaksuakna, thauna, nawinatna, nawigolna, sikhangnatna, lungtangnatna leh cancer atuamtuam te piangsak thei hi. 

Hih zatuite pen naunawi apia laite,agai (naupaai) laite,sikhang natna aneite,za atep lua te,sikhum/zunkhum natna anei te in zang theilo hi.Tuhun ciangin zatui hoih nam tuamtuam(side effects atawmzaw) omta aa, cidamna lam aa siavuan te tawh kikum khawm in nang aading in ahoih pen/aki tuak pen zatui na zangthei hi.



2.Naubu sungah vankhat koih in kidalna gtn..IUCD 
Plastic ahih kei leh Copper tawh akibawl vankhat naubu sungah kikoih hi.

(i) Ahoih nate (Advantages) 
Naubu sungah sauveipi ki koih thei in numei ii pumpi zong bangmah cisak lo hi. Tawm man mahmah in naunawi apia lai nu te’n zong zangthei hi. Zatui nek mangngilh cih bang omlo in pumpi tawh ki lemlohna khatpeuh aom aa leh zong ki lakhia thei kikpah hi.

(ii) Ahoihloh nate (Disadvantages) 
Naubu sungah om ahih manin pawlkhat in nuam salo hi. Numei ngeina (Menstruation) apai ciangin zong nidang sang in tamzaw kha thei in, a taai uh zong nidang sang in naa zawkha thei hi (dysmenorrhea). I kamsiat leh naubu sung aa van akikoih pen kitam thei hi. Atam pen kum nga ciangbang kizang thei in, kum nga acin khitciang in athak khek ding kisam hi.

(3) Condom(barrier) te zang in nauneih loh nangin kidalna 
Condom pen pasal te ii zat leh numei te ii zat ci’n nam nih om  hi.

(i) Ahoih nate(Advantages) 
Condom pen tawmman mahmah in, zong mun khempeuh ah kipua thei hi. A zatdan zong baih mahmah in, numei leh pasal omkhopna hang in aki lawhthei natna te zong dalzo hi. (100% bel dalzo lo hi). Naubu cancer pianna tuamtuam pan zong dalzo hi.

(ii) Ahoihloh nate(Disadvantages) 
Condom zat laitak in kikek thei in, tuapan natna tuamtuam te kilawh thei hi. Khatvei aki zangkhin sa condom pen ki zangkik thei nawnlo hi. Zatkik ding zong hi nawn lo hi. Pawlkhat te in condom zang nuam pha lo uh hi.

(4) Numei leh pasal omkhop ding hun limtak in geel in nauneih loh nangin kidalna 
Numei leh pasal omkhop ding hun limtak geel in naukhaamna pen zatui bangmah nek kul lo in adang atuamtuam te zong thuah kul lo hi. A thupi pen in anumei nu in a numei ngeina aneih hun limtakin ciapteh kul in, tuabek thamlo khasim aneih hunding ciangin mantak in aneih kul hi. Khakhat sungin numeingeina neizel, neilo zel cihdan khawng ki ngah lo hi. Numei ngeina mantak anei mikhat ahih leh a numei ngeina aneih ma ni sagih leh aneihkhit ni sagih sung pasal tawh omkhopna hangin nau kinei theilo hi. Ahih hang in 100% bel(dal/khaam) hilo hi.

(5)Khantawn nauneih theih nawnloh na’ng in bawlna(Vasectomy,Female sterilization) 
Hih a (5) na pen siavuan te ii bawl/sep ding ahih man in adangte bang in hong hilhcian nawn kei ning.

Hih atung aa thu te ii et ciangin, nau kham dan atuamtuam om in koi hoihpen cihbang tu ciangciang omzo nailo hi. Siavuan te tawh kikum in, ei aa dingin ahoihpen/eitawh akituak pen namkhat tel in naukham theih ahi hi. Cidamna lam asin siavuante tawh limtak in kikumkhawm in limtak in naukhamna hangin naupangte (aom sa/ahong pianglai ding) leh naupang te ii nu te’n  alam dang in cidamna hong ngah ding uhhi.I tate, i zite hong cidam leh innkuan hong nop mahmah ding aa, innkuan khempeuh hong cidam leh ii minam hong cidam ding a, ii minam hong cidam ciangin ii gam hong cidam ding hi. Zomi(Chin) te khempeuh acidam ding in Topa’n thupha hong piaksak ta hen. Amen…..

Sang Pi (KSP)

Source :
Ciimnuai Vontawi Siamsin, Magway 
10th Anniversary Magazine, 2013




Sakhi in a tat nading Kuam kua Khual

  Hih Thului pen ZBCM khutnuai a om, Lailam kipawlnapi ZACC in kumsim in lailam tawh kisai in, laigelhsiam kidemna neisak den uh hi. Tua laigelh kidemna sungah Zomi khempeuh a ki hel thei ahi hi. Laigelhna ah a khatna pan a thumna ciang pahtawipiakna om den hi.

ZACC Laigelh Kidemna: ZACC in “Sakhi in a tat nading kuam kua khual” cih thulu tawh 2012 kum sunga a bawl Laigelh Kidemna ah a nuai-ate’n pahtawina ngah uh hi.

1. Akhatna : Tg. Dal Khan Kap (Tuimang, CTBA)
 (Agape Mission Church, USA in Ks. 100,000 hong piaksak hi.)

2. Anihna : Tg. Thang Sawm Lian (Tahan, KVBA)
 (Rev. Pau Khan Khai-te innkuan in Ks. 70,000 hong piaksak hi.)

3. Athumna: Tg. Dai Khan Pau (Zaangtui, HBA)
 (Pa Gin Gawh Thang-te innkuan in Ks. 50,000 hong piaksa



Thumasa:


Hih bangin ZACC makaihna tawh a kumsim phialin, thulu hoih nono tawh Zomi Zotate lailam le theihna lam ah namdangte tawh tanbang i kim theih nadingin, vaihawmkhia theizel ihih manin angtanhuai sa ing. Tutunga i thulu ahi,  Sakhi in a tat nading kuam kua khual  cih thulu pen ka thangah mahmah khat le tulaitaka Zotate in a theihhuai thu khat ahih manin hih thulu ka gelh ding, lawp mahmah ing. I thulu ah   KHUAL  cih kammal pen a thupi mahmah kammal khat hi a, khangthak Zotate n hih thulu i a deihna theisiam hi le ng i Zogam kipuahnuam semsem dingin ka lamen hi. Khangham zawdeuhte n i gam itdan le kepdan i theih ha ng khangthakte a thei ngei nai khollo kitam thei ding ahih manin i gam it a, khualna i neih theih nadingin i Zogam pian khiatna thu tawmkhat gen masa ni.

Khawlpi pan Ciimnuai ah:
I pu sawnsawnte Sengam panin hong pai toto uh a, AD 800 kiim pawlin Kawlzang hong tung uh hi. Tua mun ah Shan-te in ukna aana nei-in kulhpi a cian hun tawh na kituak hi. Tua ahih manin Kawlzang panin Pu Song Thu makai in, Pu Song Kipte tawh inn 40 kiim, Kawlpi pan na lal toin Ciimnuai khua na satto uh hi. Zomite khamtung gam ah i ten masakna khua in Ciimnuai khua hong hi pah hi.  Zomi  cihpen i pu i pate in a khangkhanga a zat uh i minam min ahi hi.  Ciimnuai ta  pen Zo vontawi cih nopna hi. I pu i pate in haksatna na tuak toto uh a, i Zogam a tun uh ciang zong Meitei gal, Kawl gal cih bangin haksatna na tuak toto uh hi. Ahi zongin i Zogam leitang, mual le guam a nim dildial singkung lopate na it lua mahmah uh ahih manin sisan naisan luang in, lungkham sinkhamna tampi kawmkal sung pan khangsawnte ading ci-in tuu bang na ciing uh hi. Tua ahih manin i Zolei tuun nu in khangsawnte aw Zolei hong zun un ci-in luankhia tawh hong samsam lai hi.

I Zogam leitang puahin khualna nei ni:
Pasian in leitung a bawlkhit ciangin, tua leitang tungah singkung lopate na posak a, tuate amuh ciangin Pasian lungkim mahmah hi. Tua a hoih mahmah mual le guamte a cing ding le a kem dingin ei Zomite hong telkhiat minamte ihi hi. Pasian in Adam le Eve-te Eden huan sungah singgah nektheih teng a ne ding bek a, a koih hi loin tua huan a cing, a kem dinga a
koih na hizaw hi (Pian. 2:15). Tua mah bangin Pasian in ei Zomite zong a ma bawlsa mun le mualte a kem ding le a cing dinga hong bawl hi napi eite in nektheih teng ne-in i om a, ahih hang kikem nuam lo, kipuah nuam lo kisusiasia zawta hi. Bang zah takin a bawlpa a khasia tam? Zomi le Khristian Theology laibu sungah Rev. Dal Khan Mang in  phawk khak ngeiloh
mawhna lian  cih tawh thului (article) na gelh hi. Zomite i phawk khak loh mawhna a kinei na hi gige takpi mawk hi. Tua ahih manin, i Zogam leitang tunga, a om khempeuh, a puah, a zun ding le khualna a nei ding nang le kei hi hang.

Bangci danin khual ding?
Zogam leitang khual ding cih ciang muhdan, deihdan le kisam i
sakdan kibang lokha ding hi.
Kei deihdan ah-
(a) Singkung lopa kep siamna tawh
(b) Pilna tawh
(c) Kipumkhatna tawh ...... Hih bang teng tawh i
Zogam leitang puahin zunin khualna nei le ng a hoihpen dingin ka um hi.

(a) Singkung lopa kepsiamna tawh
I pu i pate in dawi le kau na bia uh a, ahih hangin tu le tate ading ci-in khualna lungsim na nei mahmah uh hi. Tuhun khangthak Zomitea nungta Pasian a bia vive kihi mangta; hi mahleh i biak Pasian bawlsa leitang le a nim dildial singkung lopate kisusia mangta hi. Ettehhuai khat ah sangmang F O Nelson-te nupa Tedim a om lai-un a inn kiimah singkung le lopa hoih nono suan uh hi. Tua bang mahin Israel-te in a gam uh leitang hoihlo ahih manin gamdang pan leitang hoihte lei-in a gam uh ah pua uh hi, kici hi. Eite in leitang a hoihsak ahi singteh a kia ding nangawn om zo nawn lo zahphialin i Zogam leitang mun citeng keu mangta hi. Khua hong khal ciang Zogam leitang teng meikhu tawh kidim den mawk hi. Khangthak Zotate i gam i lei en puahin en zun kei le ng, kuama n hong puahsak lo ding hi. John F Kenedy in USA president dingin kiciamna a neih 20.1.1961 niin,  I gam in kei  adingin bang hong sepsak ding hiam cih ngaihsun kei unla, i gam  adingin ke n bang semthei ding ka hi hiam, cih ngaihsun zaw un,  ci-in na gen hi. Tua mah bangin Zomi Zotate, i gam I lei en puahin en zun kei le ng namdangte n lah hong puah hong zunin, i tu i tate khang adingin hong khualsak lo ding, ahih manin en puahin zun ciat ni Rev. Dr. Do Sian Thang in,  Kiimlepam kepna tawh mission nasepna . cih article a gelh na sungah,  I huang sung mah panin leitung bup khuaneu khat ahihna lakkhia thei leng  ci-in na gelh hi. Zomite in Zogam leitang nam dangte hong et teh taak dingin i singkung lopate puahin zun ciat ni. Zogam sungah singkung lian teng kiphukmang khinta hi. Singkung lian teng om nawn lo ahih manin Zomite i kiciaptehna Phualvate i gam i lei ah kimu zo nawn lo hi. Kachinte n,  Zomite  kiciaptehna vaphualte ei gam ah hong tung mangta hi,  na ci uh hi. Bang hangin i ki ciaptehna Vaphualte i Zogam leitang ah kimu zo nawn lo hiam?
- A om nading mun le a bu sat nading singkung lopa
om nawn lo hi.
- I kiciaptehna hi napi mat ding le thah dingin ki-um
mang tazen hi.

Tua ahih manin i Zogam ah hong tualbual thei nawn lo hi. Zomi Zotate namdangte n hong zahko ta uh hi; zahkona i thuak nawn loh nadingin tuate i sapkik kul ding hi. Sia Dai Hang  laphuakna sungah:  Singkung hoih nonote bek tawh i samkik zo bek ding hi  ci-in na phuak hi. Khangthak Zomite in khatvei lungngai kik ni; singkung hoih nonote suan ni; singkung pen mihingte adingin zong a thupi mahmah khat le i nuntakna khat na hi hi. Singkung(forest) Acre khat in mihingte adingin a hoih lo, Carbondioxide pen nikhatin cubic ff-2000 hupkangin, mihingte le ganhingte  nuntaknapi ahih manin nu le pate in i tu i tate ading khualna tawh singkung hoih nono suansak ciat ni. A pa Jonathan hangin Mephibosheth in a dam sung teng kumpi inn ah an ne hi (2Samuel 9:6-13). Rev. Dr. J. M. Paupu in,  Khristian neihsa kem  cih article a gelhna ah  Nuntak sau manin na tam a kisem hi loin, hun neih khempeuh a zangsiamte in na tam semzaw uh hi  ci-in na gelh hi. Zomi nu le pate in i tu i tate ading
khual taak mahmah ta hi. I nuntakna a beiphial zongin i deihsakna le I khualna khaicite cikmah hunin bei ngei lo dinga, khangsawnte n nuntaknain na zang ding uh hi. Piancit-te in zu (leenggah zu) pen lei sungah phumin a tu khang ciangin a tute in dawn uh hi. Tua bangin a khangkhangin phum suksuk uh hi, ci-in kigen hi. Mihingte a pilpen, a haipen le a cidampen khat nangawn zong, a nungta tawntung ding ki-om lo hi. Tua ahih manin i dam sungin i gam sung singkung lopate kep siamna tawh i tu i tate ading khual in, gamh (heir) hoihpenin i nusiat zawh ding thupi hi.

(b) Pilna tawh
Ei Zomite zong pilna a thupisak mahmah minam khat ihi hi. Lai i neih ma-in i pute in Mawlaih le Falam ah lai sin dingin na pai uh hi, ci-in kiciamteh hi. Pasian in i Zogam thupha hong pia-in 1899 kumin Arthur le Laura Carsonte nupa Zogam ah hong tung uh hi. 1901 a kipanin Hakha, Tedim, Khuasak, Tonzang le Thantlang cih bangin Kawllai sin hong kipansak uh hi. A diakin ei Tedim kampau sungah 1902-03 kumin Sia Po Ko in Tedim ah, 1903-04 kumin Sia Shwe Zan in Khuasak ah, 1904-05 kumin Sia Po Ko mah in Tonzang ah cih bangin Kawllai hong sinsak uh a, tua siate pen Tazahaw Sia le Sangsia thuah khawm ahi uh hi. 1910 kumin Rev. J.H. Cope-te nupa Tedim hong tung uh a, 1913 kumin Zolai simbu hong bawlsak uh hi. Tua ahih manin 1924-25 kuma kipan Zolai tan 1-4th ciang kisin ta hi. Rev. J.H. Cope-te nupa in lai hong bawlsakin i Zogam ah pilna khaici hong tuhkhia uh hi. Hih bangteng tawh Zomite pilna lam le theihna lam ah i mit hong keuhkhia ta hi. Ei zong lai i neih a kipan omdan, gamtatdan, kampaudan ah kikhangto mahmah ta hi. Pasian thupha tawh I Zogam ah pilna a nei kitamsim ta a, degree sangpipi a ngah zong kitamsim ta hi. Ahih hangin a dahhuai khat ah mipil kitawmlai mahmah dingin lamen ing. Leitung i et ciang  pilnanei le mipil  cih nam nih kimuthei hi.

- Pilna nei   i cihte degree sangpipi ngahtamahleh, a gam, a lei a puah, a zun keileh,  mipil  kici thei lo-a pilna nei kici lel hi.
-  Mipil  i cihte in ama ading bek hi loin, midangte ading, a gam, a lei, a puah, a zunte bek mipil kici hi.

I gam ah mipil tampitak kisam mahmah lai hi hang. Gamsung gampua a, pilna siamna a sin, a zongte n i sin pilnate tawh i gam i lei le i pau puahin zun ciat ni. Rev. Khoi Lam Thang in Ciimnuai Khuavak No.11 sungah  kampau nungta i cihte pen a kipuahpuah, a kizunzunte ahi hi  ci-in na gelh hi. I minam le i kampau a nuntak nadingin nang le kei in i puah i zun ciang bekin a nungta ding ahi hi. Zomite i omna munmun panin i tate Zopau mah tawh hopih, Zolai mah sinsak, i Zo ngeina (Culture)te i tate hilhin theisak ni. Mun tuamtuam ah i om zongin i sisan in Zomi mah hi. I ngeina, i lai, i paute i omna munmun pan i puah i zun keileh Zomite, i tu i ta khang ah mi mangthangte i suakkha ding hi. I gam le i minam khantoh nadingin khat bek tha tawh hi zo lo ding hi. I pilna i siamna i sum le paaite tawh i pangkhop ciang bekin i gam hong khangto pan ding hi. A diakin I tate pilna lamah pantah ni. Eimite college kah kitam napi mark kiciangtana kahtheihna a sang lamah a kah zo kitawm mahmah lai hi. Gam khangtote n pilna mah na thupisakpen uh hi. Ei Zomite zong pilna tawh nuntak sawm ni. Tua ahih manin nu le pate in i tate pilna lamah pantah ni. I ta te n tu laitakin i deihsakna theikha lo ding hi. Tu laitak a, USAte  gamke ahi Alaska pen nidangin Russia-te  gam hi a, sum kisam ahih manin USAte zuak uh hi.


Tua laitak USAte gamdang Vuanzi (Minister of foreign affair) a sem William H. Seaword in kimansa lua ahih manin kuamah tawh vaihawm se loin 1867 kum March 30 ni-in US $ 7,200,200 tawh lei ziau hi. Tua lai huna Tadensa (newspaper) te in  Seaword haina (Seaword s Folly), Seaword vuukkhal kuang (Seaword s Icebox)  cih bangin selnoh ziahziah uh hi. 1887 kum ciangin (Seaword si zo ta) Alaska ah kham kimu a kicih ciangin Seaword zaha mailam thu mukhol kuamah om nai kei ci leuleu uh hi. Tua mah bangin Zomi nu le pate in i tu i tate adingin mailam saupi muhkholhsakna tawh pilna lam ah pantahin i tu i tate khualna nei ni.

(c) Kipumkhatna tawh Singkhuah khat bek kuang thei lo hi. Tua bang mahin khattang bek minthan nopna in gualzawhna hong pia zo lo a, lungsim kituaka kipumkhatna bek in gualzawhna hong pia thei bek hi. I pu i pate amau hunlai-in na kipumkhat mahmah uh a, do ding a omleh zong na dokhawm, sep ding a omleh zong na semkhawm uh a, nek ding a omleh zong na nekhawm uh hi. I Zo paunak ah,  nupa ilungtuak khua khat in zo lo; khua khat kilungtuak khua kua in zo lo  ci-in paunak kinei hi. A masa-in I gamsung i kipumkhat theih nading le i kithutuak theih nadingin i innkuan sung pan i pat kul ding hi. I innkuan ah kipumkhatna om keileh i pawlpi sung, i khua sung, i Zogam ah kipumkhatna om thei lo ding hi. Kipumkhatna a om lohna mun ah gualzawhna, matut zawhna kinei ngei lo a, minsiatna mindaina vive tawh kidim hi. Kipumkhatna a omna mun ah gualzawhna, matut zawhna, minphatna le khantohnate om bek hi. Zomite i khantoh hunta e, Sian in tualniam ding hong siam hi kei, namdangte mah tawh tanbang kim ding Sian in hong siam hi hang e. Tua ahih manin Zomi Zotate n i gamtat luhek, i kam pau mukpauna le i gimna i gelna a hoihlote paisanin a thak nuntakna ah i kipuahphat mahmah kul ding hi.

Msgr. Bishop Felix Lian Khen Thang in 2011 kum GZA khawmpi ah,  upna, pilna, kipumkhatna tawphah ni  cih sermon a piakna sung pan Zomite n i paisan ding thu pawlkhatte cih a genna sungah:
- Thadahna pan thalawpna ah,
- Zulhtatna pan thanuam cihtakna ah,
- Ki-elna pan kilawmtatna ah, Kimawhsakna pan kitelsiamna ah,
- Kimuhdahna pan ki-itna ah,
- Kideidanna pan kipumkhatna ah,
- Kikhenkhapna pan kilemna ah,
- Kilangpanna pan kipumkhat a, kithutuahna ah,
- Gamtat, ngongtatna pan lungnem thukhualna ah,
- Tangtat lungsim pan kithutuahna ah,
- Hazat, gitlohna pan Jesu sungah pumkhat hi hang,
ci-in na gen hi. Tua ahih manin hih a tunga thute bangin mun tuamtuam a, a
om Zotate n hih bang lungsim nei-in kipumkhatin a thak nuntakna ah i
kalsuan ciang bekin i gam hong khangto pan ding hi.

Thukhupna:
Tuhun ciang sumlepaai kideih lua mahmah ahih manin Zomite kikhualna kinei nawn loin,  Ei  cih sang  Kei  cih lungsim kinei zawta a, sikhat, sakhat, minam khat ihih hang kideihsakna tawm mahmah ta-in ei ading bek tawh kibuaizaw ta hi. Thu-um kitam semsem ei  angsung ding bek tawh kibuaizaw semsem ta, kipumkhatna le kithutuakna tawm semsem ta, ki-itna damdamin kiam tektek ta ahih manin khangthakte n mailam saupi khualna tawh gamtat kampau ding kisam mahmah ta hi. Zomite I kiciaptehna Phualva kopte, kilungtuakna le kipumkhatna zia khangthakte n khatvei lungngai kik ni; kipumkhat in, Pasian hong piaksa i gam, i lei, a keu le a tulmang khinsa i leitang puahin, zunin, Eden huanthak i Zogam nuam suaksak in,  Sakhi in a tat nading kuam kua khual  cih a om bangin khangthakte n i Zogam leitang khualna nei le ng; Pasian in ei Zomi Zotate lam hong lakin a thuphate ei Zomite ading hong suaksak taktak ding hi.

 Tua ciangin note lam kong lak tawntung ding a, na hoihte tawh kong lungkimsak ding hi. A cidam a thahatin kong omsak ding hi.

Tui tampi a ngah tawntung huan, a kang ngeilo ciktui tawh na kibang ding uh hi. Tanglai-in a kisia na munte uh na lamkik ding uh a, note pen a sia a puahkik, tenna dingin mun siate a ngei a bangsak kikte hong kici ding hi.  (Isai. 58:11-2) Etkak laibute;
1. Tedim BEHS NO.1 Golden Jubilee Magazine - 1998
2. Laigelhte  Laikung Pan   2007
3. Ciimnuai Khuavak No. 11   2008
 4. Zomi leh Khristian Theology - 2007
5. Zingsol Laihawm - Siamsin
6. The Fruit of Unspared Labor - 2004
7. Cope Topa leh Mission - 2010
(Hih thului pen ZBCM-ZACC Department i 2012 Laigelh kidemnat pan a khatna a ngah Tg. Dal Khan Kap (3rd Year, ZTS) i gelh erfhong kisuaksak ahi hi. Ed.)

Tg. Dal Khan Kap, Tuimang in 2012 ZACC laigelh kidemna ah a khatna hong ngahna hangin lungdampihna Tuimang tate ki thuzakna tungtawn in kong pulaak hi. Pa Kam Sian Thang leh Nu Dai Ngaih Ciin te tapa Tg. Dal Khan Kap @ Kapno pen Zomi Theological Seminary (ZTS) ah B.Th 3rd Year a zokhinsa hi a, hong tungding sang honciangin B.Th final year kipan ta ding hi. Nungkum in tan 10 zo a, University ah BA (Distance) tawh kum khatna a sinlaitak ahi hi.

Thupuak sawn

 Thawn Tuang
Zomi Angvaan( Pasian Angvaan Minam)
Ka Laikung panin::http://zomiland.com

Zomite minam nasepna tangthu tomkim

Minam khat in ka gam ka lei a cih ding gam khat neih ding pen baih het lo hi. A neisate in zong a gam a lei uh it in, gal leh sa lakah a khahsuah lohna dingin ahih theih zahun keem tek uh hi. Tua mah bangin I pu I pate in zong I gam I lei hu a, a khang a khanga gal leh sa a dona uh gen ding tampi om hi. Zogam la dinga British galkapte hong kuan lai taka I pu I pate in a hih zawh zahun Mikang galkapte nangin, a do mah bangun, Mikang ten Zogam hong lak khit ciangin zong Zogam pan Mikang galkapte nohkhiat kik sawmin hih theihnana pan do tawntung uh hi. Tua hanga Mikangte khut thuak minthang masa pen Pu Thuam Thawng leh a tapa Tg. Pau Dal, Pu Kai Tuah leh Pu Khai Kamte hi a, 1898 kuma Mikangte phualpi Thuamvum (Kennedy peak/ Fort White) a simna uh pan Mikang galkapte in man in, Pu Thuam Thawng leh tapa Pau Dal pen Kendat thongah puak uh a, hih thongah a pata-un si uh hi. Pu Kai Tuah leh Pu Khai Kam pen khantawn gotna kipia a, Pu Kai Tuah pen Myingyan thongah, Pu Khai Kam pen Andaman tuikulh (Island) pekah puak uh hi.


Leitung Galpi Khatna bei kuan 1917 kum ciangin Mikang kumpi in France gamah van nawn dingin Zomi galkap kaikhawmin innkuan khat pan pasal kum 20 tung siah khat ta tangkaih uh hi. France gam pen gamlapi leh theih ngei loh gam hi a, galgam ahih manin sih khitna dingin ngaihsunin Zomite kuamah ut loin langpang uh hi. Hih taka a makaipi Pu Ngul Bul pen Mikang ten mat bek tawh lungkim loin thatin, a luang pen a nennenin semin Tedim uksung inn simah hawmin Zomite vauna in zang uh hi. Hih bangin Mikangte in hong vau uh hangin phatuam tuan lo ahih manin a tawpna ciangin France gam paite pen kuli leh leisiah peng (h) dingin a zolbawl uh ciangin ngah zo pan hi. Hih France paite CHIN LABOUR CORPS kivawh a, Tedim gam pan mi 1000, Falam gam pan mi 500 leh Lusei gam pan mi 2000 pai hi. Hih Zo galkapte in France gam panin Pu Song Theu, Pu Kam Za Mang, Pu Khual Khen Thangte makaihna tawh buaina bawlbawl uh ahih manin Mikang kumpi in cihna ding thei loin 1918 kumin Zogamah puak kik uh hi.

France gam paite Zogam hong tun kik uh ciangin mi tampi tak mel muh ding om loin galgamah si uh ahih manin Zomite in Mikangte huatna nasia tektekin a koi a koi-ah Mikangte langpanna laang seemseem hi. Tua hangin Mikang kumpi in buaina phelhna dingin Ukpite leh hausate thuneihna piak behlapin mipite ukcipsak hi. Tua banga Mikangte ukna Zomi kithuaklah lua ahih manin lungkim lohna tawh 1932 kumin Falam khua-a Mikang thuneite kiangah Pu Suang Khaw Kam leh Pu Lian Mang makaihna tawh kiko hi. Bangmah phattuamna om lo ahih manin Magwe DC kiang manawh leuleu uh a, lawhcinna bangmah om tuan lo hi. Tua lai tak 1938 kumin makaipi Pu Suang Khaw Kam pen Magwe khuapi-ah hong si sawnsawn hi. Hih sihna pen gul tuk hang hi, a kicih pong hangin suamlup mah hi dingin kingaihsun veve hi. A luang Zogamah lak ding vai natawmah nakpi takin buaina piang lai hi.

Zogam sim lamah zong Mikangte huatna laang mahmah a, Mindat lam mi Vuamtu Mawng in zong Mikang galkap sungah Sabedar za a ngah kum 1925 in Mikangte lehdo dingin galkap pan taikhia in, kum 1928, February 20 ni-in CHIN NATIONAL UNION (CNU) pawl a makaihna tawh phut hi. CNU in 1933 kumin Rangoon-a Mikang kumpi tungah Zogamah Zo mite thuneihna a ngah kikna ding leh, Kawlgam in suahtakna a ngah cianga Zogam in zong a ngah pahna dingin deihna leh ngetna tun hi. Hih ngetnate Mikang kumpi in don cih thadah 1939 kumin CNU makaipi mi kuate baan mat zawsop in, Zogamah Japante hong khan 1942 kum dong thong sungah khumcip uh hi.


1942 kuma Leitung Galpi Nihna in Zogam hong phak ciangin Mikang kumpi in Japan gal a nang dingin Zomite kaikhawmin CHIN LEVY phuan hi. Ahi zongin Pu Pum Za Mang leh Pu Za Biakte in Japante tawh kizawl a, Mikangte ki-umkhia leh Zogam in suahtakna a ngah ding lametin Kawl makaite leh Japan galkapte tawh kizopna bawl uh a, Japante makaihna tawh Mikangte do dingin CHIN DEFENCE ARMY (CDA) galkap phuan uh hi. Ahi zongin, Japan ten Zogam hong op ciangin suahtakna hong piak sangsikin Zomite tungah Mikangte sangin hong tatsia zaw uh a, kithuaklah zaw seem hi. Tua ahih manin Mikangte hi ta leh, Japante hi ta leh a do dingin Pu Thawng Cin Thang, Pu Hau Za Lian leh Pu Lian Cin Thangte makaihna tawh SUKTE INDEPENDENT ARMY (SIA) kiphut biangbuang hi. SIA pen hih sawng maha a kiphut SIHZANG INDEPENDENT ARMY (SIA) tawh pangkhawm hi. SIA in kum 1944, June kha in CDA phualpi Kaptel khua sim uh a, CDA-te a vekin hing mat khin uh hi. Kum 1944, September 11 ni-in Meitei gun kantanin Mualbeem khua sim leuleu-in CDA makai Pu Za Biak natawm man uh hi.

Hih sawng mah, 1944 kumin Pu Vum Khaw Hau makaihna zong tawh CHIN LEADERS FREEDOM LEAGUE (CLFL) pawl a sim a thamin kiphut hi. Tua banga Japante zawna Mikangte do huan a kisawm lai takin, Zomi makaite in Japante tatsiatzia za nunawh uh ahih manin lang khat lamah Japan na'nna dingin FREE CHIN MOVEMENT (FCM) pawl 1944 kum mahin a sim a thamin phut kik saisai uh a, FCM pawl in a sawt loin CHIN INDEPENDENCE ARMY (CIA) ci-in a pawlin khel kik uh hi. Hih bangin kipawlna phutin lang khat lang khatah Mikang leh Japan gal nangin a ciangciang pan hih hun laia Zomite om khong man lo uh hi.

Zogamah Japante doin a kipan lai takin, Imphal kidona-ah Japan in Mikangte lel kik ahih manin 1945 kumin Mikang ten Zogam hong luak leuleu hi. Tua banga Mikangte hong lut kik ciangin tuma Mikangte a langpang ngei Zomi tampi takin mat leh bawlsiat thuakin, SIA makai Pu Lian Cin Thang zong Kawlgam in a suahtakna a ngah (1948) ciangin thong sung pan kikhah kik pan hi.

Leitung galpi nihna hong veng(h) ciangin Mikangte hawlkhiatna ding leh Zogam suahtakna dingin mipi tha tawh panlak kul cih phawk uh ahih manin mipite a pattah dingin political party kisam sa uh hi. Tua ahih manin 1946 kum laizang pawlin Tedim khuapi-a Pu Lang Khaw Thangte innah Pu Thang Khaw Kai, Pu Song Theu, Pu Thang Za Kai leh Pu Lang Khaw Thangte makaihna tawh KHAMTUNG SUAHTAK VAIHAWM PAWLPI (KSVP) kiphuankhia hi. Hih hun sawng teng mahin Tedim khuapi mahah Pu Vungh Za Kham, Pu Hau Za Lian leh Pu Tuah Langte makaihna tawh THUHOIH VAIHAWM PAWLPI (THVP) kiphuan lai hi.

Hun hong pai to zelin, Zogam suahtakna dingin 1948 kumin Capt. Mang Tung Nung in CHIN PEOPLE'S FREEDOM LEAGUE (CPFL) pawl hong phut a, CPFL pawl pen kum sawm khit 1957 kum ciangin CNU tawh kigawmin CHIN NATIONAL ORGANISATION (CNO) pawl cih min hong pua in, Capt. Mang Tung Nung mahin President lenin makaih hi.

Lushai gam lamah 1947 kuma hong piang Lushai Hills-a political party masa pen MIZO UNION in zong Zogam suahtakna ding leh Zo minam teng kigawmna ding mah lunggulhna thu His Majesty's Government of India kiangah memorandum na khia uh hi.


1960 kumin Lamka khuapi panin Pu T. Go Khen Pau leh Pu S. Vung Khomte makaihna tawh PAITE NATIONAL COUNCIL (PNC) in kum 1960, May 30 ni-in India Prime Minister Pu Pandit Jawaharal Nehru kiangah 'Re-unification of Chin People of India and Burma under one country' cih thulu zangin Zo minam khempeuh ading District hiam, Division hiam, Region hiam khat bawlsak a, tua sungah gawmkhawm dingin ngetna memorandum thupi mahmah khia uh hi.


1964 kumin Kawlgam thuneihna Gen. Ne Win in la a, parliament a phiatna hanga lungkim lohna leh mipite kiangah thuneihna ap kikna ding hanciamna tawh MP pawlkhat leh Zomi mitei pawl khat ten ANTI-COMMUNIST FREEDOM ORGANISATION (ACFO) pawl hong phut uh a, Col. Son Khaw Pau, Pu Dam Khaw Hau, Pu Mang Khan Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Son Cin Lian leh Pu Tual Zen ten makaih hi. ACFO pawl pen Manipur-a Zomi makai Tun Khaw Pum tawh kikopin, amau makaihna tawh Zomi 30 taang ding ten galsiam sin dingin East Pakistan (tu-a Bangladesh) gam zuan uh a, Zo Kumpi- UNITED CHIN GOVERNMENT pawl phuan uh hi. Pu Tun Khaw Pum pen Prime Minister, Pu Col. Son Khaw Pau pen Defence Minister, Pu Hrang Nawl pen Foreign Minister cih bangin panmun kiguan uh hi.

Galsiam a sin khit uh ciangin, Zogam kap dingin galvan namkim tawh hong kileh kik uh a, khen nih kisuahin, Pu Hrang Nawl makaih galkap mi 86 ten Halkha leh Falam lam nawkin, Pu Tual Zen, Commandar-in-Chief makaih galkap mi 700 ten Tedim lam zuan uh hi. Pu Hrang Nawl makaih lam ten Kawl galkap platoon khat omna Rihkhawdar khua ciang baih takin buluh zo a, Halkha khua la man loin nungkik kik uh hi. Pu Tual Zen makaih lamte zong Kawl galkapte tawh Tedim leh Mualbeem khua kikalah nakpi takin kikap uh a, Tedim khua la man mahin kidok kik uh hi. Hih banga a kihep kikna uh khat pen Falam DC Pu Thawng Cin Thang' hanciamna hang zong hi kawm hi.


Hih banga UCG pawl pen gamtaangin thahat man hi napi, 1969 kuma India Prime Minister Lal Bahadur Shashtri leh Gen. Ne Win ten Rangoon-ah kihona nei uh a, tua takah India leh Burma gamgi dungah buaina a bawl leh bawl a sawm peuhpeuh kimatsak a, a gam kumpi tungah ki-aptuahna ding kilemna thukhun bawl uh hi. Hih thukhun hangin Zomite minam nasepna bin lawh a,a sawt loin India kumpi in Zo galkap makai Col. Son Khaw Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Dam Khaw Hau, Pu Ro Thangte leh midang pawlkhat man takpi-in Kawlgam kumpi tungah ap hi. Kawl kumpi in hih Zo minam makaite thong sungah khumin kum nga tek kia uh ahih manin UCG pen gamtang thei nawn loin omcip hi.

MP lui Pu John Mang Tling leh nam it Zomi khangno pawlkhat ten Kawlgam Prime Minister lui U Nu pawl PARLIAMENT DEMOCRACY PARTY (PDP) zom dingin kum 1969, December 30 ni-in Bangkok zuan uh hi. Ahi zongin Bangkok a tun uh ciangin Pu William Sa Lian Zam, Pu Micheal Mang Kham leh Pu John Mang Tlingte makaihna tawh Zomite in CHIN DEMOCRACY PARTY (CDP) pawl phuh zawk ding hoihsa uh hi. Kum 1970, Febraury 20 ni-in Bangkok mahah CDP leh Pu Jimmy makaih ZOMI CHIN LIBERATION FRONT (ZCLF) pawl tawh kihona bawl leuleu uh a, tua takah CDP leh ZCLF lawng khata gin ding deihin UNITED ZOMI DEMOCRACY PARTY (UZDP) pawl phutin, tua sungah kisungkhawm uh hi. Ahi zongin, February 25 ni-in UZDP President Pu Jimmy a panmun pan tawp themthum kik ahih manin CDP mi leh sate in CHIN DEMOCRACY PARTY (CDP) min mah pua kik uh hi. Kum 1972, August 24 ni-in CDP in galkap dingin CHIN INDEPENDENT ARMY (CIA) bawl hi.

Hihmah leh, kum 1973, January 29 ni-in PDP President U NU a panmun pan tawp dih laizang a, tua hangin CDP innkuan sungah lungkiatna nakpi takin tung hi. CIA galkap natawm mi 150 pan mi 100-ah kiam sukin bah lawh gawp hi. Kum 1976, February 18 ni-in PDP pawl na tawm kiphiat lai sawnsawn hi.

Kum 1976, January 14 ni-in CDP Leh CIA ten CIA galkapte Zogam lutsak ding geelna bawl uh a, tua vaihawmna-ah a nuaia bangin khensatna bawl uh hi.

1. CHIN INDEPENDENT ARMY pen CHIN NATIONAL ARMY (CNA) ci-a khek ding.
2. Zogam hawhna ding KACHIN INDEPENDENT ORGANISATION (KIO) pawlte
kiangah huhna nget ding.
3. Zogam paite a zaa (rank) uh a zah-thum teka khan ding.
4. Zogam a tun uh ciangin ARAKAN INDEPENDENT ARTY (AIP)
Pawl makai Khai Mu Lin kiangah neek leh taak panpihna nget ding.

A tunga khensatna bulphuhin kum 1976, December kha in William Sa Lian Zam makaih CNA galkap mi 120 in a kiphualna uh Menapalaw nusia-in Shan gam leh Kachin gam tawnin kum 1977 tuuk guah tun lai takin Zogam lut uh hi. Tua lai takin Zogamah khua sia mahmah ahih manin khawhun thuaklahin cinat lawh ngeingai uh a, cimawh mahmah uh hi. Tedim uksung Phunom khua-ah a om lai takun, neek leh taak kaikhawma Thuklai khua-ah a pai mite tung panin Kawl kumpi thuneite in CNA-te om thu za hi. Kawlgam galkapte hong tung pah uh ahih manin Phunom leh Saizang khua kikalah nakpi takin kikap niloh pah uh hi. Khua hun thuaklahna, neek leh taak kiciat lohna, zatui zaha taangsapnate hangin Zo galkapte sawt pang zo loin Vangteh khua-a Mah-Sah-Lah (Burma Socialist Programme Party) thuneite kiangah mi 20 ki-surendar uh a, ahi zongin Kawl galkap makai Bo Lah Twin' sawlna tawh Bo Mawng Aye in lainatna nei het loin lam laizangah gualin a baan a baanin kaplum veve hi. A nung cianga a ki-sunrender mi 40-te zong tuamah bangin Kawl galkap ten hawi tuan loin kaplum khin uh hi. Mi 46 Kalemyo Jail-ah kipuak a, mi 4 nasia takin liam hi. Hih bang teng tawh CNA mabaan zop lohin om suak hi.

MIZO NATIONAL FRONT (MNF) pawl hong kiphut leuleu-in President Pu Laldenga makaihna tawh India, Burma leh Bangladesh cih gam thuma Zo minamte luah leitang teng gawmkhawm na'ng leh suahtak na'ng mah suangin hong kipan leuleu uh hi. Kum 1963, December kha in Laldenga, Lalnunmawia leh Sainghakate East Pakistan (tu-a Bangladesh) ah lutin a sim a thamin UNDERGROUND MIZO GOVERNMENT (UMG) pawl phut uh hi.

Kum 1966, March 1 ni-in MNF in Independent pulakna bawlin, tua panin India kumpawh kikap kipanin, India gamah om thei lo uh ahih manin East Pakistan zuan uh hi.Kum 1971 kuma Bangladesh in suahtakna hong ngah tak ciangin East Pakistan-ah MNF ten om khuan nei nawn lo uh a, India leh Arakan gam kilak teng manawhin kikhin leuleu uh hi.

h sawngin MNF pang belin ZOMI LIBERATION FRONT (ZLF) pawl zong dingin Pu Tial Khal (President), Pu Thawm Luai (Vice President) leh Pu Thawng Sai(ForeignSecretary) ten maikaih hi. 1972 kumin MNF leh ZLF thukimna tawh Pu Lalnunmawia pen India kumpite hopih dingin kisawl a, Pu Tial Khal leh Pu Sui Lingte pen Pu Brengseng (L), Finance Secretary, KACHIN INDEPENDENT ORGANISATION (KIO) heel dingin kuan uh hi. Hun sawtpi khit ciangin KIO-te thupha tawh lawhcing taka hong kileh kik uh a, ahih hangin ZLF in vai tuamtuam hang tawh mabaan zom thei loin om uh hi. MNF in kum 20 sung Independent a thapaihpih khit ciangin 1986 kumin India kumpi tawh kilemna hong bawlin Mizoram pen State suaksakin tawlngak bawl uh hi.

CHIN NATIONAL FRONT (CNF): Hun hong pai to zelin, Pu Tial Khal makaihna mahin ZLF makai lui teng kum 1988, March 15 ni-in Aizawl, Chaltlang vengah kimuhkhopna khat bawlna leuleu uh a, pawlmin kheka CHIN NATIONAL FRONT (CNF) phuh ding vaihawm leuleu uh hi. Pu Tial Khal in President panmun mah len leuleu in, Gen.Secretary dingin Pu Mang Khum, Finance Secretary dingin Pu Lian No Thang, Chief of Staff dingin Pu Roenga, Organiser dingin Pu Mang Uk kiseh hi.

Kum 1988, March leh August kha sunga Democracy deihna hanga Kawlgam buaina hangin Zomi khangno tampi tak Kawlgam panin India gamah tai uh a, India kumpi in Saiha leh Champhai-ah refugee camp nih bawlsak hi. Hih refugee camp a tung khangnote in BURMA DEMOCRACY FRONT (WESTERN) pawl phut uh a, sawt ding man loin CNF makaite tawh kihona hong neih uh ciangin BDF pen phiat kik pahin, CNF sungah kum 1989, January kha in kisungkhawm uh hi.

1988 kum mah, November kha sunga CNF kikhopna-ah Pu No Than Kap alias John Khaw Kim Thang pen Thailand gamgi-a om KAREN NATIONAL UNION (KNU) Headquarter Manepalaw-ah National Democratic Front (NDF) kizopna bawl dingin paisak uh hi. KNU-te phualpi pan hong kileh kik ciangin Pu No Than Kap in Pu Tial Khal kiangah CNF President hihna awn dingin ngen a, Pu Tial Khal in zong awnin Pu No Than Kap in CNF President panmun len to hi.

CNF mi leh sate galkap training dingin kum 1989, March kha in pawl khat Kachin gama KIO-te kiang mah manawh uh a, kum 1989, November kha in pawl khat Bangladesh gam zuan uh hi. Tua panin gam leh minam suantakna dinga galtum CHIN NATIONAL ARMY (CNA) pawl hong piang leuleu-in, hihte pen tudong SANGNAUPANGTE a ci zong om hi.


1989, October kha-a CNF sungah Pu No Than Kap pawl leh Pu Tial Khal pawl ci-in kikaihna hong piangin, Pu Tial Khal lamte pialkhia-in pawlmin tuamtuam pua uh a, tua lakah a gentaak pen CHIN LIBERATION COUNCIL (CLC) hi-in, hun sawtpi mah kalsuan uh hi. A nung ciangin CLC President panmun pan Pu Tial Khal tawp leuleu-in, Pu Ro Za Thang in President panmun zom to hi.

Kum 1991, December 9 ni-in CNF President Pu No Than Kap pen nawngkai kisa ahih manin CNF sung pan kiheemkhia in, a munah Pu Roger F. Biak Lian Thang kikoihin, CNF President panmun len to hi. Kum 1995, February 22 ni-a Pu Roger F. Biak Lian Thang in a cidam lohna paulamin CNF President panmun nusia leuleu in, tua panin tudong CNF President panmun pen Pu Thomas Thang No in leen to suak lai hi.
1997, June 9-16 sungin a nih veina CNF Party Conference kibawl a, tua takah CNF makai dingin a nuaia teng kiteelkhia hi:
Chairman : Thomas Thang No
Vice Chairman : Zing Cung
General Secretary : Benjamin Turing
Joint General Secretary : Khua Uk Lian
Member-te
Dr. Sui Khar
Capt. Thang Zen
Capt. That Ci
Lt. Ral Hnin
Lt. Paul Smith
Lt. Malsawmlian
Lt. Solomon
Lt. Sunny Ngun Awi
Lt. Kam Do Dal
Lt. Uk Lian Thang and
Salai Chan Hmung cih teng hi.
ZOMI RE-UNIFICATION ORGANISATION (ZRO): Zo minamte kigawmna ding leh suahtakna dinga mala dingin kum 1993, April 9 ni-in Kachin gam, Phupian khua-ah pawl khat hong piang leuleu a, tua pen ZOMI REUNIFICATION ORGANISATION (ZRO) hi in, Assam gam, Karbi Anglong khawka MLA (Member of Legislative Assembly) a seem ngei Pu Khai Za Song Guite alias K.Guite in President panmun lenin, makaih hi.

1997, July kha in Yangon khuapi-ah University kah Zomi khangnote in I gam leh I minam suahtak nadingin sisan leh nuntakna piakkhiat ding lungkimna tawh Zomi Siamsin khangno 20 val in "Zoheisa Unit" ci-in sisan tawh kiciamin phut uh a, ZRO tawh kizoma na sepkhop ding lungkimna neih khit zawh ciangin Yangon khuapi pan sangnaupang mi 12, Tedim pan mi 10 val khawng in Lamka lam zuan uh a, ZRO sungah lutin panmun tuamtuam lenin tu dong kalsuan lai uh hi.

Pu Khai Za Song Guite zawh ciangin Kawlgam galkap mangpi Lt. Col. Hang Khaw Lian (Capt. Mang Tung Nung' tapa) in ZRO President panmun tawm vei len pak cih loh, 1997 kuma Manipur Zomi leh Kuki buai panin ZRO Gen. Secretary Pu Thang Lian Pau (Tonzang MP) pen emergency-in ZRO President panmun kilensak a, tua panin tu dong kip suak lai hi. Tu lai taka ZRO makaite pen a nuaia bang ahi hi.

President : Pu Thang Lian Pau, MP (ZNC)
Vice President : Hang Sian Thang
Chief Secretary : D. Kam Suan Thang
Finance Secy. : Kenneth Muana
Denfence Secy. : D. Kam Suan Thang
Home Secy. : L. Kam Za Thang
External Secy. : Thang Suan Mang
I & PR Secy. : Gin Pian Khup
Treasurer : SB Vum Lian Thang
Patron : Pu Khai Za Song Guite cih teng hi.

ZO RE-UNIFICATION ORGANISATION (ZORO): Zo minam bup kigawmna ding, suahtakna ding lunggulhna mah tawh kum 1988, May 19-21 sungin Champhai khua-ah FIRST WORLD ZOMI CONVENTION ON RE-UNIFICATION khawmpi kibawlin, Kawlgam, Manipur, Mizoram leh mun tuamtuam pan mi tul tampi in siim hi. Hih khawmpi panin Zo minam bup kipawlna ding ZOMI RE-UNIFICATION ORGANISATION (ZORO) hong piang hi. Hih khawmpi leh kipawlna vai a hawm leh a thusapite pen 1972, January 21 nia Manipur, Daizang khua-a kiphuh, Pu T. Gougin leh Pu S. Thang Khan Gin ngaihte-te makaih ZOMI NATIONAL CONGRESS (ZNC) party leh Mizoramah a diakin Pu Brig. Thenphunga Sailo makaih PEOPLE'S CONFERENCE (PC) party ahihi.

1991 kum panin ZORO pen political party tawh kisawh nawn lo dingin kiheemkhia a, tua panin Leitung mun tuamtuamah leh UN Secretary General kiang khawngah Zo minam bup kigawmna ding, suahtakna ding deihna Memorandum khia kawikawi hi. 1999 kumin a khat veina dingin Geneva-ah UN vaihawm minam nautangte khawmpi-ah kihelin, ZORO min tawh 'British in a khenzaak Zo minamte kumpi khat nuai-ah gawmkhawm kik' cih thulu zangin thugenna hun ngah hi. Tua panin hih bang lamsang kikhopna tuamtuamte-ah thugenna nei dingin UN (WGIP) in ZORO cial thei zel a, tukum July - August kha in zong Geneva-ah UN vaihawm Meeting-ah va kah leuleu uh hi. Tua bek tham loin, Committee tuamtuam Asia level Kathmandu (Nepal), Seol (Korea) leh Leitung level Durban (South Africa) cihte-ah zong kihel to zel lai hi. Tulai takin ZORO pen Pu R. Thangmawia (Chairman) leh Pu Ro Za Thangte (Secretary General) makaihna tawh kalsuanin, Aizawl khuapi pen a phualpi-in zang hi.

Hun beisa leh tulai taka I minam nuntakna dinga pute pate' nasepte khangthak Zomite in I phawk ding deihna leh hih thute I pau I lai tawh ciapteh ding lunggulhna in 'Zomite minam nasepna taangthu' a tomin kong kaikhawm ahi hi. I pau I laite I it bawl kei leh mailamah gam I nei zongin I pau I lai kizang lo kha thei ding hi. A khawsuak minam leh a suakta gam phuh zaha nasep haksa leh thupi zaw dang om lo hi. Hih thute panin khangthak Zomite in I minam nuntakna dingin a nasia zawa nasep a kisapzia phawkna in zang ni.


(Hih Zomite Minam Nasepna Taangthu cih pen Zomi Nam Ni Golden Jubilee pawi,
February 20, 1998 nia Mizoram, Champhai khua-a bawlna-ah ka simkhiat pen behlapin kong puak ahi hi - 
J. Thang Lian Pau , editor Zolawkta)

NI KHAT NI CIANGIN~Khup Za Go

Gelh: Rev Khup Za Go


Sianzun: Rev Khup Za Go
Rev Khup Za Go
Ni khatni ciangin:...
I beh min, i phung min, i gam min cih banga minam kilawh ahi zongin, mite in Lushai peuh, Kuki peuh, Chin peuh hong ci ta uh cia i kicih suk pah ahi zongin, eite lakah Laimi, Mizo, Zomi ci-a min tuamtuam i kicih pen mi hong muhna leh etna pan zumhuai a, ei kimuhna panin zong suphuai, haihuai ahih ciangin min khat puam khatin kilo thei le'ng i nahlawh pekzaw ding hi cih i phawk ni hong tung pelmawh ding hi.


Ni khatni ciangin:
I beh pau, i khua pau, i gam pau cih banga pau tuamtuam bul bawl ciat nei a, minam pau cih ding tang kam zat diak i neih nop het loh pen mite hong etna leh muhna panin neu huai a, ei a dingin zumhuai, haihuai, suphuai lua hi ci-a kampau nam khat bek zat ding a kulna i phawk ni hong tung pelmawh ding hi.

Ni khatni ciangin:
"Ko ngeina", "No ngeina", cia i bangkua, i khua, i beh ngeina, innluah, gamluah, man leh mual, khutkhialh bankhialh thu donga zatdan tatdan tuam ciat Kawlgam, Vaigam dongah i neih sangin ngeina khat zat khop ding hoih zaw, kilawm zaw hi cih i phawk ni hong tung pelmawh ding hi.

Ni khatni ciangin:
Biakna zuihna kibang, Lai Siangtho bu khat a len ciat mah ahi Khristiante in Baptist, Presbyterian, Methodist, Adventist, Pentecostalist, Catholic, Evangelical, Ecumenical leh min tuamtuama kivawhte i kimudah a, kitelkhial a, hi zaha saisa i bat sangin, khat leh khat ki-itin, zum khat nei khawmin, sumpi zek khawmin, biakna khatah gil kah khawm thei liailiai leng Jesuh nungzui i hihna kilang zaw ding a, i khuavak zong tangpha zaw ding hi cih i phawk ni hong tung pelmawh ding hi.

Ni khatni ciangin:
"Ni khatni ciangin" i cihcih niloh pen tu khang, tu kum, tu kha, tu ni, tu nai laitak mah hi pah lian hi ci-a i gam, i lei makaite, uliante, lai theite, a kipan tangpi tangta donga "Uimeikang" mah banga om khawng thei nawn lo zah-a thu i kikup khop pah pialpual ciangin Zo minam i hihna pen zumhuai liailuai, zumhuai niangnuang cih bang hi nawn lo ding a, "Tu ni ei sunni hi e," ci-in ki-angtangsak mahmahzaw thamin a hong bawl Pasian min i phat ding i phawk ni hong tung pelmawh ding hi.

-Sia Rev. Khup Za Go (Zoheisa Magazine 1988, Lamka, laimai 75)

KUM 2016 ZOMI NAM NI ETKIKNA

Sianzun: T Sawm Lian
T. Sawm Lian
Kum sima Zomite in i thupingaihsut leh hun manpha mahmah a i ngaihsut khat ahi Zomi Nam Ni pen Manipur sunga singtangmite adinga hoih lo bill hanga misi a om manin Manipur gam sungah zat hi kei mah leh, haksatna lian lua om loin nuam takin kizo thei ahih manin lungdamhuai hi. Hih hun thupi zatna tawh kisaiin pawkhat nung etkik leng…
1.     Hih hun pen kidemna hun hi lo hi. Tai kidemna, a hatzaw leh a zo zawte gualtungtuanna leh thaman ngahna hi peuhmah lo hi. Chin leh Zomi (tai) kidemna zong hi zenzen lo hi. Tua hi a, hih hun pen ukpi khut sung pan mipi suahtakna hun phawkdenna kibawl hi a, ukpite ukna sangin ei sung mahmah i ki-ukcip hiam cih ngaihsuthuai hi. Zomi a deih mahmah pawlkhat Chin a deihte kiangah va kihel om ding a, Chin a deih mahmah lakah Zomite zatna hunah a kihel om ding hi. Kimawhsakhuai lo, kimawhsakna ding hun hi lo hi. Kidemna leh a zo zaw kituhna hi lo hi. A hang om a kihel ahih manun kammal kilawm lo leh mi lungsim natna ding zat kidophuai hi.

2.     Kawlpi ah “Zomi Nam Ni” cih ngiat in ZNCM in phalna a ngahna tungtawnin kamphen kul lo Zomite in ZBCM huang sungah zangkhawm hi. Hih tawh kisai ngaihsutzia leh telkhelhna thu tampi kimu a, Zomi min a zadah mahmah pawlkhat vot siduh bangin hong so litlit hi. Zomite in hih hun pen Zomi Nam Ni cih a zat hoih kisa ahih manin a buailuat nang uh om lo hi mah leh, ki-ukcip nopna lungsim, a sangzaw hih ding bek a sawm tinten, amau ngeina leh pau le ham bek a puah nuamte ahih manun heh luat ding zong hi lo a, ‘saipi pai in pau ngeungeu ding hi; ui honin hong naknak hang!’

3.     Hizah ta a Zomite in Zomi min ngiat tawh (Chin kihel loin) a kizatna hong kihatzatna leh hong kilangdona pen Zomi Congress for Democracy (ZCD) hang hi, zong kici thei ding hi. Bang hang hiam cih leh, haksatna tampi kawmkal panin ZNC makaite cihtakna, kuhkalna, kipiakzawhna leh hanciamna Pasian in thupha hong piaksakin, Chin state sunga tualsuak party lakah ZCD bekin MP hong ngah ahih manin Zomi a langdo/hua vilvelte in Zomite kalsuandan, lampi tot pen maan/dik hi, cih hong mu ahih manin, ahih kei leh minam picing khat hihna hong kidawk toto ahih manin Zomi sung buai ding a deih uh hi lel hi; patauh huai lo, buailuatna ding om lo hi.

4.     Mun pawlkhat ah, “Chin Phunpi Ni” ciin a zang om hi. Tuate zong maawhsak huai lua kei. Amau ‘phunpi’ ni a zang uh hi lel ahih manin va tot hiam, va buaisak hiam, va seel hiam kul tuan lo hi. Suakta taka a zat theih uh lungdampih ding hi lel hi. En ‘phunpi’ cih kammal nei lo lel i hih manin ei buai luatna ding om lo lel hi.

5.     Kawlgam khuahun hong kihong zawdeuh ta ahih manin gamkhangto a suakta taka Zomi Nam Ni a zang zelte mah bangin Zomi Nam Ni/Zomi National Day ciin kizang ziahziahta (a zang thei nai lo pawlkhat a om hang) ahih manin mail amah Zomi cih maizum lo, lungnuam leh suakta takin i zat zom zel theih ding lametna lianpi om hi.

Leitung gam tuamtuama Zomi Nam Ni zatna maan, video, leh zatzia kigelhte sim nuam, muh nuam, ngaih nuam mahmah hi. Leitung mun tuamtuam a om Zomite khempeuh Pasian in na omna ciat uh ah hong kithuahpih in, mai kum Zomi Nam Ni zang kik thei dingin Pasian in na sepna, na bawlna uh ah hong makaih hen.
~ T. Sawm Lian
Daihna Cabin || 25|2|2016

--
T. Sawm Lian
Daihna Cabin
http://sawmdaihnacabin.blogspot.in/



Note' phattuam nading bek ngaihsun kei unla, midangte' phattuam nading ngaihsutsak zaw un (Filippi 2:4)