Phone sung panin Sweet December (a nuam lungdambawl kha) icih theihna dingin Phone a mukhia masa cih thulu Sweet December 2015 in gen ka ut hi. Leitung mihing khempeuh lak ah Melmuhloh tongsan( Telephone) amu khia masa penpen Alexander Graham Bell (UK) ahihi. Telephone a bawl theih hangin mawk zat khiatlo in hong uk kumpite zahtak bawlin a ma bawl Telephone zat theihna dingin 1876 kum, February 14 ni-in zumpi ah phalna ngen hi. Alexander Graham Bell in March 1876 kum ciangin Leitungah a masa penpen melmuhloh tongsan, mel ki mulo in huihlak panin ki ho theihna Phone hong neih hi. Amah pen Boston, Massachusetts, USA pan ahihi. Phone panin a hopih masak penpen mipa ahihleh Pu Watson ahihi. A om na inndeih khat ah Pu Watson om aa, amah inn deih khat sungah om hi. A hopih masak dan hih bang ahihi. “Watson aw, hong pai pak dih! Kong sawlnop khat om,” a cih a hihi. Tua pen leitungah phone sung pan a kihona masa penpen ahi hi. Kum 1876 panin Phone a zat uh pen tu-in kum 139 phata hi. Tua hunin Zomite nuntak khuasakzia ding bang cih na muh aa, pilna hauhna theihna cihte kum tampi ki khai himah leh Pasian i upna hangin amaute zat bang, amaute tawh khuasa khop dingin hih ciang hong domto Pasian hoihna telsemsem ing. Lungdam. Thawn Tuang Nashville TN USA Dec 1,2015
Thumasa: Kipawlna khat peuhpeuh , Biakna ahizongin gam leh minam vai ahizongin aom ciangin athupi penpen amakai te ahihi. Makai hoih leh kipawlna hong hoih to a, kipawlna hong hoih takciangin amakai dangte adingin thu hoih hongki zom toto thei hi. Makai ahoih loh ciangin kipawlna ahoihna ding foundation gina omthei lo ahih manin kua kua in amakai zongin ahoih lo mah in hong kalsuan to zel ding hi.
MAKAI LAWHCING ICIH TE KUATE HIAM? 1. Anungta Pasian a zahtak leh akihta te makai hoih suak den hi. 2. Vision hoih nono aneite 3. Dinmun kician aneite. 4. Upna tawh hangsan in amainawt ngamte. 5. Ahun zui in akiniam khiat theite. 6. Ahun zui in midang atelsiam theite. 7. Midang tawh akithuah siamte. 8. Midang te apahtawi siamte. 9. Ama muhna bek thuman asa lote. 10. Migen thei leh mihehpih huai te a it theite. 11. Lungkiatna anei pahpah lote. 12. Anuntakna tawh action in asin pahpah thei te. 13. Ahun , atha leh aneihsa a sungkhia ngam te. 14. Kipawlna dang te khantohna a hoihteng a musiam te. 15. Pumpi siangthona a neizo te. 16. Migen siatna leh langbawlna ah akha sia pahpah lo te. 17. Gualzawhna angah teh midangte apahtawi te. 18. A leitung nuntakna mahmah anun hoih te. 19. Kampau mukpau akidawm siam te. 20. Kipawlna i kalsuan zia leh deihna atel sinsen te. 21. Panmun sangin nasep athu sak zaw te. 22. Panmun neita kei leh akipumpiak zote. MAKAI LAWHCING THEILO ICIHTE KUATE HIAM? 1. Pasian zahtak lo in amah leh mah cing akisa te. 2. Vision hoih neilo in midangte neih teng a langpan te. 3. Dinmun kician neilo in, akhuadaak kawikawite. 4. Hangsanna neilo in a meidawi khukhute. 5. A dinmun tawh kiniam khiat loin akipha sakte. 6. Midang te kuamah telsiam lo ama hihna a ultung sak dente. 7. Midang leh kipawlna dang tawh aki pawl theilote. 8. Midang te pahtawi ding bekbek a lam ente. 9. A nasep pihte mun dangah a gensiasia te. 10. Kamkhauh leh kam el azang zangte. 11. Lawhcinna mun bekah amin a kidawksak nuamte. 12. Lawhsapna mun ah theikha keng a ci pahpahte. 13. Nasepna khat peuhpeuh ah ngaklah lua in alungkia pahpahte. 14. Midang te kipawlna te athusim lote. 15. Pumpi siangthona akizo lote. 16. Ama aituam ding ahih kei leh nasem nuam lote. 17. A leitung nuntakna ah a muanhuai lote. 18. Sepna leh piakna ding ah akihel nuam lote. 19. Midangte ngaihsutna athei nuam lote. 20. Nasep sangin panmun bekbek a utte. 21. Panmun angah nawnloh teh alangpan pahpahte. Biakna ahizongin gamleh minam nasepna-ah kipawlna ahoih leh a lawhcinna dingin Makai hoih leh makai muanhuai akisam den ahi hi. Asiam pen bel Zeisu hi a, eite Zeisu etteh in a hanciam ding bek ihihi. By: Sia Pau Khai.
Tulaitak pen Zomite leitung mun tuamtuam ah i kithehthang hun ahi hi. Tu-in Zomi diaspora hun khat hong beita a, tu akipan Zomite kalsuanna thak tawh kalsuan ding kisam hi. Tua banah Kawlgam politics kikhelna hun zui-in Zogam politics zong hong kikhel ta ding ahi hi. Zogam mun tuamtuam ah khantohna i kisam pha mahmah hi. UN te pau leh ‘least developed’ gam le minam i ta hi. Tua dinmun pan Zogam khangthakte koici le’ng khangto thei ding hiam? Nung deuh in awging khatin, “Zomite la lamah khangto napi h’ang in thu lamah khangto zo nailo hi h’ang,” ci khat kiza hi. Zomite Pasian la, leitung la le zawlla tuamtuam ah leitung level phial in khangto mah h’ang a, lungdamhuai hi. Ahi zongin thu-le-la ah ‘thu’ lam zongh i khantoh ding ngaisut huai lai mahmah ding i kisam hi. Leitung mun tuamtuam a om Zomite le Kawlgam-Zogam ah om Zomite ii khuasakzia or ngeina le ngaisutzia (culture and mindset) i theiloh kalin hong kilamdang khin ta ahi hi. Tua ahi manin, gamdang leidang tung Zomi khangthakte in midang gamdangte ngeina hoilo te i cin’ khakloh ding hong thupi mahmah ding hi. Zongeina hoite i kepcing ding kisam hi. Tua bang hi kei leh gamdang pan khangkhia Zomi khangthakte le Zogam a om Zomi khangthakte mailam hunah thu-le-la ah hong kiothei nawnlo ding uh hi. Khat-le-khat ngaisutna kibang nawnlo ding uh hi. Tu mahmah in zongh gamdang tung khin khangnote ngaisutna pen a tunna gam khangnote' ngaisutna in tampi luah khinta ahi manin dahhuai mahmah thu ahi hi. Tua hi a, Zomite thu lamah ngaisutna, khantohna, pilna, siamna, cidamna etc. te ah liangko kikim in i kalsuan theina ding vaiawm siam kisam mahmah ta hi. Gamdang tung Zomite' ngaisutna (mindset) khatin sum thalawh ding bek ahi hi. Mun khempeuh ah thaman niam pen tawh dollar i thalawh laitak hun ahi hi. Tua manin tuhun khangthakte in pilna siamna tawh sum thalawh ding sangin, a bai pen thatang suang in sum thalawh ding vive ngaisutna tam zaw hi. Khangthakte pilna tawh i pattah ding kisam mahmah ahi hi. Khantohna pen pilna pan hong kipan ding hi a, dollar hauhna pan hong kipan masa lo ding ahi hi. Khantohna din-gin piciang tehna infrastructure kici bulpatna? sungah cidamna (healthcare), pilna (education), lampi kizopna (transportation) cite kiel ahi manin, Khangthakte'n pilna hanciam in nu le pate in zong i pattah ding kisam le thupi mahmah ta hi. Tua bang mahin Kawlgam sungah Zomi khangthakte pilna/siamna lamah madawk ding kisam ahi hi. Gentehna in Zomite pen Kawlgam-ah English a siam pen minam in hong kigen hi napi-in, English tawh thu-le-la gennate ahi MITV [Myanmar International Television] broadcast sung khawngah thugen/ thupulak (Announcer) te lakah Zomite khat zong kielzo nailo mawk hi hang. Zogam ading tulaitak in leitung mun tuamtuam pan sum-le-pai huhna hong pai banah India kumpi in zong motor lampi sawtlo-in hong bawlsak nuam hi ta ahi manin, Zomi khangthakte'n i maban ading kigingkhol in pilna,siamna le cidamna lamah i hanciam mahmah ding le nu le pate'n zong i pattah siam ding hun ta hi ci-in i kianthawn nuam hi. Cidam in pilna tawh akidim Zomi khangthak tampi i om ciang bekin Zogam hong pallun zo pan ding ahi hi. Zomite thu-le-la tawh khangto dingin i biak Pasian in lobang hong siam ta hen! Tongsan Kawlpi Nov.2015
E'n zong ngaihsut huai kasak khat, ASSK in interview a dotna a dawnna ah tu a mipi' telcing MPte pen "makai" cihding deih hetlo hi. Ahih hang mipi in i phawk ding khat om veve a, i tangmi ding a i teel MPte pen ei' tang a ding ding, kampau ding a i muan a i teel ahi hi. Amau mahmah in ASSK genbang in "ko mipi' tangmi hi ung, mipi (note') nasem ding hi ung" ong ci phial uh ahi zong in mipi' "sawltak/ sila / sal " hilo hi... cih phawk gige huai hi. Tua ahih leh bangci ding? Bangci bang a pangkhawm thei ding? I MPte'n ee, mipi' deihna bangci septheih ding? Mipi in ee MPte bangci panpih thei ding? Democracy zia leh tong tawh kituak a mipi' deihna leh mipi' tha tawh nasepna ding ah pankhop zia ding i ngaihsut mahmah ding thu tampi om ding hi. Tuate' lak ah - Mipi lam pan -
Nidang in i nette sung ah lai ki-at pawlkhat i etkik ciang, mi pawlkhat in amah kua hiam cih zong a kithei lo, kipawlna min tawh lah hilo in utteng khat at suk, kipawlna makaite'n ama' cih bangbang a sep lianlian loh ciang "mipi' thu manglo" ci a kopaat suk gawp cihbang dan simkha mun simsim hi hang. Amah leh amah/ ei leh ei mimal ihih lam mangngilh in mipi kisa kha thei hihang. Makai lampan - Makai pawlkhat leuleu ciang lah thuneihna khempeuh amau' thu, acih khempeuh uh mipi in akawi amam a zuipah ding, mangpah ding cihbang in lam-en leuleu a, amau' cihbang bang a kiman' lianlian loh ciang " ka thu ong mang kei le uhteh makai a nong teel uh bang ding hiam" cipah lanlan leuleu zong om thei zeuhzeuh hi. Singapore ah - Singapore pen suahtakna ngah a, gam khat a adin' 1965 a kipan PAP party khat bek in a uk suaksuak gamneu khat ahi hi. Tukum in kum 50 cin' Golden Jubilee bawl uh hi. Tuatan vei ukna za len party khat hi napi a Party makaite leh a MPte mahmah uh kiphasak hetlo mawk uh hi. Mipi' deihna sep ding thupi sak mahmah uh hi. Agam mipi thupi ngaihsut mahmah uh hi. Tuni ciang dong mah MPte in amau' constituency sung a mipi tawh kizopna nakpi tak hanciam uh hi. A vengveng ah nitak sim, mi' nasep mankhit hun in pai kawikawi uh a "meet the people session" nei den uh hi. Mipi tawh kimu ngiat in, mipi' kisap theihkhiat sawm uh hi. Tua "meet the people" hun ah mimal vai a kipan veng vai, gambup vai dong in mipi in a ut bangbang uh gen, ngen, kuppih, ngaihsutna pulak thei uh hi. MPte sun a zumkah lo, nasem lo hi hetlo a, mipi' nasep man khit ciang amau nasep kipan san lai uh hi. Na naksep mahmah uh hi. MP hikhin ahih ciang a, a ki mai-et ding khawng ngak a awmpho pheuphau a tu lenlan deksuai lo uh hi. MP asep ma zah nih in nasem uh hi. Hihbang mipi tawh kizopna pen amau' mun leh mual tawh kituak a abawl uh hun geelzia ahi hi. Ei' gam ah bel hihbang lian hithei sam ke'n cia. Ahih hang i gennop bel MPte'n mipi a thupi simna leh mipi in MPte tawh a nasepkhop zia uh a gen nuam ihi hi. Tu tadih ei' context tawh kituak in, mipi in i lunggulh khempeuh net leh email pan ahi zong in, facebook leh kizop kihona tuamtuam pan ahi zong in, lamdung leh niangtuisai ah ahi zong in, zum leh nasepna, lokhawh singpuakna ah ahi zong in, gen zelzul ding hang a, i MPte in tuateng khinkhai in masak ding leh nunun' ding ong haih ding uh a, amau' ngaihsutna tawh gawmkhawm in i gam leh i minam mailam ding a hoih pen ong sem, ong phuding uh... cihpen i lam-etna ahi hi. Mipi in zong ei' cih peuhpeuh ong pian' zatzat kei leh MPte mawhsak gawp pah ding hi tuan samlo ding hi. Amau ei' sang ngaihsutna tampi zakhawm, theikhawm zaw ding uh a, ei sang zong na ngaihsun zaw tham ding uh hi. Tua ahihman in i MPte mahmah in mipi' ading na khat peuhpeuh ong sep, ong vaihawm uh ciang mipi in ei' ngaihsutna tawh ki kelki phial taleh nuaksan hetlo ding hihang. I lungkim hetkei leh zong phunphun sa mah in a numg uh zui in panpih ding hihang. I lungkim zawhlohna gen kawmkawm sa mah in panpih ding, dinpih ding hihang. Ama phutna uh a tangtun theihna ding a ei' seppih theih a om leh phunphun sa mah in i hihtheih tawp tawh panpih, seppih veve ding hihang. Tua in i minam bup manawtna ah ong daupai sak ding, ong mazang sak ding hi. Opps!..... Ong sau lua zel ei! pks
Zomi/ZCD thu sung ding, kei hoih ka sak thu khun pawl khat Kei hoih sak dan. Deih nget zong a nget dan siam leng, hong pia ding te leh mipi/midang te muh na ah zong ki lawm zaw se hi. 1. State ai dang a Radio/TV program cih te pen tua state/division sung a om mipi a tam pen in a tel ding kampau/lai zat ding. Kumpi Radio/TV zopau hong pia un e cih sang, a mui bun zaw tam? Hong pia ding te a ding in zong hong piak dan nuam ding. 2. District Myo (Town) pen tua district sung a om mipi te ading a senpi pen/deih pen Town a koih ding. A ki sap leh tua distruct sung a teng mipi ten vote/mee pia ding. Hi pen democracy dan hi a, hong pia ding te a ding in zong hong piak dan nuam ding. 3. State/Town khat sung a om na khat peuh peuh pen tua state or union government in nei ding. A kisai lo State/Division khat in gal vai hawm lo ding. (Genteh na: Chin state, Tedim gam leitang tung a om University pen Tedim University mah hi pah lel ding. Kalay University ci bang zang lo ding.)
4. Lampi a ki tam zat pen (motor a tam pai pen) te puah ma sak ding. Usapi(Priority) a puah/lam ding. Gangaw-Hakha (Hakha-Falam-Kale) sang Kale-Tedim-Rih motor tam pai zaw na pi in, lam ki puah lo zaw. U lian pi te Hakha bek ah teng uh a, a mau a ding a senpi ding bek ngaih sun lo a, mipi a tam thei thei hamphat na ding hong ngaih sut nang. 5. Kumpi zum/ head quarter te zong capital bek ah koih lo in, khua tuam tuam ah zong koih ding. (Eg. tun zong Naypidaw ah kumpi zum tampi a om hang, Ygn ah zong om lai ve ve) tua dan in a senpi na mun te ah a ki zat theih na ding. Eg. Tedim pen Chin State Commercial Capital. Hakha Politial Capital, tui lam khual zin na lam zumpi (Chin state water transportation head office) Paletwa ah ci dan e. US ah Washing DC ah kumpi zum, New York ah UN Zum ci dan hi a, Australia bang hi leh Canberra a kumpi zum, Melbourne pen sport capital leh Sydney pen Commercial capital ci dan in ki zang lel hi. Na khem peuh capital a koih kul se lo. Australia PR bang a siau(apply) ding hi leng, Asia lam teng Syndey zum ah, Africa lam teng Adelaide lam ci dang in zum/na sep khen bawl uh hi. Ei zong Chin state zumpi khem peuh Hakha ah om kul khin se se lo. Chin state ah khua kim a khang toh na ding, a hun hun in parliament meeting te zong a kua a kua ah bawl ding. Kei up mawh na ah, hi bang in gen leng Hakha lo teng in hong thu kim pih lel ding a, ei a ding hamphat na khat hong hi pah ding hi. 6. Budget tam pi nei lo pi pi Nyipidaw/Hakha ah u lian te a ding special medical care (athukuh) lam na ding sum tampi bei ma sa sak lo ding. khua neu khua ta te a ding basic medical care a ding zang masa ding. U lian khat pek 1, mizawng meigong khat pek 1. Mi 100 om na khua pi ah pek 100 a ki zat leh mi 10 om na khua ta ah pek 10 zang ding. mi khat pek 1 tawh pai theih na ding. 7. Khangto na lam sum/budget pen a khangto nai lo mun/gam te pia masa (usapi) ding. (eg. Chin State, - kawlgam bup ah lai thei lo a tam pen 2 na hong ki ci - Tedim) Muh dan ki bang lo/ muh dan tuam tuam te zong za nuam hang ei. Hong at tek vo. Lai at, Mungsen