Namkim Bu

Namkim Bu
Tedim Township Education Diretorate nuaiah ki vaihawm in TBA(tua hun lai) panin kikhen khia hi. Zolai malgawm zia, Zokam ah a kizang diak, kammal kihal, laimal kinai te ahi zing, Zolai pan Kawllai ah min gelhzia ahi zong, Zogam sung thu tampi theihhuaite kihel hi. Sim huai mahmah hi.


NAMKIM BU


Pupa Ngeina Zukholh

Pupa Ngeina Zukholh

Kawl huzaap Zomi te'n Pawi acih pen India lam Zomi te'n Lawm ci uh hi. Ahih hangin hite pen Zopau hilo hi. Zopau iin Ai kicizaw hi. Mimza ai, taangza ai, asamat ai, BA ai, kici hi. Ahih hangin Lawki-hunlai gal-ai , sa-ai cihpen zupi nungin dawibiak ngeina tawh na kizomlua ahihman, ai cihpen lawkivai-lua kisa kha ding hi.
Zomite in gualzawhna leh matutna khatpeuh a om ciangin kipahtawi uh hi. Kasangnaupan lai-in kapa in lai ka-on simin aktawh hong aihsak tawntung hi. Innkuan iin kilungkim mahmah hi. Kalai onman kei aklu hong nesak hi. Thuneuno abat hangin hanciamnopna hong khangsak hi. Nu leh pa hong pahtawina pen ki-angtanpih mahmah hi. Ka uu pen saben uuk ahih ciangin lailam haatlo hi. Ahih hangin vakhu khat amat pen kapa'n aklui khat tawh aihsak hi. Vakhu pen khuttum-cia phalo hi. A aihna aklui pen innkuanmeh cing hi. Tua bang kipahtawina in lungsim cidamsak hi.

Pute Tuukzuu Kholh

Zomi lawkite in tuuktung masa anpalte zuu in sa uh hi. Puute zuu khol uh hi. Zucil kaimasa pen a puupi suah uh hi. Apuu in la-in mawkneeklo hi. A tute cidamna ding leh mimza tangza lazo ding, sumnu sumpa lamzawhna dingin thupha ngetsak uh hi. Zomi te ngeina-ah numeite in pianna nulehpa vakna ding thu ngahlo hi. Go leh gam kitomsak lo hi. Ahih hangin numei nualam pen kipuapaih tuanlo hi. Naupangte in puute zahtakpiakna leh pahtawina itna lahna ding ngeina hoihmahmah nabawl zel hi. Puute tuukzu-kholh pen numeilam pahtawina ahi hi. Puute leh lamphung kineekzolo cih paunak nei uh hi. Tua pen naupangte in nulam ahi puute pen simmawh loh ding deihna hi. Lungsim sungah ngeina kipmahmah aguansak ahi hi. Puute simmawhte damlo hi. Nuamsa lo hi. cin umsak hi. Gilsung damlote in gau-an la ci'n puute kiangah ankhing vasiim uh hi. A tute tungah khasia leh, napu ngoidok hing bang hang hong hici bawl na hiam? cithei uh hi. Ngoidok cihpen gilnathei cihna ahi hi. Tua ahih ciangin damlohna thu khatpeuh a omleh puute kiang taailoh phamawh ahihmanin puute kizahtak hi. Ki -iit mahmah hi. Thupha ngahna-naak ahi hi.

Tanu-mokhak khempeuh kiciamkholin, a zu-kholhni kibangsak uh hi. Lawki-hunin omkhawlna munah aneek uh zuu hipen hi. Anlim sangin zuu pen thupiseh zaw uh hi.Puute pahtawina la vive sa uh hi.

a. Kei kapuu te sen a kapuu te ningzuu bang khum thei naleng nuampeng phuhsak vang e b. Nuampeng phuhsak vang heisa bang paal thei naleng kapal losak vang e.

a. Bualna ngei nuam bualna ngei nuam e, puvon siangsung bualna ngei nuam e, b. Laamna ngeinuam laamna ngei nuam e, puvon pahtang laamna ngei nuam e.

a. Tualnuam e tualnuam e puute sumtual tualtung tualnuam e b. Gam nuam e gam nuam e pupa gamzang gamnem gamnuam e

a. Pupa gamzang tangzang khat a, tangkhat suan zong simtheihloh piang e b. Tang khat suan zong simtheihloh piang a bangaa sunglawh bang kasam hiam aw.

a. Theisen puvon ngalliam bel aw tusuanmel haihkha na cia. b. Gual sang tongdam neem zaw ding a, aduang mel hoih ding aw e.

Dawhdan saknung leh dawhdan khangnung dimin zubeel kigual hi. Zubeel khat mikhat in tutpih hi. Sak leh khang abul leh adawn kidawngin lasa ziahziah hi. Pasalnote kikhelin alai-ah tawnsak keukeu hi. Khuangtumpan akhuang saankeuhkeuh iin hong tawp ciangin, suai..suai..suai suai cin, a tangtawnpa kai-in zuu teepsak hi. A puute a itmanin tawn(laam) hi ci'n pakta mahmah uh hi. Tuukzuu-akmat ci-in ak khattek namat uh hi.. Pawlkhat in sum mat uh hi. Pawlkhat in gangawh hi. Bang bang kimat taleh tukzu-akmat in sum tua zah hong pia ci uh hi.

Tuhun Christian ten zong hih ngeina paikhia tuanlo hi. Zuu tangin cikhum bawngnawi peuh kikhol hi. Antak bungkhat bungnih vapuak thei hi. Pawlkhat in anlim-tuilim vaneekpih hi. Hih pen puute pahtawina pawi limci mahmah ahi hi.Ei Christian khangthak hunin zong puute pahtawina hunnuam limci-takin kibawl thei lel ding hi.

NAU MIN PHUAK

Nidanglai in naudom(midwife) kineilo hi. Numei nausuakte ki-ompih selo hi. Lokuan naseemlai khawng lukhumtawh tun in hong ciahthei hi. Lukhum mongteep hualin naulai hen hi. Heitang tutang peuhtawh naulai tan hi. Bangmah paulap omse lo hi. Pasian in theihna niamte nakpi takin hong donzaw hin ka-um hi. Unau pasal-4 leh numei-8 kapha uh-a, kum khat leh khagiat simin manmanin kanu nausuak den hi. Nau-suahhun atun ciangin patkhau ciptakin ahual khit ciangin gu alutlohna ding cin, khinking tawh zuut zawsop hi. Nau hong suak petmah hi. naulai pen temngilngolh khat la-in tan hi. Puantawh tunin lawhsungah asial khit ciangin anungzui ngakin baallei ek-awng gei-ah tawlkhat hong tu hi. Anungzui hong paikhia aa, sisan honpitawh hong tolkhia lialua hi. Sisantui teng awngvangah anilkhiat khit ciangin, tu khat la in, phaitamah anungzui(alamh) pen amahman vaphuum lel khong hi.

Naumel kimuh khit ciang a thupipen minvawh ding ahi hi. Zomite in naumin deih peuhpeuh kiphuaklo hi. Pasallam leh numeilam kalhelhin kihawmsak ngiat hi. Khangsuutna in kinei hi. Anu apa in amaudeih bang min pialo hi. Naumin tangte kingak aa, amau deih thukimpih keileh kikhasia hi. Sukte vangphatlai in minngei lua kiphuak ngamlo hi. A phuak omleh, ademin koih ngiau ahihman, minngeih kiphuaklo hi. Naumin tangte ngakna-lamin nipi kalkhat sung bang min neilo iin omthei khong hi.

Naumin phuahni ciangin, naumin tangte in vok, ak aneihsunsun hong kengin kine hi. Bangkua sunga khangham pen in, tuiphihin min-aapna kinei hi.Naumin-phuahna akgawh en in, naungek mavak ding leh mavakloh ding genkhol thei uh hi. Tuiphih apaileh ih nau cidam ding akhansung nuamsa ding hi, ci'n hilhkhol thei hi. Khangluite in naumin aphuah ciangin, abeisa hun-a a puu apate khan kilangsak hi. Vung Dah Ciin acihleh aheh adahte hi, ci'n kimupah hi. Tuang Hau acihleh minuamsate ahi ve, kicithei pah hi.

Nidangin Zomite pen Lia leh Taang tawh buai ngeilo uh hi.Min kilawh phetin numei hiam pasal hiam cih kitel pah hi. Numei-min leh pasal-min sawhpawi ngeilo uh hi. Gentehna in, pasal-min Thang Za Cin ahihleh numei-min ciangin Thang Za Cing ci se hi. Akhiatna kibangin numei leh pasal kikhen sinsen hi. Tua zong pilna thuk mahmah hi. Tun khangthak ten khensatzo lo in email sung khawng-a khuttum nakilah vauvau uh, amau olsa mahmah lel hi.

Lawki ten tuiphih lohin naumin phuaklo hi. Christian ihih buangin biakinn mahah apngiatngiat leng lungkim huai pen hi.

Naumin-phuak ni pen ni-thupi khat ahi hi. Khankhat iin khatvei bek kinei thei hi.Naumin phuakte in khuangleh zam tat iin gamlumnuam lualo hi. Kam kinial nuamlo hi. Naukha lau kici hi. Salu suanni leh naumin-phuahni gamlum kikhaam hi. Naungeek kilatin cina thei hi. Zong sithei hi.

NAUCING GUAI

Khangluite pen lungdam kithukzo petmah hi. Ekciang tung zong kiguai, cih paunak om hi.Ahoih khat asep thuneuno nangawn kipahtawi thei uh hi. Lungdam kikokik ngekngek hi. Ei kiangah childcare center omlo hi. Bangkuapi-nu pen naucingin kizang-a innlak sanggam teng in naukhahon uh hi. Naucingte pen kizahtak mahmah hi. Anlim tuilim amuhsunsun uh amau neektang in ciamsak hamtang hi. Tuk-anlaak mankhit ciangin, naucing guai uh hi. Naucing guaihna pen vok tukli nuai kigo ngeilo hi. Kum khat tawntung nau-anpia, azun a eek kisiak ahihman nakpi iin zahtak hi. Tangngansih leh voksahul kinesak hi. Tua ni ciangin zuu leh sa kidiah pikpeekin kivak beklo iin, khuang leh zam tatin zanhak thei uh hi. Khangluite thukhualna pen guicing mahmah kuitung mahmah hi.

SAZAAM

Japan-galma hunin saneek kisangkhaat mahmah hi. Sa-sai omlo hi. Dangka-tang ngahna haksa lua hi. Akpi khat matkhat in kilei hi. Minvawh khat neilo-in akno khat zong kigongam lo hi. Sumtawng-thoih ahihkeh huanthoih cihkhat in zang hamtang uh hi. Saneekna tawmlua ahihmanin lampi zong uh hi. Inn-4 inn-5 kipawlin banpai-in vok go uh hi. Tua pen sazaam kici hi. Vok pen bangcia go dingcih ciangtan uh hi. Pawlkhat in nekhawm hi. Pawlkhat in a kikimin sehhawm uh hi. Sa khamtakin ne uh ahihman sazaam pen ahihzote ki-eng mahmah hi. Hih kipawlna pen a cithei zawdeuhte aa hi. Meigong daipamte kihel zolo hi.

TUKVAK.
Tanghamkin kici ankung leh kiak kikimin a omlaitak lokhawh kikin mahmah hi. Lo-lel ahihman thacial uh hi. Kialhuntawh kituak sawnsawn hi. Thacialte kivaitut zolo ahihman, tuktun(akhawhsa-tun) ciang kivaakpan hi. Tuktun ciangin thacialte kaikhawm iin zuu leh sa akhamtakin neekpih hi. Thacial-vaak tawh kibangnawnlo hi. Pawibawl banglel ahihman nuamsa mahmah hi.

Hih ngeinate pen dawibiakna tawh kisai hilo hi. Amau-hun tawh kituak nuntak khuasakzia ahi hi. Tua banga kikaihkhopnate pen a kingai tengmah ahi hi. Kikholhna tamleh kingaihna leh kiphawkna zong khangpah hi.




Thang Siangh

Lai Simbu pan Pau Sinbu-ah~Sia Khoi Lam Thang

1913 kum-in Zolai Simbu a nei hi hang ci-in tangthu-ah kiciamteh hi. 1925 kum ciangin Mikang kumpi in Zogam-ah Zolai tawh pilna sin theih dingin (Vernacular Education) vaihawm hi. Mission sang khempeuh phial kumpi sang suak-a, Zolai tawh tanli ciang pilna kisin hi. Leitung thu, Cidamna thu, Ganan a kipan theihhuai tuamtuam kisin hi. Kawlgam suahtak hun 1948-a kipan Kawllai tawh pilna sin ding hong ki-uangsak leeuleeu-a, Zolai hong hingkiam hi. Zolai Simbu nangawn a mangthang phialphial din’mun ahi hi. Minam sung pan pilna lam makaite leh a lunghimawh mimalte’ hanciamna tawh Zolai Simbu tan li ciang nei liailiai lai hi hang. Kumpi sang pan Zolai kisin lo seemseem-a, Pawlpite in khuakhal sangkhak sung-in hanciam-in i sin hi.

Zolai i gelh theih i simtheih hangin i zatna tangzai lo hi. Laikhak gelh nading, Biakinn-a labu et nading leh Lai Siangtho sim nading ciangciang bek hi tazen hi. Bang hanghiam cih leh i Zolai Simbu in Zo kampau sim thei ding, gelh thei ding (reading and writing) ciang bek ahi hi. Tua ban-ah, khangnote in Zolai tawm zat deuhdeuh uh-a, Zokam tawm pau seemseem uh hi.

Zolai Simbu tan li ciang i neih pen a bulpi hi-a, tua tungsiah sin beh nading nei nai lo hi hang. Ph. D pa zong Zolai tan li, mi dang khempeuh zong Zolai tan li bek mah i hi hi. Tua pen ahi mah ding ahi hi. Zolai tanli nangawn a siam lo kitamzaw ta ahih manin dipkuat huai hi. 10 ong zo lo-te zong Zolai-ah tan li mah hi lel hi hang.

Zolai leh Zopau i puah i zuun ding Zo tate’ maban ahi hi. Kampau it-in i kep leh ninam it-a ngeina keemte i hi ding hi. Khuang leh zam, puandum leh puan laisan, salu saki-te sangin kampau sungah ngeina kim zaw hi. Kep i sawm nak leh, kuamah’n hong guuksak thei lo hi. Mei in kang ngei lo ding-a, ui in hong neeksak ngei lo ding hi. Ei’n i lung hihmawh kei leh hong lung himawh ding midang om lo hi.

Hih thu a phawk kha makaite in 1980 kum-in ZCLS na phuan uh-a, Linguistic Research Seminar bawl uh hi. Thu kizakna lai dingin (Quarterly news) a min "Zolai Zuunna" phuak ngiat uh hi. 1994-in ZOLUS kiphuan-a, Zolai leh Zopau lapsaan’ nading ahi hi. Lungdam huai mahmah hi. Hih bang kipawlnate in mailam-ah hong thupi seemseem ding-a, a sepkhiat sunsunte uh minam mualsuang hong suak ding hi.

ZCLS-ah 2005 thu kikupna (consultation) pan-in Zolai Simbu tan 10 dong neih theih ding nakpi takin kikupna om hi. Tua thu-ah tulai minam a it Zokam leh Zopau a puah nuam khempeuh mapan’ khop kul ding hi. Zolai sim thei-a gelh thei ciang bek tawh lungkim lo ding hi hang. Zokam kilam zia i sin kul ding hi. Zokammal thupite lai-in gelhin laibu-in i kep kul ding hi. Khang thakte tungah i hilhsawn kul ding hi. I lunghihmawhsak kul ding hi.

Tua ahih manin i Zolai sinna "Zolai Simbu" pan Zopau sinna "Zopau Simbu" ah kal thak suan huai ta hi. Zo kampau kantelna "Zopau Simbu" sungah a nuai-a thulute a kisam bangin hel dingin kisam ka sa hi. Hih thulute a dawldawl-in khen-in minvawh lehang, tan 10 ciang tung lua mahmah ding hi. Research bawl-in, degree piak dongin vaihawm huai hi.

Hel Huai Thulute:

1. Laimung (consonant) neihzah leh a kizatna 2. Awphei (vowel) neihzah leh a kizatna 3. Kammal pian’ na’ng awmalte kigawm zia (syllable structure) 4. Awphei lamban (vowel assimilation) 5. Awsang leh awniam (tone) 6. Laigelh zia (orthography) 7. Kammal kikhelte (Word alternation) 8. Lakam 9. Kammal tomlaakte (contraction)

10. Paunakte 11. Tehpih kamte 12. Kam kopte 13. Kammal thukte 14. Telgen kam kopte 15. A dang tampi omlai …

Thukhupna

Hih bangin thulu kaikhawm lehang kizomzom lai ding hi. Hih bang thulute a khiilkhiil-in khaikhawm-in, Zopau sinna Lai Simbu-ah a tantan in koih diimdiam le’ng; Pawlpi ciat-ah hih thu tangko-in khangnote sinsak le’ng; Hih thu a vaihawm phungpi neiin, galsin theih dingin (correspondence) zong vaihawm leeng; A masa peen-in Zolai tan 10 ciang certificate bawl-in, mai lam-ah gam kiukna suahtak hun ciang University-te-ah Zolai subject khat a kisin thei ding textbook ciang a mansa-in koih dimdiam le’ng; cih ka sunmang ahi hi. Zolai simbu pan Zopau sinbu-ah galkah sawm dih ni.

[Hih lai, 07 JUL 05 THU ni-in kingah hi

Zogam leh Zomite’ Khan’toh Nading a Ngaihsut Huai Thu Pawlkhat

Zogam leh Zomite’ Khan’toh Nading a Ngaihsut Huai Thu Pawlkhat

Pu Thang Za Dal

Kei, hih lai at pa pen, Zogam ka muh lo zawh kum 40 bang pha ta phial ding ahih man in hih ka gelh thute tu hun tawh zong ki tuak nawn lo kha ding hi. Tua bang ahih leh zong n’ong theih siam nading-un hong thum masa nuam ing. Hih lai pen Planning Paper (Simankein bawlna lai) hi lo ahih man-in ngaihsut huai ka sak teng sung pan nam thum bek a tom theithei in k’ong gelh ding hi.

Tu ni dong i Zogam leh i minam khan’toh lohna a hang tampi omte lak-ah eimau ii i khuamuh loh man leh i bawl theih loh man-a i khan’toh lohna thu bulpi thum (3) tawm bek k’ong gelh ding hi. Tuate pen bang hiam cih leh: 1. I inn lam dan 2. I an neek leh i tui dawn dan 3. I singpuak, i lo khawhna-ah i vanh zatte

Hih a tung-a thu teng pen eimau’ thatang leh eimau’ theihna zah (know-how) ciangciang tawh a kibawl thei, a kilaih zo ding ahi hi. Hih teng hoih takin bawl thei lehang a manpha mahmah ahi i thatang, i hun, i sum leh i paai, i singkung i logam-te tampi tak a nuamtuam ding bek tham lo, i nun’taak dan zong tu-a i nun’taak sangin tampi tak nuamtuam zaw ding hi ci-in ka mu hi.

I. I Inn Lamm Dan

Ei Zomite in inn i lam ciangin Mikangte (Nitumna lam mite) ii inn lamm dan ngaihsutnate (architectural concepts) nei lo i hih manin inn a gol pipi, a zai pipi i lamm hi. Tua bang ih lammna a hang tuamtuamte lak-ah

(1) mi dangte dem nading

(2)nop ni, dah ni mi hong hawh, hong tutpihte tut na’ng, kihei na’ng mun a kicing tak, nuam tak-a a om theih na’ng

(3) tuk an, khal an i khawhasa ante i koih na’ng

(4) a kuamah peuh ta ki hau ciat ahih manin i tate lup na’ng leh om na’ng mun a kicing tak-a kisapna hang, leh

i vanh zat tuamtuam te i koih nading cih bang te ahi hi.

Hih a tung-a a kigelh a hang tuamtuamte ngaihsutna tawh i lam hi ta mah leh i inn pen gol em-am (ahih kei leh) zai mahmah bek-in a kicing tak in kizangh thei tuan khol lo hi.

Mikangte’n inn a lam uh ciangin gual leh lawmte dem nadiing-a kiphatsakna tawh a lamm a hih kei nak leh functionality a kici geelna tawh a lamm uh hi. Hih functionality ii a khiatna bulpi pen bang hiam cih leh i lamm ding inn ii a golna ahi zong in, a zaina ahi zongin, a niamna/a saan’na pan -a ki pan a inn sung-ah khan (room)-te deih dan pan -a kipan a kisam lian ding teng bek ngaihsutna tawh lamm uh ahih manin om nuam, zat nuam bek dom lo-in kicing mahmah hi. A inn lammna-ah a zat uh vanh te zong a tuan a vaal om lo-in a kisam zah leh a kisam ding lian teng bek zangh uh ahih manin sum leh paai ahi zongin, thagui thatang ahi zongin, a hunte a hi zongin a tuan a vaal bei lo hi. Tua ahih manin a inn uh a pua lam pan en le’ng neu bang ahih hangin a sung lam pen kicing thei mahmah hi.

Tua hi-in i Zogam sungah mai lam-ah inn i lamm ciangin i ngaihsut ding thu tawmno khat k’ong gen nuam hi. Tuate pen bang hiam cih leh:

1. I inn khum (roof) ding pen sikkang khawng man ham pipi-a i lei-a gamla pi pan i puak sang-in i Gamgai/Limkhai suangpeek cih bangte i pu i pate’ hun lai-a zat bang-in i zat kik na’ng;

2. Tua suangpeek omna tawh a kigamlaatna mun te-ah innkhum ding pen singpeek thuap thum thuap li baang pen oksuang (brick) cian dan-in zat ding/ahih kei leh suangpeek mawkmawk te zong kizangh thei. (Gentehnain Switzerland gam sung pan Swiss Italian-te’ teen’na Tessin Canton leh Italy gam saklam sung bang-ah hih bang suangpeek mawkmawk te nak zat mahmah uh hi).

3. Ih gam pen a diakdiak-in phalbi sung vot mahmah ahih manin i pang (wall), i sual (floor) leh ceiling cih bangte singpeek tawh thuap nih (double-layer) bangin hih le’ng a

pua lam pan a vot hong lut zo khol lo ding-a a lum ding-a i zat sing khuul-te tampi tak nuamtuam ding hi. Tua ban-ah tua singte kum sial-a a tom i numeite ii a man pha lua thatang leh hunte zong nakpi takin nuamtuam ding hi.

II.. I An Neeek leh I Tui Dawn Dan

Nisial phiall-a i neek Zo ante - gentehna: vaimiim, kaithum (kawlkai), cih bangte pen Mangbuh vui (wheat flour) a kibawl Mivomte/Mikangte’ an neek uh Rothi/Plata leh Pongmoh (bread) cih bang tuamtuamte tawh 50 % bang beek laih zo le’ng ut huai hi. Tua bek tham lo-in sa (meat) leh i an meh huan dante zong Sente (Chinese)-te’ huan dan tawh i laih ding kisam ta hi. Ei’n sa khawng an teh khawngte i huan teh nai 2 nai 3 bang i huan tazen hi. Sente’n sa hi ta leh anteh hi ta leh a huan/a kan uh teh minute 20/30 kaan huan/kang lo uh hi. Amau’ huan dan tawh a ki huan ante pen vitamin pan-a kipan i si leh i sa’ aadiing a kisam vitamin tuamtuamte zong bei mang lo hi.

III. Ih Singpuak, Ih Lokhawhna-ah I Vanh Zatte
I lo khawhna-ah i vanh zatte en le’ng i pu i pate’ hun lai tangtawng pek pan-a a kizangh den vanh teng bek mah i zangh lai mawk hi. Tua vanh tuamtuamte a zat nop zaw dingin i bawlpha tuam (improve) peuhmah kei hi. Gentehna-in: i kawltu zatte bang a kung tom mahmah ahih manin lo i khawh, khai i tuh ciangin i kuun den kul ahih manin lokuante a kawng uh na bek dom lo-in a hun manpha tampi zong a mawk beipih hi. Tua bang kawltu khawngte pen a kung sau sak lehang kuun kuul het lo-a din’ lam-a zong lo a kikho thei ding kimlai. Tua teh an cii i pawi ciangin ei’n i kawltu mah tawh i to-a i tuh hi. Siik ka zum 3 hiam 4 hiam om khat tawh mi khat in a din’ lam-in lei khawh henla a dang khat in anciite a nungzui-in phum leh. I an ciin’te lak-ah po lopa (grass)-te bot khiat nading zong ei’n i kawltu mah i zangh hi. Hih nitumna lam-a te’˜n siik kawi 3 hiam, 4 hiam a om kawltu khat tawh a din’ lam-in botkhia ziuuziau uh ahih manin a kawng lah na lo, a nasep ding teng lah man baih uh hi.



A tung-a ngaihsutna (idea) tuamtuamte zangh thei le’ng i hunte, i thatang te leh i sum i paaite mawk bei nawn lo ding hi.

Thukhupna:

A tung-a ngaihsut tuak/huai thute (food for thought) a lunglut a om leh i biakna lam pawlpi tuamtuamte’n makai-in vaihawm leh piang thei dingin ka um hi. Tua bangin wellorganized movement khat mah in a makaih kei leh (initiative a laak kei leh) mimal sial (individual) in pan thei lo/pan nuam lo kha ding hi.. Hih teng ban-ah i Zogam sung

khan’toh na’ng khat peuhpeuh i bawl nop hangin a kizangh thei ding a kikaikhawmsa statistics/data om peuhmah nai lo ahih manin Planning pen kibawl thei vet lo hi. Gentehna ci mai ni: Khua khat sungah mihing om zah - nupi/pasal kum 70 val bangzah om; kum 60-70 pha bangzah om; kum 50-60 pha bang zah om, etc.; meigong tagah bangzah om; lo leh inn neih bangzah om; khuamite a cidam siang sitset bangzah om; etc., etc. Hih bang data/statistics a kicing tak in i kaihkhop kei leh i gambup aading gen loh khua khat bek zong i lap toh na’ng haksa kha ding hi.

Thang Za Dal pen Lophei khua pan hi-in kum 60 pha ta hi. 1978 pan kipan Germany-ah om hi. A zi pen Shan-te hi-in tanu khat nei uh hi. A tanu in Zo min bek nei-in tu laitak Hamburg University-ah lai a sin laitak hi.

[Hih lai, 15 AUG 05 MON ni-in kingah hi.]


Kawl leh Zo Kilamdan’na~Dr Vum Son

Kawl leh Zo Kilamdan’na

Dr. Vum Son

Mungpi tawh ka ki ho leh, "Kawlte pen Zote sangin kal suan khat a masawn zawkna pen bang hang hiam?" hong ci hi.

Kawl leh Zo pen mipilte (Linguists, Anthropologists, Historians) in Tibeto-Burman minam-te sungah hong koih khawm uh hi. Tua pen thu dang hang hi lo, Kawl leh Zo pen a paute uh kinaai-in, a daan uh zong kinaai hi, ci hi. Tua bek tham lo-in hong paikhiatna pen kibang pian-a, tu laitak Sen (Chinese)-te ii uk Tibetan Plateau pan hong paikhiate hi, ci hi. Hun khat lai-in, Tibeto-Burman minamte pen mun khat-ah om khawm-in, pau namkhat zangh khawm dingin kingaih sun hi. Unau zong hi kha ngei ding hi, cih upna zong om hi.

Tua ahih leh bang hangin Kawlte pen masawnin om hiam cih, en ni. Zomite pen Kawlgamah Zeisu’ suah zawh khum zakhat, kumzanih (First or second century AD) sungah tu-a Chindwin gun kiang hong tung suk hi-in mipilte in mu uh hi. Kawlte pen kum zasagihzagiat zawh ciang (seventh to eighth century AD)-ah Kawlgam hong tung suk ding-in mipilte in mu hi. Tua hun-in pen Kawlte in Kawlgam sunga kum tampi a omsa Pyu mihingte tawh Kyaukse a cihna khawngah hong kimu uh hi.

Pyu te pen Kawlgam-ah sawtpi om ta ahih manin, Kawlgam zaangtamna-ah bangci lo kho cih na thei ta uh hi. (Wet cultivation buh ciin’na cih bang.) Mual leh uuam gam Tibet leh Salween, Mekong, Irrawaddy, Chindwin, Brahmaputra gunpi-te’ kipatna pan hong tuakkhia a hih hang Kawlte in Pyu-te’ pilna teng luah thei pah ahih ciang in, amau te kal khat a suan-in hong makai ta hi.

Tua bek hi lo-in, tu laitak-a Kawl galkapte gilo si e, i cih mah bangin, midang tawh a kipeh uh ciang gilo gawp-in Kawl te Kawlgam dry zone a tun’ khit sawt lo-in Pyu mihingte mangthang uh hi. Pawlkhat in tulaitak-a om Pao te pen Pyu-te hi-in, Kawlte a thuak lah hanga, mualtung-ah taito hi ci-in upna nei hi. Bangbangh hi leh Kawlte’ giitlohna hangin, Pyu-te bei manghi. Tua a hih kei leh Kawlte in zawhthawh thu tawh Kawlte suak hiam cih zong muan’mawhna om hi. Tua hang-in zong Kawlmi hong tam toto hi kha ding hi. Tua pen a ma suanna bulpi khat hi.


(Kawl te giitlohna pen Thailand-a Ayuthia kumpi khua a siat sakna, a bawlsiatna uh, Mon-te a khuapi Bago (Pegu) pan a mangthan’na uh, Arakan (Rakhaing) kumpi te a bawlsiatna uh, Assamte bang in, bangci-a hih bang-a gilo lawmlawm hiam, a cihna uh, Meitei (Manipur) kum sagih Kawlte ii uk hun pen Meiteite in seven years of devastation (kum sagih sung mi mon’sak na ) ci-in ciamteh-in, Kawlte pen i kidop kei leh mi gilo lamdangte hi cih theih-in ciapteh ding thupi hi.)

Zo mite pen tu laitak-a Monywa sak lam khawng teng-ah hong teeng to uh-a, tua-ah pen midang om lo ahih ciangin, mual sangpi Tibet plateau khawng, gun golpite’ kipat na mualsang tung-a a teen’ lai uh-a, lo khawhna teng zang gam hong tun’ uh ciang tua tengmah zangh uh ahih ciangin, khan’tohna na om khol lo uh hi. Zaanggam om zo hi napi, leisangna teng mah-ah lo kho nuam zaw-in Kawlgam sung hi ta leh Kawlgam sak lam mualtung (tu laitak-a i gam khawng-ah nuam na sa zaw mai uh ahihciangin, khangto lo-in i ngeina teng ngeina sak mawk uh hi.

Kawl te zaanggam ah om-in, mitam ta uh ahih ciangin, migilo, zuauthugen, leh mikheem pen tampi hong nei ta uh hi. Tua banga mihoihlote pen a kitheih ciangin, khuadangah paikhia-in mangthang thei hi. Tua hangin Kawlte in mi a theih ngeilo khat pen um thei nawn lo ahih manin, bangci-in hih leng mi kheem thei ding ka hiam, mi’ na te bangci-in, ngah thei ding ka hiam cih hakkat -na hong nei ahih uh ciang, mikheemna pen pilna golpi khat suaksak uh hi. Tua ahih ciangin Kawlte in mikehem hong siam-a, a mikheem theih ding mite hong mu thei uh. Tua pen Mangkangte pau (English)-in ci leeng Urban society, mitamna khuasungthu hong suak hi.

Zo mite pen khua neuneu sungah teengin, khua sungah kua teng teeng hiam, tua bek domlo in, beh leh phung vive ahih uh ciang, guta, zuauthu, mikheem cih te pen piangthei lo mai hi. Mun dangah taai ding ci leeng lah khua dangte zong a beh a phung vive na hi mai uh ahih ciangin, khuadang kibeel thei lo-in, mihoih lote mangthang thei lo-in, mihoihte bangin, a khua uh-ah a om kenkan uh kul mawk ahih ciang, Zo mite pen mikheem thei lo, thuman gente, i suak mawk. Tua pen English-in ci leeng Village Society ci-in, Zo mite’ village society hong suak hi.

Europe khawng, America khawng-ah i om ciangin, amau zongh Village Society na hi nwn lo-in Urban society na hi uh hi. Kidawm kei leeng hih mipil i cihte’ gam-ah, mi’ bawlsiat na i thuak ding lauhuai mahmah hi. Tua hangin zong Kawl mite in British-te Kawlgam-ah hong pai ciangin, kiho thei lo-in British-te’ colony (British-te’ sal) hong suahna uh zong tua hang hi. Asia sung-ah mipil deuhte Thai-te bang ci leeng, British-te tawh thu kiho thei ahih ciangin, British leh Francete in uk nuam taleh zong, uk zo lo-in, Thaite in, hoih takin, thukimna bawl thei hi. Kawlte pen Zo mite sang kal khat masuan ahih uh hang Thaite sang kal khat nung khak zaw leeuleeu cihna hi.

Tu laitak Kawlgam leh a kiangkap-a gamte en leeng, Kawlte pen mihai mahmah mihing ahih hun lam i mu hi.

Kawl i cih pen Sing Kho Khai laibu sungah zangtam mi te cihna hi ci-in at a hih manin Zo History ka at lai-in, ama’ at ka zui hi. Tu’n Bangladesh-ah ka pai ciang, Bangladesh-a Zo mite in Bengali-te Korka ci uh hi, hong ci hi. Kor or Kawr cih pen zadang neu cihna hi. Mualtung mi pen a zadang uh gol-in Bengalite a zadang uh neu cihna hi. Tua hang zongin, ei zong in "Kawl" ci-in a min uh pia kha i hi tam, ka ci hi.

[Hih lai, 11 MAY 05 WED ni-in kingah hi.]

Zolai leh Zolai Simbu

Zolai leh Zolai Simbu

Tg. Kaptawng

Miami, Florida, USA

Thupatna:

Zomite in ‘lai’ i neih zawh kum 100 sung bang pha ta hi. I teen’na mun le mual zuiin, Zopau le Zolai a thei nawn lo tampi tak om khin hi. Zaanggam teeng Zomite in Zopau a pau theih teei uh hangin, khangno tampi takin ‘la-kam’ le ‘paunak’-te thei nawn lo uh-a, Zolai a gelh thei lo zongh tampi tak om ta hi. I pau le i laite pau thei, gelh thei, sim thei bek ciang hi lo- in, bangci bang in hong piang khia hiam cih zongh i theih ding, le i tu i tate i hilh ding kisam hi. A diakdiak-in nampi lian lakah a teeng gamdang tung Zomite in Zopau kitam zaak nawn lo-in, Zolai tawh lai sim ding om lo hi. Tua ahih man-in i pau le i lai bangci dan-in hong piang hiam cih thei ciat le’ng ‘pau’ itna, le ‘lai’ itna i neih theih ciat nadingin, i pau le i lai bangci bangin hong piangkhia hiam cih i theih ciat ding deih huai masa hi.

I. ZOLAI PIAN’NA

A. Zo Tuallai

Tedim gam Lailui khua Pu Pau Cin Hau in Zogam ah a piang masa peenpeen (lai) "Lai-pian" or "Pau Cin Hau’ lai", kum 1896-98 sungin na bawl hi. Sen (Chinese)-te’ lai tawh kibang pian-in laimal khat teh kammal khat ta a suak laimal 1050 tawh Zo Tuallai na bawl hi. Tua lai pen tan 6 ciang sin dingin kibawl

hi. Kum 1913 ciangin Pau Cin Hau’ lai tawh Mualtung thu hilhna ki khen hi. Tu ni ciang dongin Pu Pau Cin Hau ii bawl ‘Tual-lai’ or ‘Lai-pian’ pen Laipian Pawlpi (Biakna) mite in zangh lai uh-a, a dang Zomite in zatpih nawn lo uh hi.

B. Zo Manglai

Zo Manglai i cih ciangin tu hun-a a ki zangh Roman Script (a, b, c, …) cihna ahi hi. 1894 kum in Mikang mi Surgeon Major A. E. G. Newland (Indian Medical Service-a a seem) in Haka lai na bawlsak masa hi. Tua khit Rev. A. E. Carson te nupa Haka hong tun’ ciangin a kibawlsa Haka lai puahsak hi. 1908 kum-in Rev. J. H. Cope-te nupa Haka hong tung masa-in, 1910 kum-in Tedim-ah kituah uh-a, a kibawlsa Zolai gelh dante kan- in, Zomite zattaang theih dingin Roman Script tawh Zolai hong bawlsak-a tu ni dong kizangh hi. Roman Script tawh hong bawlsak man-in, Zomite in a tuam-in siktawh lai khetna, computer cih te bawl kul nawn lo-in, email i gelh ciangin zongh i Zolai teekteek tawh kikhak thei i hih man-in hih zah a zat nuam ding Zolai hong bawlsak Cope Topa tungah a lungdam huai lam i phawk seemseem hi.

C. Zopau/lai Taang-kam (common dialect)

1910 kum Cope Topa Tedim hong tun’ ciangin Tedim gam sungah (tu lai Tedim,


Tonzang, Cikha township) hong zin kawikawi-a, pau namneu tuamtuam a om lam hong thei hi; bang kamtawh lai gelh le’ng tangzai-in kizangh kim thei peen ding hiam cih hong kan hi. 1919 kum-in Tedim Vuandok zumah kampau zattaang ding tawh kisai kikupna nei uh hi. Cope Topa Khamtung hong tun’ ma 1891 kum-in Captain Rundall in Siyin lai bawlsak khin ahih manin, Siyin lai/kam zat ding zongh kikum uh hi. Hih kikupna Pu Ngul Langh’ ciaptehna-ah:

Hih thu kikupna sungah Sihzang kam zang ding a kicih ciangin, Hiangzang khua hausa Pu Zam Khaw Thang (Thahdo kam zang), Hangken hausa Pu Kam Pum (Thahdo kam zang), Phaitu khua hausa Mantuang nam Pu Khan Thawng (Zo kam zang), Salzang khua hausa Pu Zaang Khaw Lian ( Zo kam zang), Tuimui khua hausa Guite nam Pu Mang Za Thang (Paite kam zang) le Haiciin khua hausa Pu Tual Pum (Paite kam zang)-te in Sihzang kam tel kei ungh ci-in nial uh hi. A tel lo takpi mah uh hiam ci-in Sihzang kam tawh kihopih-a tel zo lo takpi uh hi. Tua thu kikupna sungah Tedim kam i cih a zangh diak khua a hi: Tedim, Ngennung, Haupi, Gawngmual, Leilum, Lezang, Tongsial, Lamzang, Lailui, Mangken, Kahgen, Taaklam, Tonzang, Tungtuang, Anlangh, Gamlai, Khuaimual le Seitual khua pan-a taangmi a pai hausa le upate a pau khat beek om vet lo-in, Sihzang pau zat ding lah nial lo, Tedim pau zat ding thu zong kamkupna neihpih tuan lo uh hi. Hih hunin Zogam kiukna pen Magwe khutnuai-ah om hi.

Hih bang teng hangin Tedim kam tawh Zolai simbu bawl ding thu khensatna hong om hi. Tedim pau pen taangkam/pau (common dialect) ding thukimna bek hi lo zaw-in, Tedim pau pen namneu te’ pau teng kigawm khawm a hihna tawh taangkam-a zat ding cihna hi zaw hi.

1980 kum-a kibawl Zomi magazineah Tg. Askeppee in a nuai-a bangin na gelh hi.

"Nidang lai-in Ciimnuai piang mite’ kampau nam guk a hi: Teizang kam, Saizang kam, Thahdo kam, Vaiphei kam, Guite kam le Zo kam paute na teeng khawm uh hi. Amaute in dawi biakna tual khat bek zangh uh hi. Hih bangh teen’ khopna panin pau nam tuam khat piangkhia-a, tua pen Tedim kam (Koine Tedim) kici tu lai-a Zolai Simbu kigelh pen ahi hi. Tedim pau ah pau namkim kigawm peen ahih man-in Tedim gambup (tu lai Tedim, Tonzang, Cikha gamte) ah taang kam hong suak hi." (Sihzang kam zongh…-- author)

Hih Tedim kam-pau Zomite pen tu lai Saizang khua gei-a Ciimnuai-ah teeng masa uh hi cih pen nialna ding omlo hi. I pu i pate Ciimnuai-ah a teen’ lai-un pau khat bek hi-a, hong kikhen-in mun tuamtuam-ah hong teen’ ciangin pau tuamtuam hong piang ahi hi. Ciimnuai-a a teen’ khop lai-un a pau zat uh (original dialect) pen Saizang pau hi kha ding hi. Bang hang hiam cih leh Saizang khua


tawh kinaai, tanglai Zo lapite-ah Saizang kam kihelna tam mahmah hi. Tua ban-ah tu hun-a Tedim khua tual-a teeng khangham lamte’ Tedim pau zat pen Saizang pau tawh kibangh khin phial hi.

II. ZOLAI SIMBU

1921 kum-in Burne Mangpa (Lt. Col. I. E. Burne, Deputy Commissioner and Battalion Commander) makai-in Falam khua ah sang vai kikupna thupi mahmah khat nei uh hi. Sang khempeuh-ah Zolai tawh laisin thei ding cih thu hi-a, hih thu a zaak ciangin Cope Topa zongh lungdam mahmah hi. Hih hun-in Zogam-ah tanli sang guk bang bek om pan-a Kawl lai tawh pilna sin uh hi. 1922 kum ciangin Maymyo khua-ah sang vai mah kikum kik uh-a, Laizo kam tawh pilna sin ding gelna a neih uh ciangin Cope Topa lungkim lo-in, Tedim kam le Laizo kam tawh laisin ding le Cope Topa’ bawl laigelh zia zuih ding kumpi tungah ngetna nei hi. 1924 kum May kha-in Burne Haka hong pai-in Cope Topa tawh kimu uh-a, Zogam ah Laizo kam le Tedim kam tawh laisin ding le laisim bu bawl ding, thukimna nei uh hi. 1925 kum-in Mikang kumpi vaihawmna tawh Zogam sang khempeuh kumpi khut sung tungin, Zolai tawh tanli ciang ki sin hi. Kumpite in Zogam-ah sang-uk mangpa a seem dingin Cope Topa sawl uh ahih manin tu ni dongin "Sangmangpa" kici hi. Zogam Sangmang te lak-ah Haka, Laizo, Teizang, Sihzang, Saizang le Tedim kam a pau thei pen Cope Topa bek ahi hi.

A. Cope Topa’ Bawl Zolai Simbute

Cope topa in Thuciam Thak Zolai tawh hong teisak ban-ah, thu kizakna tuamtuam le laisimna-a zat ding laibu tampi hong bawlsak hi. Tedim kam tawh Zolai simbu bawl ding khensatna a om khit ciangin Cope Topa in a nuaia sanglai simbute hong bawlsak hi.

1. Nate thubu bu 4, tan 1-4 2. Cidamna thubu bu 3, tan 2-4 3. Ganan bu bu 4, tan 1-4 4. Zolai simbu bu 4, tan 1-4

Cope Topa in lai simbu nam 15 hong bawlsak-a, 1924 June kha sanghon’-a kipan-in Zogam-ah zangh-in, kum 28 sung kheelna, puahna om lo-in kizangh suak hi. 1953 June kha sanghon’-a kipan-in Zolai simbu teng simloh a dang teng kizangh nawn loin, Kawllai tawh lai kisin hi. Zogam sang khempeuh-ah Zolai subject khat bek-in kisin ta hi.1924 pan 1971 dong, kum 47 sung puahphatna om lo-in Cope Topa’ bawl Zolai simbu kizangh hi. 1964 le 1976 kikaal kum 12 sung Zolai simbu bawl ding tavuan la om lo ahih manin Tan 2 pan Tan 4 dong Zolai simbu zat ding kinei lo hi.

B. Zolai Simbu Puahphatna

1970 December ciangin Tan-Lang Zolai simbu puahphatna kinei hi. 1975 kumin a nih veina Zolai Tan-Lang bu kipuahpha hi.1976 kum ciangin Tan Khat pan Tan Li dong puahphatna kinei-a, Cope Topa’ bawlna sung-ate, tu hun tawh a kituak nawn lo teng puahpha-in, a kisamte kibehlap hi. Cidamna lam, nate thu, thu tuamtuam le tangthu hoih nono (Mu Nei Thang Dal,


Cing Khup le Ngam Bawm, cihte) kiguan’ beh hi. Tu laitak-a a kizangh Zolai simbu pen Tedim Myone Council Zum nimit 10/7/1986, Zumlai No. 02/32 Tahtah-1 tawh a kipuah Zolai Simbu Kawmite-te in a sunga thute a gelh uh ahi hi.

C. Zolai Simbu Khetna (Publishing)

A tunga i gensa bangin Zokam, Zolai, Lai simbu hong pian’khiat nading, a baih hi lo hi. Lai simbu hong pian’khiat khit ciangin zongh laibu bawlna ding tha le ngal, sum le paai baih lo leeuleeu hi. Hih ih Zolai simbu pen Kumpi in hong vaihawmpih hi lo-in, ei le ei in i vaihawm ahi hi. Tavuan la nuam om kei leh Zolai simbu a ki nei nawn lo ding hi ziau mawk hi. A seem a bawlte zongh sum tawh kicial hi lo-a, deihsakna tawh sup thuak-a nasepna ahi hi. A beisa kum bangzah sung hiam Zogam sangte-ah kumpi in Zolai sinsak nawn lo cih thu kiza hi. Kidah mahmah-in a thu a kikankan teh, a kisinsak nawn lo hi loin, Zolai simbu bawlna ding sum om loin, kibawl zo nawn lo-a, laibu a om loh teh sin ding a om lo hi, cih thu Zolai simbu vai-sai-te in gen uh hi. Hih thu a kitheih ciangin Zogam-ah Zolai a kisinna ding deihsakna lianpi tawh Zomi Baptist Church, Florida, USA pawlpi in Tan Lang pan in Tan Li dong (bu tul 20 val) Zolai simbu khetna ding a bei teng vaihawmsak dingin khentatna nei uh hi. Tua bang hong vaihawm khiat uh ih minam aadingin nasep thupi le nasep hoih mahmah khat hi dingin ka um-a, angtan’ huai-in, lungdam huai mahmah hi.

Thu khupna le Thuumna:

Zogam it, minam veii a kuamah peuh in, a omsa i pau, i laite keem-in zuun-in, ma i pan’ khop ding deih huai mahmah hi. Kampau in minam keemcing-a, lai in kampau, ngeina le tangthu te keemcing ahih mah bangin, sang-ah Zolai kisin nawn kei-in, biakna labu, Lai Siagntho-te ei’ lai tawh hong om kei mawk leh i pau le i lai hong bei mawk ding hi. Ei gamdang om Zomite in nuatah ci-in i pau i lai mangngilh kei ni. I pau le i lai mangngilh le’ng i minam zongh a mangngilh, a bei hong suak ding hi. Tu laitakin minam neu i hih hangin hun hong paipai dinga, nikhat ni teh i suan i khakte hong tam-in minam lian i suak ding hi. Minam lian khat in pau le lai nei lo cih om thei lo hi. Sangmang J. H. Cope Topa in minam khat a i din’ theih nadingin pau le lai hong guan khin zo hi. Ei a pau nei, a lai nei-te in thupi sa kei mawk le’ng dah huai-in hai huai lua ding hi. Namdang te lak-ah i om zongin inn sungah Zopau mah zangh-in, i tu i tate Zolai mah sinsak tanghtangh ciat ni. Mailam-ah hih Zolai simbu sung-a hel ding thu hoih nono gelh-in, Zonote i sinsak zawh nading, sang kah zo lote zongh sum le paai tawh i pan’pih zawh ciat nadingin tha saan-in hanciam ciat ni. (ZCLS Silver Jubille laibu sung siksan-in k’ong gelh ahi hi)

[Hih lai, 19 JUL 05 TUE ni-in kingah hi.]

Vahui Magazine 2006 panin kong copy ahihi. Lungdam

Thawn Tuang
 
 
 

Zomi Nam Ni leh I Tavuan

Zomi Nam Ni leh I Tavuan
Tg. Vung Lian Mang
 
Tu kum 2006 kumin Florida Zomi Innkuan makaihna tawh America gam, Floria state sunga kibawl Zomi Nam Ni kum 58 cin'na-ah thugenpi dingin hong kiseh manin angtang mahmah ing. Hih bangin US gam sung khawng a tung ding leh hih bangin Zomi u leh naute tawh Zomite’ Ni Thupi mahmah ahi, Zomi Nam Ni zang khawm thei dingin ka ngaihsun ngei kei-a, hun manpha hong pia i Topa Pasian tungah lungdamna ko masa ing. Mipil misiam leh mihau tampi kawmkal-ah kei n'ong seh uh pen kei sangin a kilawm zaw ding upa mipil tampi om ding ahih manin kisuang sim ing. Bangbang ahi zongin makaite in deihsakna tawh hun hong pia uh ahih manin Florida Zomi Innkuan vaihawm upate tungah lungdam hong ko ing. Zomi Nam Ni bawlnaah hong kihel thei u leh nau a kuamah peuh tungah zong lungdam hong ko ing.
 
Tuni-in mihing’ phu (human rights) a kithupisakna gam, US-ah Zomi Nam Ni i zat theih thupi ka sa-a, a suakta gam ahih mah bangin suakta takin thu gen leeng ka ut hi. (Kuamah in na za kik kei peuh leh maw!) Zomi Nam Ni tawh kisai-in thulupi thum gen dingin hong kiging ing.
 
1) Zomi Nam Ni hong pian’khiatna a tomin
2) A beisa hun-a Kawlgam ki-ukna leh Zomite
3) Tu laitak Zomite’ din’mun leh i kalsuan zia ding hanthotna
1) Zomi Nam Ni hong pian’khiatna a tomin
 
 
I Zolai simbu sungah ‘F -- February 20 ni, Zomi Nam Ni hi’ ci-in sin hi hang. Bang hangin hih February 20 ni sese hi-a bangci bangin Zomi Nam Ni hong piang hiam, cih thu theih huai hi. Hih ni hong pian’khiatzia i theih nadingin tangthu tawm sut kik kul ding hi.
 
 
Tu-a Kawlgam-ah i pu i pa Zomite, tuma kum za tampi lai-in na teengin kiummawh hi. Tua hun lai-in Zomite pen kisuakta-in i gam i lei-ah khua hausa, ukpi cih bangin ei leh ei a ki-uk minamte i hi hi. Mangkang (British) gamkeekte i gam hong lut ma-in Zomi in kua minam, kua kumpi tungah siah leh bumh pia ngei lo banah kuama' vaihawmna nuai-ah om ngei lo uh hi. Hih thu tawh kisai-in Zo Tangthu (Zo History) a gelh Pu Vumson in "1885 kum-in Mangkang-Kawl Gal Thum Veina a bei khit ciangin Kawl kumpi gam a kisiat hun-in Kawl kumpi ukna gam in Irrawaddy gun dung ahi khanglam-ah Aunglan ciang, saklam-ah Bhamo ciang hi. Zomi te teen’na gam pen Kawl kumpi ukna nuai hi lo hi," ci-in na gelh hi. Tua hun lai-in Kawl leh Zomite pen a suakta minam leh gam tuak hi-a, gam kituhna leh gal kidonate om loin gam leh minam kikal-ah kizahtakna nei tuak uh hi. Hih thu tawh kisai-in UNO-ah Secretary-General lui a hi U Thant in ama’ laibu gelh "Pyidawtha Khayi" sungah "Toungoo hun, Bayintnaung kumpi hun, Inwa hun leh Alaungpaya kumpite hun-in Zomite in Kawl kumpi’ aadingin galkap a seem tampi om hi, kici hi. Kawl tangthu sungah Kawl leh Zomi-te kikal-ah a ciapteh taak ding gal kidona om ngei lo hi," ci’n na gelh hi.
 


 
Mangkang kumpi in 1886 kumin Kawl kumpi ahi Thibaw ukna gamte sut hi. 1888 kum December kha ciangin Gen. George White makaihna tawh Mangkang galkap tampi tak in Zogam hong do uh hi. Minam leh gam it Zomite in zong luang leh ban phal-in Mangkang galkapte a do thuk uh hangin galhiam kibat lohna hang tawh a tawpna-ah Mangkangte’ vaihawmna pen lungkim het lopi mah-in na sang uh hi. 1892 kum ciangin Zogam saklam teng ahi, Tedim, Falam leh Haka gam teng gawm khawm-in ‘Chin Hills’ ci uh-a, vaihawm Mangpi dingin Maj. Brown koih-in Falam khuapi-ah zum hong hi. 1896 kumin British Parliament panin "Chin Hills Regulation Act" (Chin Taung-tan-mya Simyin U-pa-day) phuang uh-a, Zogam pen hih upadi zui-in Kawlgam gam-ukpi (Governor of Burma) in direct-in uk hi. Hih upadi pen Zomite leh Kawl mite, vaihawmna khat nuaiah om khawm ngeilo i hihna bulphuh-a kibawl ahi hi. Tu-a Zomi Nam Ni hong kipatna pen hih upadi phiat maai ding deihna leh mipi deihna tawh ki-ukna (democracy) tawh vaihawmna hi-a, Falam khua-ah mipi’ kikhopna pana hong kipankhia ahi hi.
 
 
A beisa hun i et kik ciangin February 20 ni pen lamdang takin Zomite’ tangthu sungah ni thupi leh minam thu vaihawmna ni tawh kituak thei den se hi. Tuate gensuk daudau leeng:
 
1918 February 20 ni-in "Zomi Siamsinna Tawsawn Pawl" (Chin Education Uplift Society) cih kipawlna, Maymyo-ah hong piang hi.
 
1928 February 20 ni-in political organization masa pen "Zogam Kipumkhatna Pawl" (Chin Hills Union Organization), Zogam khanglamah, Vawmhtu Maung in makaih hi. (Vomthu cih zongin kigelh hi).
 
1938 February 20 ni pen i pu i pate in Britishte do-a i gam pana hawlkhiat hong kipatkhiat ni hi-in, Kanpetlet-ah mi tampi tak in mat thuakin, pawlkhat in sih lawh hi.
 
1947 February 20 ni-in Falam khua-ah Zo minam bup khawmpi kisamin "Panglong Thukimna (Agreement)" mipi in kipsak hi.
 
Mangkangte in tua thukhun’ zangin Zogam-ah amau’ vaihawmna a lamzan' nading ngimna-in Zomi ukpite hong zang uh-a, ukpite’ tungah siah leh bumh kaih theihna leh thuneihna pawlkhat pia lai uh hi. Tua bangin mipi te tungah siah leh bumh kaihna kilawm lo takin a tam ciangin hih pen Mangkangte' vaihawmna hang hi ci'n mipite in mukhia uh ahih manin Mangkang kumpite tungah lungkim lohna tam seEmsEem hi. Tua hunlaia mipite’ tunga thunei ukpite tungah a lungkim lo zong tam mahmah hi. Mangkangte’ sila i hih, a sang thei lo Zomi khangnote sung panin Mindat uk, Vawmhtu khuami Pu Vawmhtu Maung makai-in 1933 kumin Mangkang kumpi do nadingin "Chin National Union" (Chin-taung Nyi-nyut-yay A-phway) cih hong kiphuankhia hi. Zogam saklam gamte sangin khanglam (taungpaing-te) pen nainganzi lamah khua na mu masa uh hi. Tua CNU in Kawlmi gam it khangnote kipawlna ahi Do Bamar A-si-a-yone (We Burmans’ Association) tawh kizopna nei-in Kawlgam in suahtakna a ngah ciang Zogam zong suahtakna piak ding cih thu Mangkang kumpite tungah ngen uh hi. Gen. Aung San in zong Kawlgam sunga mualtung mite kiangah Kawlmite tawh suahtakna laak khawm ding na na zol den hi.
 
 
1947 kum Aung San-Attlee Agreement zui-in Mangkang kumpi in Kawl kampaute tamna-zanggam (Burma Proper) suahtakna a piak ciangin mualtung gam teng zong suahtakna a hong piakna uh manlang zaw ding hi cih upna leh lametna tawh 1947 kum February kha 12 ni-in Kawl mite leh mualtung mi teng kipawl khawm-a suahtakna laak ding thukimna Shan gam Panglong khua-ah letmat thuhna nei uh hi. Tua thukimna hang bek tawh 1948 kum January kha 4 ni-in Kawl mite leh mualtung mite khempeuh pen Mangkangte in suahtakna hong pia uh hi. Hun hong beibei-a Kawlgam kumpi hong kilaihlaih-in Zomite i suahtakna leh i khantohna ding thute hong kikhaktanin henkol sungah lehtun kik i hih manin Sia Hang Khan Lian in "Sal suah na’nga khutpi mek ni February 12, Union Day" na na ci ngei hi. Tu-in zong Zomi Nam Ni ci-a i bawl ngakngak hangin 1948 malai hun-a Zomite’ ngainganzi (politics) tawh kisai-a i din'mun a lehtun’ kikkik i hi gige hi.
 
Zomite in Mangkang kumpi’ ukna nuai panin suahtakna a ngah uh hangin ukpi vaihawmna nuai pan suahtakna ngah nai lo uh hi. Tua ahih manin Zomi mipite in suahtakna ii gahte a kicing taka ngah theihna ding pen in, tua hun lai-a Chin Affairs Council thunei vaihawmte' nasep ding mawhpuakna masa ahi hi. Tua hi-a, Chin Hills Regulations Act in Zomite tungah bangzah takin gimna pia hiam, cih kankhia dingin Kawlgam kumpi in Thukankhia committee seh-a, ahi zongin a hun hong sawt toh luat ding dah uh hi. Tua ahih manin 1947 kum Kawlgam thukhunpi (Constitution) zui-a Zo Vuanzi (Chin Affairs Miniter) a seem masa peen Pu Vawmhtu Maung leh Chin Affairs Council-ah President a seem masa peen ahi Captain Pu Tg. Mang Tung Nung-te makai-in Zomi leh Zogam ii mailam vai ding thu kikum dingin 1948 kum February kha ni 19-22 kikaal sung teng Zomi khawmpi Falam khua-ah sam uh hi. Tua khawmpi-ah Zogam mun tuamtuam pan mipi 5000 kah ci-in kiciamteh hi.
 
 Tua khawmpi sungah thukhensatna khempeuh pen Democracy pai zia kizui-a, tua lak pan a thupi peen khat in Ukpi vaihawmna pan mipi deihna bulphuh ahi Democracy paizia tawh Zogam vaihawm theih nading cih thu Subedar Pu Tg. Thang Za Kai (Tuithang) in na sungg-a, Falam (Lailun) pan U Chun Mang leh Kanpetlet pan U Thang Maung te in thukimpih uh hi. Tua thusun’ (motion) pen vote (me) khiatna tawh khensatna kinei-a, a deih mi a tamzaw hi-in a deihlo mi 7 bek om ahih manin tua thusun’ kipsakna kinei hi. Tua thusun’ kipsak ni pen khawmpi a ni nih ni ahi, February kha 20 ni ahi hi. Tua bangin hun khat pan hun khat-ah a kikheelna-ah mipite’ deihna pen thuneite in zong zahtak-in suahtakna, kilemna, thumaanna a deih Zomite lungsim a kilatsak ni pen "Zomi Nam Ni" ci-in kiciamteh hi. Hih pen Zomite aadingin leitung-ah minam picing khat ahihna kilatna ahi hi. Tua hunah Kawlgam Kumpi (President) Sao Shwe Thaik zong va kah-a, amah mah zong Shan Ukpi nam ahih manin Zogam-a Ukpi vaihawmna a bei ciangin a lungnuam lo-a, ukpite tungah huhna (yawkyay) piak ding cih thu tangko pah hi. Tua ahih manin, Zomi Nam Ni pen mi honkhat kikaikhawm pak-a, vaihawm ziau-a piang thu neuno hi peuhmah lo hi.
 
 
2) A beisa hun-a Kawlgam ki-ukna leh Zomi Nam Ni vai
 
 
Gen. Ne Win in amah'n kumpi a sep suak theihna ding ngimna tawh Burma Socialist Programme Party (BSPP — Ma-sala) phuankhia-a, 1947 kum Kawlgam bup thukhun’pi phiat-in 1974 kumin Kawlgam bup aading thukhun’pi a thak gelhsak hi. Tua thukhun’pi zui-in Zogam pen gamke (state) level-in a koih uh hangin deihsakna tawh a kipia gamke (state) hi lo-a, BSPP ii gam-uk vaihawmna-ah a nop zawkna ding deihna tawh administrative unit khat ciang bek ahi hi. Bang teng ahi zong tua thukhun’pi a kikipsak ni 1974 kum January kha ni 3 ni pen Zogam in gamke (state) a ngah ni-in kiciamteh thei hi. BSPP in Zomite pen lungsim siangtho tak leh deihsakna tak tawh hong pia hi lo hi. Zomite ngeina leh minam vaite a man'than' theihna dingin lampi tuamtuam tawh hanciam den hi. A masa-in "Chin Special Division" pen "Chin (Zomi) State" a hong piak ma-in "Zomi Nam Ni" pen "Chin Special Division Day" cih tawh kheel ding hanciam masa hi. 1974 kum thukhun’pi zui-in Chin Special Division pan Chin (Zomi) State a hong piak ciangin "Zomi Nam Ni" pen "Chin (Zomi) State Day" cih minvawh sawm leeuleeu uh hi. Hih hanciamnate pen Kawl kumpite in Zomite tungah deihsakna a hong neih lohna uh a kilatna khat ahi hi.
 
 
I gam leh i minam’ aadinga i pu i pate' hanciamna leh gualzawhsate pahtawi leh phawk den ding deihna-in, a tup leh a ngim teng uh a khit ni (kip suak kei mah leh) — 1948, February 20 ni siksan-in, February 20 ni pen Zo Minam Ni dingin Zo Zum (Chin Affairs Council) in October 9, 1950 ni-in kipsak ahi hi.
 
 
1951, Feruary 20 ni-in Mindat khua-ah Zo Minam Ni a khatveina official-in a kizat masak, Kawlgam Prime Minister U Nu in hong uap hi. Hih panin kum simin Zo Minam Ni kizang toto ahi hi.
Kawlgam sungah ki-ukna hong kilaihlaih-in i gam sungah hamphatna kikim, din’mun kikim-in Mangkang kumpi khut nuai pan suaktak ding lametna tawh Panglong Thukimna (Panglong Agreement) a kibawl hi mah leh, tua zawh kum 58 ciangin Zomite’ nun’takna pen Mangkang kumpi’ uk lai sangin suuksia zaw leh kumpi sung thuneihna lamah bangmah ngah nawn lo, biakna vai-ah hong kideidanin Zomi khat, mualtung mi khat hihna tawh galkap sung bangah zaa nei kuamah kiom nawn lo hi. Zomite’ salsuah na’ngin khutpi a meek kha takpi mah hi lo i hiam? Tu-in zong tu'n pawh hih bang dan om kik leh pawh, khial nawn kei ning, i ci ngam tuan diam?
 
 
(3) Tulaitak Zomite din'mun leh i kalsuan zia ding hanthotna
 
Zo Minam Ni zatna hangin i minam sungah kipumkhat leh phattuamna tampi hong piang ahih manin Kawl kumpi lunghimawhin ngai dah-a 1956, 1957 leh 1958 kumin Zo Minam Ni zat ding phal lo hi. 1966 kumin Kawlgam Taw-hlan-ye Kaungsi (Revolutionary Council) kumpi in Zo Minam Ni pen Chin Special Division Day ci-in khek dingin thu hong bawla, 1975 kum panin February 20 ni pen Chin State Day leh Zo Minam Ni cih khop dingin thu bawl leuleu hi. 1981 kum panin tu dong Zo Minam Ni zat limlim Kawl kumpi in phal nawn lo-in hong khaam suak hi. Kei' tuahkhak lian khat bang 1997 kumin Zangkong khua, Padonma Zatyone (theatre) ah Zomi Nam Ni bawl lian dinga kisa pen nai lang sapin na khawl kik un, cih thu om-a, khawl kul mawk hi. Kum 2001in zong a mun ding ngah zawh loh manin Zangkong khua-ah Zomi Nam Ni kibawl zo lo tazen hi. Ni kum 2005 ciangciang pen Golden Jubilee Hall ah sangnaupangte’ pang beel-in kibawl thei lai hi. Tu kum zong Zomi Nam Ni a kibawl nop hangin bawl khuan/phalna kingah nawn lo cih kiza hi. Zomi Siamsinte’ Maithak muakna khawng tawh thuah-a bawl kul zel ding dan khat hi.
 
 
Hih bang danin paipai leeng i minam ni hong bei thei dinga, i minam itna lungsim zong hong beibei thei ding hi. Ukeng hing lai beel sungah a kihuan i bat khak ding dah huai sa ing. Beel nuai panin mei kikhuut-a a tui damdamin hong lum toto hi. Sa nai kei ci-a, ukeng a omna lamin a tui hong sa-a, tua ukeng pen sih tawh hong kizom hi. Zomite aadingin hun leh nite damdamin hong haksa tektek-a, ei aading nuamlai, phamawh sam kei e, cih tawh i paipai leh beel sunga kisuang ukeng bangin i theih loh kalin mangthang thei ding hi hang. Tu'n zong Kawlgam sung lianah Zomi Nam Ni bawlna vai hi ta leh, i minam aading vaihawm theihna pen damdam-in hong beibei hi ta hi. Zomite tuni-in ei tung leh i minam bup tungah haksatna hong tung pah kei kha mah-inteh; ahi zongin tu-a bangin a pai leh ei’n zong vaihawm khat i neih kei leh, tu zawh a sawt loin Zomite cimit thei ding hi hang. A mihing i nungta zongin i minam hihna bei-in gam a nei nawn lo suak thei ding hi hang. Pilvaan' hun leh khan'lawh hun hi ta hi. Kawlgam uk sungah Zomi Nam Ni i bawl theih nawn loh meel kitel nawn lo hi.
 
 
Tua ahih manin k’ong it Zomi u leh naute aw, kum simin Zomi Nam Ni bawl ciang tawh lungkim lai ding i hi hiam? I minam’ aadingin lungsim kipumkhat-in na sep sawm ve ni. Tu kum kipat tuung January 14 ni-in America gam huam ding Zomi Innkuan (USA) ii thukhunpi kipsakna kinei zo ta-a, lungdamhuai mahmah hi. Zomi cih min a deih leh a sang zo teng mahmah hih kipawlna tawh kizom-a vai i hawmkhop ding k’ong deihsak hi. Eimi sungah biakna pawlpi tuamtuam
kinei-a, tuate pen Pasian’ thu-a kikhop kipawlna-in nei-in, i minam vai leh haksadonghu vai tuamtuam-ah hih Zomi Innkuan (USA)-ah kipawl theih ding thupi ka sa hi. Florida Zomi Innkuan zong a innteek a bulpi khat hi, cih na za ing. Hih banga kipawlna in hun saupi-ah i minam aadingin vaang neihna leh mite’ zahtakna hong ngahsak ding hi. I minam min tawh i vaihawmnate in zong thu hong nei zaw ding hi. Biakna leh lu-hmu-ye (social) khen siam leeng deih huai hi.
 
 
Kawlgam sung bang i et kik ciangin Kawlgam sung suahtakna leh democracy i ngah nadingin na a seem zo, na a seem ngam kitawm mahmah lai-a, ei a mimal-in i kihel zo kei zongin a seem a bawl nuam, a seem a bawl laite tha i kipiak siam ding tuni-in k’ong hanthawn nuam hi. Nainganzi (politics) pen ei tawh kisai kei ci kei ni. Kawlgam sung kiukna a hoih loh man -a US-a a tung tam mahmah hi hang. I gam nuam leh kuamah puapial khol lo kha ding hi hang. Tu laitakin CRPP, NLD leh mipi makai tampi takte in Kawlgam ah suahtakna leh democracy ngah nadingin a nun’takna uh khaam-in na hong seem uh hi. Ei Zomi sung panin zong a kilang deuh-ah Pu Tg. Chin Sian Thang leh ZNC makaite i minam a vei pawlkhatte in tuni ciangdong hang takin na hong seem uh hi. Party vai a gen ka hi kei-a, hih bang haksat hun taktak cianga hong makaih, gam aading summeet lametna tawh hi leh hong kipia lo ding-te buang, tha pia buang teei ni, a ci ka hi hi. I makaite mipi in en lo hi hang. Pu Tg. Chin Sian Thang bang pen Kawlgam sung mualtung mi khempeuh taanga thu gen thei, a gengen ahi hi. Eimi’ aadingin angtan’ huai mahmah hi. I minam’ aading kin lo-in, i makaite pan'pih (support) kei lailai leeng, a tawpna-ah i minam bup-in suplawh ding hi hang. I gambup haksa-in gentheihna i thuak laitak ei’ taanga a seem ngamte pen kua mi kua sa ci lo-in tha i piak ding, ei a suakta gama teengte in pan’pih huai saam lo ding hiam? America gam sungah nun’tak na’ngin i kikhual zah khat-in Zogam-a omlai i minampihte’ aadingin zong naseem-a thu i ngaihsut ding i kihanthawn hi. A sesmsesmsate zong tha i kipia hi.
 
 
Tua banah, Zomi Reunification Organization (ZRO) ii President pipa Pu Tg. Thang Lian Pau in zong ZoNet sung pana hong khah, Zomi Nam Ni tawh kisai Makaipi Thu Vaikhakna (Presidential Message) sungah hong hanthot mah bangin i minam i man’than’ loh (survive) na’ng leh nopsak (prosper) na’ng-in Thumaan (Truth), Suaktakna (Freedom), Kipumkhatna (Unity), Nopsakna (Prosperity) thute leh vannuai leitung-ah gam (land) kician khat i ngah na’ngin ZRO nasepnate-ah i pan’pih tek ding i kihanthawn pha hi. Zomite zong niam nawn lo hi hang; leitung bup level-a taite hih sawm ni. Zomi, Chin, Laimi, Asho ci-in Net sung khawng-ah tua thute bek tawh i buaibuai sang-in i tun’na mun pan i minam bup kalsuan khop theih ding geel ta leeng hoih ding hi. Ei’ khua, ei’ pau bek ciang bek tawh suakta zo lo ding hi hang. Minam’ aading vaihawmna-ah masak ding leh nunun’ ding nei-in min vai tawh buai nawn kei ni. I gam a beibei, a siasia hi ta hi. Ei leh ei kilem thei lo-in kitawngtawng nawn kei ni.
 
 
Ka thukhupna dingin hih thu teng k’ong hanthawn pha nuam hi.
 
US gam sungah nuntak na’ng i zon' kawm mahin i nusiat Kawlgam Zogam-a Zomite aadingin mailam nainganzi pai zia ding geel khol-in mi nungah i om khin phial zongin, tu’n mi tawh tan bang i kikim nadingin hanciam ni. Hih Zomi Nam Ni i bawlna ii a gah hong hi ding hi.
 
 
Gam leh minam nasepna-ah pawlpi leh biakna kideidan lo-in, leh tu’n a kiphuan thak Zomi Innkuan (USA) mah-ah kipawl tekin, i minam bup vai ding hawm sawm ni.
 
Kawlgam sunga kipawlna tuamtuam leh i neihsa Zomi minpua kipawlnate ahi ZNC, ZRO cihte mah phungvuh sawm ni. Political Affairs Committee of Chinland (PACC) tawh khut kilenin na sem khawm ni. Kipawlna khat peuhpeuh-ah mimal thaneemna leh hoih lohnate a om khak leh zong ki-en kei ni. Pan' khawm siam ni.
 
Minam min vai tawh buaibuai masa nawn lo-in i omna mun pan i minam bup, Tedim, Falam, Hakha, Mindat, Matupi, Kanpetlet, Paletwa, Asho, Aizawl, Lamka cih om lo-in ma pan' khop ding sawm ni. Ei leh ei dai kikai-in kisungkalh nawn kei ni. Tedim Zomite mi nungah cian/om ta hi hang. Takkheh, Zomi.
 
A tawpna ah, i Zolai Sim bu sunga mah bangin, Z - laimal ahi Z - Zomite hanlungciam khangto diam! A nuam Zomi Nam Ni kum 100 dongin a zang thei dingin a za, a ngai mimal khat ciat Topa in thupha hong pia ta hen. Amen.
 
February 20, 2006 Ft. Lauderdale, Florida, USA
src: Vahui Magazine 2006 panin kong copy hi. Lungdam

Thawn Tuang