PU TUAL KHAW MANG @ Pu Mangtal TANGTHU

PU TUAL KHAW MANG @ Pu Mangtal TANGTHU.

Pu Mangtal.

Pian na
Sukte panin khang 9 na-Khan Thuam, Khan Thuam’ tate: Kam Hau, Pau Kam, Gawh Pau, Za Khai le Za Pau, Gawh Pau’ tapa, Myo-Ok suam makai, Kapteel Ukpipa Thuam Thawng, ThuamThawng’ tapa Ukpi Do Tual; Do Tual’ tapa, Kawlgam suahtakna dingin Zomi, (Tedim) taangin Pinlong Thukimna (PangLong Agreement) letmat a thuh pa, Saizang gam Ukpi Pu Thawng Za Khup, ATM., le Pi Tel Za Kai te sung panin 1935 kum June kha ni 9 ni in, Saizang khua ah suak hi.
Pu Do Tual leh Pi Pum Khaw Man (Mualbeem)te suan leh khaak teng:-
1. Pi Niiang Khaw Lian - Pu Tual Lian Zam ( Muizawl)
2. Pi Ning Za Hau - Pu Son Langh(Saizang)
3. Pu Thawng Za Khup - Pi Tel Za Kai(Saizang)
4. Pi Thawng Za Cing - Pu Thang Za Kam(Muizawl)
5. Ciin Za Go (a neu in si)
6. Pu Thiripyanchi Thawng Cin Thang - Pi Niang Khaw Mang (Tongzang) - Pi Cing Lun Niang (Tongzang)
7. Col Dal Za Kam - Pi Man Kaih Niang (Tedim)
8. Pu Mang Khaw Nang - Pi Khan Man (Saizang)
9. Mang Khaw Pau (a neu in si)
10. Pi Cing Khaw Lun - Pu Suang Cin Pau (Saizang)

Pu Thawng Za Khup leh Pi Tel Za Kai suan leh khaak teng
1. Tual Za Dal (a neu in si)
2. Nu Man Za Go - Pa Song Khan
3. (Nu Mang Do Cing) - (Major Tual Khen Pau)
4. Pa Tual Khaw Mang - (Nu Cing Ngo Niiang)
5. (Lt.Col Lian Khan Thang) - Nu Hau Khan Lun (or) Khin Hnin Aye
6. Nu Lian Khan Vung - Lt.Col Tual Do Dal
7. Thang Cin Zam (a neu in si)
8. Hau Za Niang (a neu in si)
9. Kam Za Lian (a neu in si)
10.Pa Nang Cin Pau - Nu Ciin Do Niang

Mualbeem khua Zeya Kyaw Htin Lt. Col Lian Cin Zam leh Pi Ciin Za Ngul te tanu u pen Nu Cing Ngo Niiang tawh 1963 kum in ki teeng aa, tanu(4) leh tapa(2) nei uh hi.

Pa Tual Khaw Mang leh Nu Cing Ngo Niiang te suan leh Khaak teng:-
A Innkuan pih A tate
1. Nu Kai Za Dim - Pa Pum Za Khai - Cin Lian Tuang
- (MangSian Mung) - Kam Sian Khai - Mung Lian Khual
2. Nu Ngul Lian Cing - Rev.Dr Cin Khua Kham- Cing Sian Lun - Niiang Sian Kim
- Daniel Vum Sian Kham
3. Nu Cing Ngaih Ciin- Major Thang Lian Thawng- Vung Zam Kim - Niiang Sina San - Dal Sum Mang
4. Pa Khup Khan Kam- Nu Dim Lian Cing - Niiang Sian Dim - Mang Sian Khup
5. Zam Khan Lun (a neu in si)
6. Pa Zam Lian Dal - Nu Ngai Nei Kim - Mang Sian Zam - Niiang San Kim

A it mah mah a innkuanpih Nu Cing Ngo Niiang in 2004 kum May kha(29) ni in, Topa aang sung hong zuat san hi.

Sang kahna
1941 kum in Saizang ah sangkah kipan in Galpi khit ciangin Tedim, St John’s Diocesan High School le Tedim State High School ah kah hi. 1954 kumin ZangKong Cushing High School panin tan sawm zo in Rangoon University ah Zato lam sin dingin I.Sc. kah hi. Zato Sang (Medical College) kah thei ding (qualified) napi in zui nawn lo in B.A. kahin English Literature, Political Science le Western History tawh 1959 kumin B.A. zo hi. Master Degree M.A. zop theihna ding (Q, qualified) hi. 1961 kumin Upadi lam B.L. (Bachelor of Law) degree ngah hi.

Rangoon University a kah sungin Zomi sangnaupang kipawlna (Hill Chin Students’ Union) ah a makai lam ah kihel den hi. 1957 kumin Zo Zum (Chin Affairs Ministry) te in Zomi Namni pen February 20 phiat in, December ni 4 ni in khel dingin a vaihawm uh hi. Tua ciangin Zomi sangnaupang te lungkim lo in ‘kankuat’ uh a, ‘Chin National Day Action Committee’ phuan in tua lai ah Chairman (Makaipi) seem hi. 1957 kum February 20 ni in Sangnaupang Innpi (Union Hall) ah “Zomi Namni” a bawl veve uh ciangin, Zo Zum a uliante heh uh a thubawl ding nangawn a sawm uh hi. Ahih hangin Vuanzi U Zahre Lian in, “Sang naupangte’ ngaihsutna sang mahmah hi,”ci zawsop ahih manin bangmah cih thei lo uh hi. Kum(12) a phaak hun in a pa Pu Thawng Za Khup Panglong thukimna letmat thuh ding aa pai aa, a mah leh a ni tapa Lt.Col Tual Do Dal te in va zui uh hi.

Nasepna
1960-1961 - Rangoon University ah English Tutor seem hi.

1961-1963 - Ki uk na lam ah lut in Pegu Division ah nasep sin na a neih khit teh Matupi Township ah Myo-ok (Township Officer)leh Third Class Magistrate Power ngah hi.

1963-1965 - Mandalay Division, Yamethin Township ah Second Class Magistrate power tawh S.D.O (Vuandok zaa) ngah hi.

1965-1968 - Maymyo ah District Treasury Officer, Head quaters Magistrate leh Registrar of Deeds seem hi. Tua hun sungin First class Magistrate Power kipia hi.

1968-1971 - Amarapura ah Speicial Magistrate Power tawh S.D.O (Vuandok) seem hi.

1971-1972 - Mawlaik ah S.D.O seem hi.

1972-1976 - Gamsung kiuk zia kikheel na ding hangin Hakha ah ki puak in Constitution thak tawh kisai mipi lungsim laakna leh Hakha Township Election Commission ah Chairman seem hi.

1976-1978 - Tedim Township people's Council ah zumuk hi.

1978-84 - People's Council nihna kiteel na (Election Commission) chairman tavuan kipia ban-ah Chin State People's Council ah member in ki teel hi.

1984-1988 - Zakhang in Sagaing Division zumpi ah Mangpi seem hi.

1988-1991 - Kalay District ah (Dy.Comissioner) Mangpi seem hi. Tua laitak in District Chairman pen Lt.Col Thein Sein (Tulaitak aa kawl gam Tamada pa ) hi in a mah pen District Secretary seem hi.

1991-1993 - Kachin Gam Putao District ah Mangpi seem hi.

1993-1995 - Chin State, Haka ah Menzi(Commissioner) seem hi.

1995-1996 - Magwe Division ah Menzi(Commissioner) seem hi.

1996-1998 - Director, Ministry of Home Affairs sem hi.

1998 kum June kha in pension la hi.

Mipi aa ding a sep na
1976- Tedim ah a sep sungin Party/Council makaih lamlah na tawh Tedim khua aa dingin UNICEF huhna sialtaang luitui laakna ah vaaihawm hi. Tua ban ah Tedim khuakim, Saizang, Kapteel khua te ading zong tui ngah pih hi. Heilei leh Saek khua, Sialtui leh Suang zang kikaal mawtaw lam tawh nang vaihawm pih in, huhna ngah sak hi.

1989- Kalay District ah Mangpi a sep laiin Kalemyo pan Monywa mawtaw lamthak bawl ding tungsiah ah a puak tohna tawh kizui in tu aa a kizang"Yagyi" lampi a kibawl hi.

Auto Telophone kideih mah aa, a hih hanginTedim ciangciang in ngah kei nuteh hong kicih san hi. Telepone ngah nang Tedim Committee te in a mau ki don tawm Fund tawh Yangon ah kusale pai sak aa, tua a pai te Yangon pan na makaih hi. A kisai zum khempeuh ah a pai uh hangin, ngah zo lo uh hi. A nunung ciang in, a maa meel theih Col(Retd) Zaw Win Zaw YMBA(makaipipa) kiangpai in, ngahzo kei nuteh na ci hi. A hih hangin A man' "Ko kumpite tung khut dawh ngen ding aa hong pai hi kei ung. A leizo ding aa hong pai hi ung" a cih ciang in tua pa in "500-600 lalks bang bei ding , Kuan leizo ding?" ci in a dot teh a man a paipih pa Thang Sing kawk in " Hiah Boss om hi!" a cih teh kumpi tung ah hong panpih ning ci a hih manin Auto Telephone ihngah nang lampi hong ki hong khia hi.

Pension a laak khit ciangin Zangkong bulphuh in, a gam le a lei khantohna ding a deih sakna tawh mun tuamtuam pan huhna ngah theihna ding vaihawm sak hi. Tedim khua banah Saizang khua leh Kaptel khua tuineek, Kaptel Gunleipi te amah mah in a phuutsak a, a ngah pih ahi hi. Tua banah Sialttaang tui kingah khit ciangin thu tuamtuam hangin ki zom zo kimlo ahih manin, tua hun a UNICEF a vai hawmpipa Mr. Mendez (Country Representative) in hong tun kik ciangin, huhna ngen kik in, tui lampi khel na dingin tuizawl 4"HDP te pi 27,000 hong piak beh hi. Ih gam khantoh nading a deihna tawh Australia gam Taangmi (Ambassador) te nupa Tedim gam ah zin pih kawikawi in Australia te huhna tampi kingah tuam hi. 

Zangkong panin “Tedim Association” kici Zomi Tedim mite gam khantoh na ding kipawlna phuan uh a Kumpi te in thukim pihin, kipsak hi. Tedim Association ah President (Pawl makaipi ) ‘term’ khat (kum 3) sung a sep khit ciangin ‘term’ khat sep beh dingin kitel kik hi. 2011(63) veina Zomi namni in ah ZNC in Panglong letmat thuh teng pahtawina NLD zum ah ki pia aa, A pa Pu Thawng Za Khup taangin Uion Hero Award saang hi.

Biakna Upna
U Tual Khaw Mang peen Zogam khanglui biakna abul mahmah panin khangkhia ahih manin Zo ngeina lui, lasakna, laamna, zu le sa neekna te ah nuamsa mahmah hi. A pa in hong sihsan ciangin a Nu lunggulh na tawh a Pa’ hanken ding in Kawlgam Irrawaddy guun naak, Tagaung gam gammaangtu lak ah Zangsial, Chindwin gun gei Mawlaik gamah Sai a mat ciangin a nuai a bangin la phuak hi.
a. Mi in sanglian a kap leh, gual tung a tuanna hi ee,
b. Leen sum kai a sang ka kap aw, zua’ vaang ka ngaih man hi ee.

A suah zawh kum 50 sung Zo ngeina, dawi biakna sungah nop takin a bual piikpeek khit ciangin piang thak in Zangkong I.C.C Pawlpi ah ki-aap hi. 1998 kumin US, Hawaii Haggai Institute te’ ah “Advance Christian Leader Seminar” kah hi. Faith Bible Training Centre ah Diploma zong ngah hi. Saizang khua a apu apa te lamsa innpi peen, tu in AG Biakinnpi leh Ciimnuai Childcare Centre, naupang pattahna sang in zangh in a lungkim mahmah hi. Tua Ciimnuai Childcare Centre dingin Japan kumpi in Inn lianpi khat lamsak in kizo siang dekta hi. Tua banah Saizang khua khung ah mite in Pasian bia in nop takin thu a nget theih nading in pi 50 a sang Concrete Singlamteh golpi khat ama’ hanciamna tawh lamin, 2011 April kha in zo hi.

Topa’ kiang zuat na
Tua bangin Pasian ading le a gam a lei a ding in na semin a om laitakin a lungtang natna suak in thungetna le zatui zaha tawh a kibawl hangin 2011 kum June kha ni 8 ni, nitaak nai 8:30PM hunin Topa’ aang sungah a tawntung a tawlnga dingin hong zuat san hi.

Src: Www.laibusaal.Com

Teizang Tangthu

Teizang Tangthu
Vangva Teizang taangthu theem khat cih ka at pen, kei pilna leh siamna tawh at hi lo aa,Vangva khua webs ah koih ki tang sam a hih manin kei seihna ciang tawh at ka hi hi.At khelhte leh a ki tang sam te awng beh lapsakun ciin a zah tak huai laisim te tungah kong thum nuam masa hi.
BC 2000 (Zomi or Chin taang thu)
Hih hunlaiin i pu i pa te Tibeto-burma dang te tawh sengam, hmar-sak lam kansu kuam (valley),lanchou khawpi kiang, tio lui ngei tengah teeng dingin ki um mawh hi.
( BC 1027-256)hih hun sungin sengamah Jo(zo) miin zingvai na hawm hi.Tua panin(BC 221-207)ciang, chin(EMPIRE)hun awng piang khia aa,tua hun lai takin anna (power)na nei mah mah uh hi.Tua khit ciangin gal awng lel uh a hih manin gal tai uh aa,sengam hnu sia uh hi.
(BC-4)hun laiin sengam kung-han chi-ang”(chi-ang hiang khat) teah i beh kachin te tawhna teeng khawm uh hi.Galin sim den uh a hih manin lui dung zuiin tai suk uh aa,kawlgam awng tung suk uh hi. (BC-1)hunin mekhon leh yangtze luinak lamah teeng uh hi.Phu ten kawlgamah sriksetra khua pi na saat uh
hi.Zomi ten payagyi ah khua na sat uh hi.
(AD-6) kuamin chindwin zanggam tengah teeng dingin lamen uh hi.AD-108 kuamin pagan(pugam;popa
(pupa mual)tuna (popa tawng kiim tengah teeng ding uh hi.(Dahpa? penglam?)te hunlai hi leh ki lawm
hi.Khawhun awng sawt to toin phute pen kawlmi suakin;Kanyante;Rakhine mi suak uh hi.Thet mite chin
(zomi)suak uh hi.Chin(zomi)te pen chindwin phaizang(minbu,Thayet, Aunglan,Myed,Natmauk,
Tawngdwingyi, Phi ah leh Kabaw valley) kiim tengah kum za tam a om khit zawh uh ciangin,kham
tunggam pen (AD-1250-300)kiim tengah tung dingin ki om mawh hi.Kham tung gamah awng tun uh ciangin,
Ciimnuai ah khua sat masa uh hi.Tua hunlai aa, makai deuh te pen;
1-Songthu
2-Songza
3-Songkip te ci uhhi. Ciimnuai panin hmun tuam tuamah khua na sat zel uh aa, (Dimpi,Sihzang,Teizang Saizang etc)cih beh min a tuam tuam awng piang khia hi. 
Teizang beh sungah; 
1- Sukte
2- Sawmte
3- Guite
4- Nekngen
5- Buansing
6- Sote 
7- Sathmun
8- Khupmu
9- Neihnguk etc) tehi.
Teizang beh teng awng at kim sei lo, ka hih manin a zah tak huai lai sim te tungah
mawhmai na awng ngen hing.Vangva khua Teizang te pen Teizang khua a hi,Heilei khua panin, lo sawh
singpuak,gam mawngna,gam hoihna Vangva gam mualkham hmunah na teeng masa uh hi,Tua mualkham
aa,a teen uh pen(AD-1935-40) kuam hi dingin ki um mawh hi.Tua mualkham a teeng pawl khat Heilei khua ah kal leh uh hi.A kal leh lo teng PU DAM KHAW THANG, DAM ZA NGO LEH TUN KHAW LANG te hi in;Teizang
beh Vangva khua a teeng ngei lehIn khuam a fut, lo gam a nei ngei teng i seih ciang kan suk len; PU DAM KHAW THANG(SOTE) LEH PI VUNG ZA NIANG TA TE; 1-PA NGO ZA CIN(SANGTONG PA)
2-PA SIAL TIN THANG
3-NU ZO ZA AWI
4-NU NIANG ZA HAU
5-PA SAWNG ZA CIN
6-PA KHUAL ZA LANG 7-NU NEM ZA HAU TE HI. PU DAM ZA NGO (SAWMTE) LEH PI HANG ZA LUAN TA TE; 1-PA DAI ZA NGIN
2-PA ZEL ZA NGIN
3-NU NIANG ZA NGOT
4-NU KAM DO CING
5-PA DO SIAN THANG
6-PA DO ZA KAM 7-PA SAWH ZA LANG
8-NU NGIN KHAN DIM
9-NU NING KHAN MAN
10-PA DAI KHAN SING TE HI. PU TUN KHAW LANG(SOTE)LEH PI CIN KHAW NEM SUNG PAN;
1-PA NGO ZA DAL
2-PA DAI ZA KAM
3-NU NIANG MAN CING
4-NU DIM KHAN NIANG
5-PA THANG DO LIAN 6-PA CIN DO THANG
7-NU NANG KHAN DIM
8-NU ZAM SIAN MAN LEH
9-NU NGIN KHAN CING TE HI UH HI. PU NANG ZA LIAN (GUITE) LEH PI CIIN KHAW DIM 1-PA DAL DO KAP
2-NU VUM KHAN MAN
3-NU ZAM DO CING
4-PA SUT DO THANG TE HI. PU TUN ZA KAM (BUANSING) LEH AWIH ZA AWI TE SUNG PAN; 1-PA HAU ZA KAM
2-PA LIAN ZA CIN
3-NU SUT ZA MAN
4-NU HAU MAN CING
5-PA LANG NGO THANG
6-NU NIANG KAI CING 7-NU CING ZA HAU TE HI. PU NENG LANG(NEKNGEN) LEH PI NOK ZA DIM TE SUNG PAN; 1-PA LAM ZA CIN
2-PA VUM DO THANG
3-PA SUAN ZA DAL
4-PA HAU DO NANG
5-NU SANG SIAN MAN
6-PA DO KHAN NANG 7-PA ZAM KHAN LIAN
8-NANG KHAN VUM TE HI. PU SUAL KHAW THANG(SATHMUN) LEH PI LUAN KEU TE SUNG PAN; 1-PA EN KHAN LIAN
2-NU EN NIANG
3-PA NGIN DO THANG TE HI UH HI. PU SAWNG ZA NANG(SATHMUN) LEH PI AWIH ZA CING TE SUNG PAN; 1-PA NGIN ZA THANG
2-PA EN DO THANG
3-NU MAN CING
4-PA KHUAL SIAN KAM TE HI. PU LAM ZA DO( SAWMTE) LEH EN ZA LUAN TE SUNG PAN; 1-NU AWIH ZA DIM
2-TUN DO KAP(Do mung pa)te hi. PU ZAM ZA NGIN(SUKTE) LEH PI NGAWIH ZA DIM 1-NU LUAN DIM
2-NU LIAN NGAIH CING
3-PA NGO SUAN PAU TE HI. PU HEN KHAW VUNG(NEIHNGUK)LEH PI ZO ZA DIM TE SUNG PAN; 1-NU NUAM KHAN CING
2-PA NGIN ZA SIAN
3-PA NEE ZA KAP
4-PA LANG CIN THANG
5-PA DAL KHAN KHUAL TE HI UH HI. PU VUNG ZA DAL(BAWMKHAI)LEH SUT ZA MAN TE SUNG PAN; 1-NU NUAM ZA SIAN
2-PA NANG KHAN NGO
3-NU NUAM SIAN LUN TE HI. PU NENG ZA LANG(SUKTE)LEH PI NEM ZA HAU TA TE; 1- PA LANG KHAN KAM
2-NU NEM NGAIH DIM
3-NU NIANG SIAN VUNG
4-PA NANG KHAN KHAI
5-NU CING NGAIH HUAI TE HI. PU EN THANG(SAWMTE)IN KAM SIAT NA TAWH TU LEH TA NEI LO HI,A MAH PEN VANGVA PAN
LETPANCHAWNGAH KAWL AWNG TAI SAN VANGVA MI LEH SA KHAT MAH A HI HI. Hih a tunga a ki at thu leh hla te pen, kei kat na leh seih na ciang tawh ka at kheh a hih man in,a
ki cing lo leh at khekh tam pi awmin hi,a ki cing lo te awng beh lap sakin at khelh te awng mai sak un ciin i
biak TOPA hmin tawh,a zah tak huai lai sim te tungah kong thum nuam hi. 
THULAKNA; ZOMI KHANGTHU
BY-J THANG LIAN PAU VANGVATEIZANGTANGTHU, 
THU DOT TE
PA LANG NGO THANG
PA DO KHAN NANG
PA THANG DO LIAN

LUNGDAMNA LIANPITAWH BY-
MUNGBAWI

Tawmging Beh Tangthu

Tawmging Beh Tangthu
Pdf tawh ong kocpy sawn kik ing. A sim nuam te adingin manpha dingin lamen ingh.



LUNMUAL VANGKHUA: Vol.I, Issue No.1; December 2012

LUNMUAL VANGKHUA:  Vol.I, Issue No.1; December 2012
SUANGPHUT RESEARCH & MEDIA
Researcher: Joshua Thang, Th. M
                                                             
                                                                                                                                           Vol.I, Issue No.1; December 2012

Introduction: Suangphut Research & Media pen AD 2012 Phut Thang Net Media Publication Vol. I, Issue No. 1 ah kisimthei a, Tuanpupate mapatsa teng mah hizaw in septheih ding tampi ih nei hi. Pu Suangphut pen Pu Phut Thang mintap hi-a, Kaalzang khua vive pan ahi-uh hi. Amau hunlai in tung Pasian in thupha na pia in mualbawl suangphut thei zel ding in na siamngei khin hi cih ih theithei hi. Leitung khuahun kiheizel in Simsing paak zel, zo sing paak zel ahihman-in muntuamtuam ah ih om zong Pu Phut Thang min kilawhna Suangphut Research & Media pen khangthakte vaipuak khat hita cih Welcome Speech hisak ni.
I. HISTORICAL BACKGROUND:
Pu Zo pan khangsimna azangkhawmthei atamzawte pen ZOMI cin ihkisamthei hi.  Pu Zo pen Tibet gam pan Kawl gam lut ahihman-in ama’ suan leh khak khempeuh zong Tibeto-Burman sung ah kiciamteh khawm hi. KaChinte tawh Unau Sanggam khat in akisim khawmtheite zong kihi a, Chindwin gundung ah Pute akimansuah ahihhang tunidong in Unau Sanggam khat hihna pen Zo Inn lam daan leh Kachin In lam daan tang thu in gen lai hi.
Kachinte in Zomite pen “Khang” hong ci uh a, Zomite in Kachinte pen “Behte” ih-ci hi.Inn alam uh ciang in Unau Sanggampa hong tunteh aomna ding ci’n deikhat awng sak hamtang uh a, Zomite’n zong tua bang teekteek mah in Khanglui Innte ah Innsung deikhat ki-awng sak in “Talaap” kici hi. Tua pen Sanggampa hong tunciang in aomna ding zong hi pah mai hi. Hihzah dong namdangte tawh tangthu omlo hi.
Hun khat ciang in Kawlmangpa(Ava?) ukna haksa lua mahmah ahihman-in Pu Zo suanlehkhakte in Suahtakna zong in amual aguam ah na lal kawikawi uh a, atawpna ah Kawlte paizawh mengmeng nawnlohna ding Khamtung gamdong kitungto ta ahihman in Ciimnuai ah na ituah khawm ngeingai uh a, Zomi Tedim Kampau azanghte khuapi masa Ciimnuai cihtheih ding ahihi. Hun hongpai zel in Ciimnuai ah Kum tampi akiteen khit ciang in khantohna zui in khua tuamtuam sat theihna hun hong tun takteh Pu Neilut in Ciimnuai pan Paakzang leh Simzang na sat a, Simzang khua aa suak atapa neubel Pu Genzo akhanciang in atate Khupmu, Suante leh Henkai tawh Tumang khua na sat leuleu hi. Tumang khua ah Pasian in Thupha pia ahihman-in neih leh lamh kicing nei a, Genzo min tawh min kilawhna adiak in Phuisamna kammalte kipan khia hi.
Pu Suante, Pu Khupmu leh Pu Hen Kaite in apa sih khit ciang in Ciimnuai ciah kik ding geelna nei uh a, Ciimnuai khualui ah Tui vadimkik in lut napi’n vateengsuak kik nawnlo in Saizang gam tui kingahna: “Zophei/Khuaphei” akicihna mun ah Khaal khat sung bang ateen khit uh ciang Vangteh Botung akicihna mun, Saizang khua gaal khat ah khuasat in a teeng uh hi.
Vangteh Botung ah Pu Suante pen Kaal Singkungpi pona zangtam ah teeng ahihman in khuapih Bonuai lam aa teeng Behdangte in “Kaalzangpa” cipah uh a, tua min paisuak in ata-atute dong in atuntunna ah “Kaalzangte” cisuk lai uh ahihman in tuni dong in “Suante Beh leh Kaalzang” cih kammal pen kipeh-lawh tawntung hi.
Hun khat ciang in Pu Khupmu vaihawmna tawh Thanglo khuathang khua akisat khit ciang in Pu Suante in asungh-pa Pu Hang Sum tawh kop in Phaipi khua na sat uh hi. Pu Hen Kai pen a Sanggampa Suante tawh kikhawlden ahihman-in Suante tunna mun peuh ah Hen Kai suan leh khakte aomden hipah hi.
Vangteh Botung pan Phaipi khuasatna leh Phaipi khua pan tulai Kaalzang kici mun ah Pu Suante in Lozuan in An ahauh mahmah na leh khuamun ding in ciamteh in akikhual mahmahna dong ah Pu Suante min kidawkziate pen Beh leh phungdangte hong theihpih tham tangthuneizo “Kaalzangpa Logam” Leitang hoih mahmah pan Anhaksat hun sung naleng in duh leh deih teng kingah in nuam kisa mahmah ngei kici-napi’n Kaalzangpa pen sibaih ahihman-in a-ngaihsutnate tangtun kim mannailo in kiciamteh hi. Pu Suan Te’ tapa neihsun Suan Kai hong khan ciang in mi teitang, mi kizen, athanuam, agualhuai khat mah hong suak in apa’ mun leh gam ah teengkik in khuasuak sak a, “Kaalzang Khua” cipah uh hi. Pu Suan Kai khansung mah in khuakiim khuapaam pan meeltheih u leh nau, lawm leh gual, beh leh phung tuamtuam in sak leh khang pan Kaalzang khua hong zuan uh ahihman in hun tomno khat sung in Kaalzang khua Thupi khat suak a, Kaalzang khua pan akizang Zongeina kician nei Beh pawl khat piangkhia hi.
Hun hong pai zeel in Zogam tangthu ciaptehna pan ihkitheihtheih mah bang in Kaalzang khua ah Suante Beh in Khang 9 bang Hausa sem in apau khit hun khat ciang in Meikatna huhau in kibeidong mahmah kawmkaal ah neek le dawn ahaksat laitak in gaal om a, Kaalzang khua ah haksatna lianpi tung in gilnat-lainatna huhau leh vai tuamtuam hang in Kaalzang khua pan Lolam leh gamsung khuadang zuan in apaikhia pawl zong ki om hi. AD 1850 kiim pawl in Sukte Beh Pu Khan Thuam pen Mualbem pan Tedim gam ukzo tham din hong hatciang in Zogam khua thupite simkawikawi in alaakzawhna peuh pan Kaalzang khua Hausapi Suante Behte Siah-kaihngei: siahtung-siahphei kaih mah tuuk in Pu Khan Thuam zong siahkaih hong kipatteh Kaalzang khua kisiat hun hong hita ahihman-in muntuamtuam-khuatuamtuam ah lalkhiat mang hun tawh hong kizom in “Kaalzang Babel Tausang Hun” zong kici thei hi.
Mikang Kumpi hong khanciang in amau’ ukna nuai kitung khin leuleu in ei leh ei ki-uk, ki makaih tawm theihna hun pan ei khantohtheihna ding pen eimau’ thu bek hilo in mi khut tung ah a om hun in suahtak theihna ding kizong ciat aa, Mikangte tawh kidona leh khua tuamtuam-gam tuamtuam ah lalkhiatzel hun, Mikang galkapte in Inn khawng ahal zel hun, Siallum kulh kidona hun cih bang in Zogam ah haksatna tampi mah ki-thuakkha khawmzel hi.
Kaalzang khua pan Pu Suangphut tupa, Pu Phut Thang makaihna tawh Tuanpupate pianna Ciimnuai Vangkhua lam manawh kik uh a, Ciimnuai ah Tuidim kik in Phaileng khua alutma un Ciimnuai nazuan masa phot uh hi.
Ciimnuai ah Tui dimkik khin uh a, Tuanpupate biak-asiam: asa uh tung ah sasin salung puak in sep ding teng asepkhit uh-teh Kaalzang ciah kik ding vaihawmna aneih laitak un Pu Suangzong leh Pu Suanman bawng sung pan Sanggamte pawlkhat hong tunciang un kamkum uh hi. Kaalzang ciahkik nuam pawl leh khuathaksat nuam pawl cihbang a omciang in hih kamkumna pan Phaileng khua atungmasa Sanggamte hong khohna mangzaw phot dih ni, “Tu tadih in Phaileng ah lutphot ni” cih thukimna aomciang in Phaileeng na zuansuak phot uh a, tunidong mah in Pu Suangzongte pawl khat Phaileeng ah teengsuak lai uh hi.
Pu Phut Thang makaihna tawh Ciimnuai kilut kik masa phot ahihmahbang in Phaileng pan in Ciimnuai khuapang khat Phaileng lampang Tui omna mun ah Lozuan bek lo-in Buk limtak lam in teen theihna ding zah dong in na bawl ngei uh a, Ciimnuai kiim teng pan an hau in nuam asa mahmah ngei uh hi. Hibang in Phaileng pan Ciimnuai ah paithei zel uh a, teensuak ding a-ut uh hang in Logam hoih leh Gankhawk ding ngaihsutna tawh akhuadaak uh ciang in gamthak sat ding a-ngaihsutna uh tungtawn in tuhun Lunmual gam sung teng ah gamveel in apai zeel uh hi.
Phaileng pan Ciimnuai khuathak (Pu Phut Thang’ Lomun, a-utna leh asihna mun) ah teensuak ding pen Pu Phut Thang sihkhitciang in kikhawl bawl phot in Pu Phut Thang mahmah gamveel in apaina, aakluisan keng in ak khuang angaihna mun, aaktui aisaan in aipha mahmah ei acihna gam ah c. AD.1869 in khuasat uh a,Mualzawl Khua ci uh hi.  Hih khuasatna ah Beh 7 ki-gawmkhawm Inn 46 pha in kiciamteh a, Pu Phut Thang’ tapate: Pu Dongh On, Pu Tuah Vial, Pu Tuang Neng leh Pu VumLuan (Phaileng Khua pan Saipi 7 manlak ah Saipi 1 man ahihman in Saithauneipa) unau-teng pen Suante Beh: Luahlangh Bawwng sung pan Mualzawl khuasatte lak ah minkidawkte hi a, Pu Dongh On upen ahihmahbang in Tultawi nasep sem hi. Pu Suanmante leh Pu Suangzongte sung pan pawl khat omlai kici a, pawl khat pen Phaileng ah ciahkik in adangte khuadang ah paisuak lai uh ahihman in aminte uh kithei ban nawnlo suak hi.
II. GEOGRAPHICAL BACKGROUND:
Pu Suangphut’ tupa Pu Phut Thang pen apianna leh akhankhiatna Kaalzang khua hinapi ateenna muntuamtuam ahihi. Tuate sung pan 1. Kaalzang, 2.Ciimnuai, 3.Phaileeng  cihbang ahihi. Pu PhutThang’ tate: Dongh On, TuahVial; TuangNeng, VumLuan leh AwiHuai te unau 5 pha uh hi. Hunkhatciang-in Kaalzang khua meikat huhau in neih leh lamh teng “Vut ” asuahkhitciang-in Kaalzang khuabup in akihuhzozawsawnding kuamah aomnawnlodinmun akitunvat-takteh Tuanpupate Siktuidawn-ngei Ciimnuai ah Tuidimkik masak phot ding a-utpah teng makaih in Pu Phut Thang in hong paikhiatpih pahlian hi.
Ciimnuai ah tawl khat sung ki om a, Kaalzang zuankikding in avaihawm laitak un Suangzong Bawngh sanggamte pawl khat leh Pu Suanman Bawngh pawl khat hong tunciang un Kamkupna hong nei leuleu uh a, “Phaileng pan Sanggamte hong khohna mangzaw phot dih ni, tua kawm in khuaheek enlai dih ni” cih thukimna tungtawn in khuathak satding zong geelnai-tuanlo in Phaileeng ah na lutsuak phot uh cin kiciamteh hi.
Khangthukante ciaptehna bang in Phaileng ah Kum 24 sung khang khat phial kiteeng man hi. AD.1869 in Phaileng pan Mualzawl khua kisat in Kum 24 mah kiteeng a, Mikangte hong khanciang in Khua hong kihalsak(1892?)teh Kangkaan, Tuimu leh Vomkuate ah Kum 3 sung kibeel phot hi.
AD.1896 in Lunmual khua kisat a, tunidong in kiteengsuak lai hi. Khua masa Mualzawl khua icih pen tulaitak Lunmual khua pan Tai 1 kiim ah a om khuamun nuam mahmah khat hingei a, Mualdung zangtam mun kidawh hoih khat ahihman-in “Mualzawl Piinpeen” kici Mualzawl ahihi.
AD.1883 kum in Nuam khua pan Muizawl khuasatna tangthu ah Pu Tuang Neng’ Innkuan(BelThual&OnKhualte) kihelkhin a, Mikangte in Khamtung Gam khua tampi ahaalzial hun pek in zong azawlte tawh Muizawl khua mah a na om in, tunidong mah ama’ suan leh khak teng Muizawlte hisuak lai uha, Saizang awsuah zangtheikim in “Muizawl Maung: Muizawl Mee” asuakkhawmtoto Muizawl khua Suante Beh kicite pen Pu Phut Thang’ Tute kihelna mah ahihi.
Mualzawl khua kihaalkhit hun mah pan Pu HongKhual leh Pu SonKhat zong Phaileeng zuankikphot in Khuangnung, Singmual leh Tuilangh khuasatna dong ah kihelsuak uh ahihman-un Tuilanghte in kiciamteh khawm uh hi.
Piantit paite hong ciah khit(1920)ciang in Hausa ThawngKhoThang hun sung in Lunmual khua pan Philnak khua ah Beh tuamtuam pan Inn tampitak in peemkhiatsan leuleu uh hi. 1970 kiim pawl pan Sawbwa leh Kalaymyo zuan in tampi lalsuklai uh hi. Zampi khua ah Pu ThangDam’ suan leh khak khempeuh lut uh ahihman-in Saizang Awsuah zang pawl khat kibehlap leuleu himah leh tuhun in Kalaymyo leh Yangon khawng ah teengsuk zaw uh hi.
Pu Phut Thang’ tute atamzaw Tedim Gamsung ah teeng uh a, adiak in Lunmual, Tuilangh; Philnak, Muizawl …cih bang in khua tuamtuam ah mun leh gam nei ciat uh a, 1950 khit pan tunidong Inn 10 valdeuh khawng zong Tedim khua ah Inn mun logam tawh teeng pan uh hi. Sanggamdangte pen Tahan, Kalaymyo; Sakhangyi, Sawbwa; Tamu, Yangon …etc, cihte ban ah Gamdang ah zong tawmtek ki om panta cih ding hi a, mimal pen kitamnaihetlo mai himah leh Eimau’ tunbanna gamciattek ah mun leh gam mah tawh kikhual tak in ki khuasa ciat cih ding hi. Tedim, Kalaymyo leh Yangon Khuapi aa omte pen Biakna lam nasep bulphuh zawdeuhte hipeen uh hi. Gamdangpaite ateengsuak thei pawl zong om kawmkawm ta-a, kikhualna tak tawh nasep hanciam uh ahihman-un pahtaakhuaithei mahmah uhi.
III. POLITICAL BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute pen Eimau’ ki-uktawmna(Federal System) lamsang thupi asadeuhte ahi-uhhi. Ahang tampi aomzong in Ciimnuai khua nuntak khuasakziate leh Kaalzang Pu leh Pate hunlai pek pan Ki-uktawmna lamsang thupi kisa hi. Zogam leh Zomite Ki-ukna lamsang limlim zong Eimau’ mah ki-uktawmna akindiakte ihiciat hi. Eimau’ ki-uktawmtheihna(Federal) pen zatsiam leng khantohtheihna ding sepnop, bawlnop khempeuh eimau’ munciat ah eimau’ hanciamtawmna ciat tawh septheih, bawltheihdingte ahunlap in sep pahpah theih ding hi-a, midangte (Kawl/Vai) kiang ah vatokaiphot kulnawnlo ahihman in khantohna lam ah vaipuak nasep manlang tuam, taanglam mahmah kisa zaw ahihman in khuapi zuat ding a hanciamnopna uh om nailo, “Gual baan nuam ing” acite na-ngawn zong khuapi ah mi-ukna nuai lutding sang in khua ah amau’ suahtaakna tawh nahoih semthei kisa zaw uh, amau’ zingvaihawmtheihna kizangh-thei sazaw uh; khua leh tui ah Itna bulphuhna tawh nuntakna nuamsa zaw uh ahihman-in khuapi zuanzo mahmah ding himah leh zong Pianna Vangkhua mah Ngai-in Nitak Sangtuah hun na leeng in khual gamlapi ah vaiciah ding kithawi-in Khe lamtawn di leh Sakol nungzui kawm in vaiciah tangtangh zawmawk uh hi.
Tuhunciang in Cycle hong omman in Khuapi: Khuaneu kilamdanna omnawnlo zahdong in utna mun peuh ahunlap in akipaitheih hang nidanglai khawng Khualam hawhnopna aomteh Nikhat lam hipahpah hi. Hih pen Itna, Gam leh Minam Itna hang in a kiseelsim Thuguuk pawl khat leh Sisan kinaina tawh Itna bulphuhna hang ahihi.
Pilsinna lamsang ah kiniam mahmah lai ahihman in khangthak momnote in ahihtheihliai ding nak leh ngaihsutna thak tawh kalsuan theih ding, khuapi mah zuan zaw phot in (or) khua ah ih teenglai phial zong in khuapi mah ah omtualzaw thei ding in geelna nei thei leng, Naupangte sangkahna ding pen tutadih in khuapi mah ah Laisin Sangkah ding ngaihsut sak theizaw hi leng; Midangte tawh kizop daan khawng zong kisiambaihzaw thei ding, lawm leh gual hoih neih ding cih khawng zong nidang ciang nasepna ah muibun tak sepzawhna ding in athupi veve khat mah ahihi. Khuapi ah Sangkah cih pen Laisim daan hoihzaw cih bang bek tawh sang kikah hi zenzen lo a, mailam hunsaupi ah bangci kalsuan danding kikhualkholhna lampi cih phawkhuai hi.
Ki-ukna lamsang ah gamkhangtote paidaan, sepdaan hoih tampi om a, ei kiang ah zong khantohpih theih ding pawl khat om thei ding hi. Kanhuaite kan in Nahoih sem zel ni. Khuapi ah sangkah in pilna vasin cih pen Class sung aa kisin subject ban ah kiim leh paam pan sintheih pilna tampi tawh zong sinkhop pilna hipah hi.
Pu Phut Thang’ Tute sung ah pilna sangpi sin ki-omzo nailo ahihman-in Politics lam ah zong hong khual, hongvaan siam ding midangte hong theihpihtham makai kician kisam mahmah hi hang. Tuailai khangnote aw “Gam leh Nam Itna tawh Makai muanhuai suakthei na hihman-un na pilsinna uh thupi ngaihsun un la, hanciam tak mainawt sawm dih un.” Tu laitak dinmun pen khua hausaneu leh sawltak ciangciang bek ki omzo pan a, mi hong theihpih Gam Makai Hoih ki-omnailo mawk cih phawk ciat in khangthak pilsin sangkah Siamsin pawl in limtak ngaihsun unla, hanciamna hoih hong nei kik ta un.

IV. RELIGIOUS BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute atamzaw pen Zongeina leh Biakna hahkat mahmah minam khen khat mah kihi a, Laipian(Beeltung Biakna) sung pan Christian Biakna lam ah kihei kim khinta phial cih ding ahihi. Muizawl ah Pu TuangNeng aa’ teng lian Laipian hilai uh a, Pa DalZaKhai (Muizawl Khuathak) in Lai Sangmang sem in Gungaal kuam makaih hi. Muizawl khua aa omlai sanggamte leh Tahan lam aa lalsuk Pu TuangNeng sung pan aa piang sanggamte zong Laipian sung pan hong suakta mengmeng thei le uh ih deihsak hi. Ahizong in Biakna & Upna tawh kisai pen eimau’ deihteel ciat zuihtheih phalna om hi.
Pu Dongh On, Pu TuahVial leh Pu VumLuan aa’ teng khempeuh Christian Pawlpi tuamtuam (Baptist, AG, SDA, ZBCM, EBC, RC, …etc) ah om uh a, amau’ munciat tek pan Biakna hanciam mahmah tek lel uh cih ding hi. Lai Siangtho sangkah laitak leh asem kawmkawm zong om hi. Lunmual aa teng lak ah SDA Pawlpi sung ah Inn tam om pen aa, azom ah ZBCM, AG, Baptist, Full Gospel, EBC cih bang in tawm omkim al uhi.
Philnak leh Tuilangh sung pan atamzaw pen RC Pawlpi sung ah om uh a, Baptist  leh AG sung ah tawmbek om uhi. Tedim om teng leh Kawlpi dungsuk aa lal teng pen SDA, AG, Baptist, UPC cih bang in om uh a, Yangon leh Gamdang aa omteng pen AG, Baptist, SDA sung pan atamzaw om uh hi.
Pawlpi tuamtuam ah ih om zong ih tupna Vantung kibang, ih utlohna mun Heel kibang; hong bawlsiathei galpa Satan kibang, hong it Pasian khat bek kibang; Pasian’ Kammal Lai Siangtho ihzatnop kibang, Gumpa Jesuh kibang; Huhpa Kha Siangtho kibang… cihbang-in ih kibatna tamzaw aihteh “Itna Pasian bulphuh ciat ni”.
V. EDUCATIONAL BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute sung ah Leitung Pilna (Secular Degree) asinlaitak leh Degree ngah kician ki tamnaimeello cih ding hiphial mawk ahihman in khangthak momnote in sangkah laisim ding mah maban thupi pen in nong ngaihsut phot ding uh ih kihanthawn nuam masa hi. Tan 10 ciangciang kikah tei aa, Matrix Pass kician zong kitamnai hetlo zeel hi.
Biakna naseemding diin ideihsakteng Biakna Sang ah kahsakpah in, Gam leh Minam hong makaih ding in ihdeih teng pen Kumpi Sang mah ah kahsak pah zaw leng ahoihzaw diam? Khangnote sung pan mipil suakzoding tampitak mah AAS ah sangkah uh a, Kumpi College ah zomto suak theinawnlo uh ahihman un MUAS…PUNE cih khawng vazom zo zenzen in lai hongsiam mahmah ding uh ahihkeibuang leh laisin, laithei bek mah hilel in Gam Makaipi hongsuakthei ding kimlai zong semkhalo maiding paammaih uhi. Biakna sung leh NGO nasep tuamtuam lobuang amau’ sep ding ompaklo, nasep ngahlo tampi omkha zeel ding hipah lian mawk uh ahihman un paammaihlua uh hilo hiam?
Nute, Pate aw,… Tanote Sangkah daan ding maban hong ngaihsutpih mahmah un, Biakna nasem ding in piakkhiat ih sawm ta-naute Biakna Sang ah kahsak pah pen hoih mahmah ven; tualo adangteng pen amau’ lutnopna mun peuh alutzo ding in Kumpi Sang khawng mah ah kahsakpah mai leng hoih zaw mai lo ding hiam? Ngaihsunpha kik dih ni.
Tedim aa Sangthak kihong Setlam sintheihna bang ah kahsak mai leng hoihlo ding hiam?
Sang Inn ah Sia/Siamah, Zato Inn ah Siavuan/Siamah; Biak Innte ah Pastors, Lai Siangtho Sangte ah Lecturers, Professors cihte ban ah Kumpi Zum leh NGO tuamtuam ah Nasem Hoih leh Makai Hoih tampi ih om theihna ding in “Khangthakte’n Deihna Lungsim takpi tawh Pilna sin ding in thasaan in Khangthakte hong kipan phakik tapeuh dih un”. Midangte demnopna Lungsim hilo, gualtawh kimnopna lungsim hong nei dih un. I dinmun aniamziate Liimlangh tawh ki ettheih hizen leh ih etnoploh na meel kithei lo hizen! Himah leh dinmun niamlualai mah taleng, Khantoh theihna ding lampi tampi tak omta hi. Lungkia lo in mainawt sawm ni.Bangbang hileh Sangkah na hanciam photphot dih un. Laitheilote in zong sinsin leh theithei buang uh hilo hiam? Naupangte ahai hilo! Sangkah zomhoh leng ahoihding hi.
Nute-Pate aw “Neek khat bek ngaihsun lo in Tate Sangkahsak ding mah Thupi ngaihsut sak tek ni.” Pilna sin laitak hong su-nawngkai thei khempeuh peel phot in. Sanggamte aw pilsin laitak lawmngaih zong kidophuai hiveen maw.  Pilna sin hun om cih phawkhuai mah a, Pilna deih taktak te aa’din Pilna sin ding Kum ciangtanloh ding hi. Nu leh Pa hong deihsakna khawng zangkhial kha ke’n. Lawm hoihlo peel in. Puansilh khawng tawh buai se ke’n. Na kisap pilna ngah masa phot lecin Puansilh hoih in na khan sung hong suulzuih ding hilel hi. Laikung leh Tuzum, Tupeek koi teelzaw ding ih hiam? Tuzum, Tupeek tawi maizumhuailo a, tuabek semthei hihkhakding dahhuai cih daan hi.
Computer hun hita a, Midangte Siavuan pension, Engineer pension; Inspector pension, Galkap Bo pension; MP pension …etc hita aa… Ei zong hong kideihlo hi tuanlo pi ee! Na tanu zong Siavuan/Doctor cih khawng asuakthei vetlo ding khawng sa ke’n.
Tapate bek hi lo in Tanute zong College/Sangkah sak ta in, kisiiklo ding hi hang. Mo ding mipil adeihte’n Tanute zong mipil di’n pantah in Sang kikah sak ciatciat ta hi. “Minam It ing” nacihnop leh Tate Sangkah muibun ding’n lampi maan tawnsak pah in la, amau’ khantohna ding a khaktan mi hikha kei’n. Amaute zong College kahnuam ta ei!
Gam Makai, Gamnu, Gampa asuaknuam Naupangnote aw “Tu Ni Na Hun Manpha Hi!”
Hun manpha mahmah hi. Kumpipa in zong Nikhat in Nai 24 val ngahtuanlo a, akibangkim in Pasian in Nitaang leh Guahtui hongpia hi. Hamsiat tuamdeuh neisese lo in Nai 24 hong pia kim hi veen, en’ bang ci zeek cih pen thupi ding hi. Naupangte aw Nulepa, ulehnaute hanciampihna tawh Sangkahtheih hun pen “Hun Hoih, Hun Nuam” hi. Tua hun na zatkhialh khak zenzen leh maw, Nang nuntakna bek ahaksa ding hilo in na kiim leh paam aa omte tung ah noptuam-hamphatna bawlnuampipi abawlzolote hihding pen kimukholthei ahihman in “Tu Ni Hunhoihte Zatsiam kisin in, Pilsinna masak dih ni”. Kisiikluat a-omlo ding gamtat luheek pen “Tu Ni” bangcizat, bangci zat ding? cih thu hi. LST in “Na khangno lai in nang hong piangsakpa phawk in. Pilna sin in”. Mipil hongsuah ding hi hong ciden hi veen…  Deihsakna tak tawh hong kihilhthute zuihsiam kisinkul hi. “Na khangnolai in lungduaina kisin le cin hoih pen hi” hong ci lai hi.
VI. AGRICULTURAL BACKGROUND:
Lokhawh Singpuak pen ki hanciam mahmah ciat na pi’n “Ankhing kham ung” aci-ngam kitam nai meello zel hi. Ahang in Kum 1 nasep pen kha 5 pan kha 10 sung kikhom bek ahihman-in antaw dinmun ah kitung thei zel mawk hi. Khangluite hunlai khawng akigenciang in Kum 1 asep uh kum 2, Kum 3 bang khomthei uh ahihman-un tuabangte “Ankhing Kham” naci uh a, tuhunciang in Gam kimothalzial zel ahihman-in ki genthei ciat hi.
Ankung ciindaan zong kheel in Ankungte atung baih ding leh atunghak ding cih bang in kilaih diamdiam ding in ciing dih ni. Mehteh mehgah pen kha 3 sung in neekphat ahihman-in sephuai zaw hi.Vaimin leh Buhlei bulphuhte’n zong Mehlei lamsang maban thak lungngaihhuai mahmah ta ding ihcihiam? Singno suan ding tha kipia ciat ni. A susia thei ganhingte kep ding thupi ding hi. Thuhilhkikna 20:19, 20 ah “… heizatna tawh asingkungte na susia kei ding uh hi. Gamlak aa om singkungte in note’ sukgawp ding in na gal uh ahihiam? … na zat ding un neek ding aa kizang lo singkung hi, ci-a na theih teng bek uh susia in na phuuk thei ding uh hi” ci lai hi. Tuanpupate’n hih thute na zui uhi.
Theikung, Haikung hawi bek lo in suantuah zelzel ni. Eisep theih pen Singno suan hi a, khangsak in agahsak pen Pasian nasep cih phawk gige ni. Pu Phut Thang’ Tute ihizong, Suante Behkhangnote mahmah in zong Neektheih Singkungte suanthuah zeel ni. Lamdung ah Haikung, Singpi kungte… zong suan hi leng neektheih ding hong om ding a, Ahlai! Hite, Nuntak gimnam uh ei. Eizong hicih leng himawk lo hiam? kici ding uh hi.
Khangthak nasep daan, Mehlei bawldaan; Tuidum leh Ekleidum bawldaan tawh mehciindaante kan in, Mehlei Huan bawl lecin Bazar pai phatuam bek hilo in eimau’ ciin neekna pan Cidamna kingah zaw hi. Saneek-dending ahaksat kawmkaal ah Mehteh, Mehgah leh Singgah namcin neekna hoihzaw thampek cih phawk den in. Eklei zaa pen neekdingte piase ke’n. Neek ding tatak pen Singtehmuak leh Gan-eek bek piak ding hi.
Vantung pan Guahtui leh Daitui tawh apiang Ankungte leh Singgahte ahihkeileh Tui Siangtho tawh ki khangsakte neekhuai pen hi. Pasian’ bawlsa na khempeuh itsiam in la, suksiat ding lamsang ah kihel seke’n. Pasian in abawlsa khempeuh “Akibang in It” cih phawk in la, Pasian’ Itte pen Itsawm lecin na ma hong vangzaw kha thei ding hi. Vasano khawng zong laaksawm dah in. Akhankhitteh neek cing zaw ding hilo hiam? Gtn: Gam aaknokai bang pen namat gaihsawm sang in hong khang phot leh agolciang in zong “Nang aa’ mah hilel hiveen” Neektaaknailopi pen api, ano in huaimang ding kilawmlo hi.
Amau zong nungta nuam uh hi. Vasano na laak leh api tawh matkhop sawm ngeivet ke’n. Pasian in deihlo hi. Tua mun ah “Nang diin kibulh lecin bangzah in khasiathuai hiam?” Vantung pan Nitaang, Meeikaai, Guahtui leh Huih Siangtho ngahkhawmte vive ihiman in khat leh khat kihehpihtheih ding ahihi. Naupangte zong hibang daan thupilte theisak ni.
VII. PHILOSOPHICAL BACKGROUND:
Pu Phut Thang’ tute pen Philosophy kici Thungaihsut tawm theihna lamsang kiniamtuan hetlo napi’n mi lak ah ih kiheltohsuak zawhnailohna khat in Sangkah khawlbaihlua ihihman zong hikha thei mai ding hi. Ngaihsut siam pilna Pasian hongpiaksa hi-a, ih sin, ih muh, ihzak, ih theih khat peuh ahoihzaw ding in ih geel theih ban ah aomnailo khat zong ngaihsuttawm theih pilna tawh geelkhiathei hilo ih hihiam? Pianpih pilna pen Pasian hongpiaksa Pilna hipah a, Sintawm pilna tawh akopte’n Lawhcinpih hi.
Greek mipilte, Mikang mipilte, Chinese mipilte cih khawng zong apilsa in asuak omlo aa, laisinna: pilsinna tung tawn in thungaihsut tawmtheihna aneite uh picingsak uhi. Thungaihsut tawmtheih Pilna cihciang in Pianpih pilna tawh kop in Tuanpupate hun pan tuni dong mah khangthu dungzui mailam khantohtheihna ding ngaihsutna tawh thupil: thugil kihilhciannate zong kihel pah hi. A hunzui lungsimpuak kikheelkheel khangnote in ngaihsuttawmpilna tungtawn in manawtsiam ding leh thungaihsunlote sang in thungaihsun theite pen apil:asiam:ateizawte hihamtang uhi.
Pu Phut Thang pan Kum 250 huamsung ah khang 7 val bang paikhinta hinapi’n Inn 100 kipha nailo a, khua tuamtuam ah om ih hihman in akimu ngeinailo bang kitam hi. Tua ban ah Pilsinna pan mi hong theihpih. Secular Degree ngah pen khutmeekuaini ci leng cing zonailo lai zen ding hi. Ngaihsut phat huai, ki sawlhuai mai ding hilo hiam?
Phung sung ah khat leh nih pil, khat leh nih hauh bek hitheinailo a, apilkim, ahaukim, aneikim, akideihsak kim hih ding lunggulh pha ni. Biakna Pawlpi kibatlohna, Neih leh lam pilna siamna ban ah Min leh zaa kikimlohna cih bangte khempeuh sang in Sisan kinaina bulphuh zaw thei hi leng, kuaman hong simmawh ngamlo ding a, koikoi ihtung zong U leh nau Itna tawh kipanpih diamdiam theihna in Minam Itna tawh nuntakna hipah lian a, Mi abawl Pasian itna leh ama’ thuzui mi taktak hihna zong ahihi.
Hih LST mun pen Tuanpupate’n azuihden uh Lampi: Pu Phut Thang’ Tute lampi ahihi. Amau’ hunlai khawng in Khristian cih bang omseselo hitamah leh Khristian Nuntakna tawh kituak linlian in na nungta thei uh a, nekhawm dawnkhawm in diamdiam uh hi. Khangthak hun ah zong hih bang ngaihsutna hoih tawh nuntakkhop diamdiam theihna lampi mah zuizom suak ding in hanciamkhawm tek ni.

VIII. CULTURAL BACKGROUND:
Zomi hihna tawh Zongeina kineiciat a, Pu Phut Thang’ Tute sung nopna, dahnate ah ahun, amun leh mual zui-in zatdaan kibang tampi kinei hi. Christian Biakna zuih khit Zuhai, Sabakhawmnate tampi tak kizang nawnlo na pi’n ngeina hoih tampi tak kizanglai veve hi. Gtn: Pu Zukholh pen Pute kiang ah Thungetcialna in kizang a, Khuado Pawi pen Innkuan Anneekkhopna in kinei hi.
Zoniik, Zopuante silh in Zo Minam Ni bawlkhop hunciang in Pu Phut Thang’ tute pen Zomi Bup tawh kibang in alungdam khawm, alaamkhawmtheite kihi a, dahna leh dahhuaithute a omciang in adahkhawmte ihihban ah Minam min tawh sep leh bawl ding a omteh a semkhawmtheite ihihi. Christian hihna tawh Zozu kizangh nawnlo a, tua taang in Niangtui leh Moh kizangh zaw hi. Unau sung ah Niangtui azanghlo pawl zong ki om aa, hihneihna khat peuh ah Bawngnawikang sung ah Kaaphi leh Niangteh khahloh tawh lungkimthei bilbel in gennoplel uhi. Sagawh ciang in asisan paihkhiat hamtang ding leh Sisan sung ah Nuntakna om acihmahbang in tua Sisan tawh huankhoplohding hipah hi.
Mopina leh Mopawi bawlna pen Lai Siangtho kibulphuh deuh hi. Kiteenna … Naumin phuahna, Naumin aapnate pen Zongeina leh Biakna tawn in kibawlkhawm zel hi. Ngeina hoih sung pan Lai Siangtho tawh kituak in zatkoptheih ding tampi mah om cih phawkhuai hi. Pasian’ thu tawh kituak khollo ngeina hoihlote peuhmah pelhding hita hi.
IX. PSYCHOLOGY BACKGROUND:
Zomi hihna leh Genzo’ Tute hihna tawh Pu Phut Thang’ suan leh khakte Lungsim puakzia pen Zogam leh Zomi Itna neite ahihban ah Pasian zahtaakna tawh mainawt ding lunggulh in hanciam uh hi. A tamzaw Lokho mi hilel napin amau’ lungsim ngaihsutnate pen midangte saantheih tampi ki-om bilbel hi. Tuanpupate lungsimpuakzia tungtawn in deihsakna tak tawh thukihilhnate pen tunidong in Pilna suak hikhathei ding hi cin aciamteh zong om uh a, kampau kidawmciat uh hi. Unau thukihilhcianna lamsang leh veengte tawh kihotheihna zong thupi sak in Nampi lungsim puakzia tawh mainawt ding kisin zel uh hi. Thungaihsutna lamsang leh thu kikupdiamdiamna tawh lawhcin ngahkhopna lamsang pen kisinden kullai cihding hi.
Pu Phut Thang’ tute pen hunlap in thuphawktheite mah hi hong kici-a, ahizong alungsimpuak bang un lungkim tak sepkhiat theihna anei naikei uh hi. Na hoih sep ding thei na pi, septheihna ding thuneihna a-neihnailoh uh ban ah Sum leh paai, Neih leh lamh kicing nai ta kei leh Gam leh Minam aa’ding’n “Na Hoih Sem Nuam” in alungsim sung uh ah naupaai abangliang khangthakte ki-om kawmkawm ta hi. Tuailai khangthak momnote in pilsun hun in Pilna limtak sin un la, gam leh nam aa’din na hihtheihna ciattek uh tawh “Nahoihsemte” hong hita un. Tuanpupate Lungsimpuak hoihte langhsak thei dingte leh Eimau’ tung tawn in Zo Gam khantohna ding ngaihsutna hoih neiciat ni.
X. SOCIAL DEVELOPMENT BACKGROUND:
Nisim Anneek Tuidawn Siangtho, Innkuan sumlutna ding sumzon sumzuaknate! Pu Phut Thang tute pen neek leh dawn lam ah kikhangto naihetlo cileng kikhiallo ding hi. Singgah lamsang, Benam leh Mehteh Mehgah lamsang tamneekna in sanekden sang in cidamhuai zaw hi. Tuisingtho leh Huihsiangtho angah mun ah tending hioh a, mihing kisap bulpi zong tuate mah nahipah hi.Pumpi thagolsakthei Vitamin om annamteneek ding thupi ngaihsut huai hi. Vaimin leh gataam pen Zomite aading’n an hoih ahihi.
Sumzonna siangtho tawh hauhna in khangkikhom hauhna piangsak zo bek a, tawisuangmaan zatna in Pasian’ deihna ahihi. Hauhpaknopna lungsim tawh nasemte eengkha ke’n. Kumpi deih sumzonna leh Pasian’ deih khantohna pen kinaizaw hamtang thei hi. Thupil khat in agenna ah “Government Work is God’s Works” ciliang ahihmah bang in Kumpi nasepna sung ah kihel in Nasep lut ding zong thupi ngaihsuthuai veve hi.NGO kipawlna tuamtuam tawh kop in khantohtheihna ding nasep siamleng hoih ding hi.
LST hong hilh mah bang nuntakna siangtho tawh nuntak ding hanciam ciat tek zaw ni. Numei-Pasal vai ah ahizong in, Kampau-Gamnatnate ah ahizong in kuama simmawhlohna ding ngaihsun ciat ni. Khanghamte thudot ding leh zahtakpiaksiam kisin ciat ni. Midangte haksatnate zong theihsiamkul a, aneilo tatakte zong huhkul thei zel hi.
Sanggam Ki-itna & Minam Itna tawh huhtuakte huhthei in panpihsiam ding kisinciat ni.
CONCLUSION:
Sanggamte aw, PhutThangNet pen kuamah deidannopna hilo a, Pu PhutThang’ tute Thukizakna: Nop Ni, Dah Nite ah Mual leh guam kaantan in tanglai hun pek pan Thukin a-omsial in a kizasak, khual gamla nangawn ah akiphatanghtangh laiteng in Pulehpate khekhaapzuihna hi-a, nathakphuan kihituanlo, khangmasate mabanzopna khat ahihman in khangthakte’n zong hanciamhawm tek ni.
Suangphut Resarch & Media leuleu pen Pu PhutThang’ piannna mintap Pupi Suangphut Minpua in Research bawlna hi-a, Eimau’ utna tawh kiheltawm in hanciam tak semkhawm ni. Member lut masa peuh ahampha hipah hi. Genzo suanh, Suante Beh leh Leitungbup Zomi Innkuan sung dong ah Suangphut Reseach & Media maban tawh ih kihel masak pen na zong hitheikha ding a, Pu PhutThang’ tute khempeuh in thupi ngaihsut ciat in Mimal, Unau; Innkuan in hanciamna tek tawh mapangkhawm tek ni. Hih pen U leh nau, Gam leh Nam itna tawh malaakna hi-a, Zolai vive tawh kigelhphot hi.
Research bawl ding tampi om a, “Work Together, Shine Together” I bulphuh mah bang in sepkhoptheihdingte semkhawm ni. Mimalhanciamna akuulte zong hanciamtak in septheihbangbang sepding, kipiakhiatna tak tawh sepding thupi ding hi. Ei’ tangthu pen eimau’ kin keimawk leng, midangte’n hong kinsak zenzen mawk ding hiam? Khangthakte in nasepnopna lungsim ih neihnaak leh Lai nasep, lai kaihkhop leh laihawmna cihte Media lamsang limlim sephuai tampi om cih phawk ni.
Tulaitak in Lai Thupite leh Laihawm tuamtuam (PHUTTHANGNET) hawmkhiat zawhna ding in piakkhiatna tawh mapangnuamte aa’ding in zong kiheltheihna ding mun tampi aawnglai hi. Fund kiciantak kikaikhawmnailo aa uthun peuh in laihawmnopte deih hunpeuh in kihawmzonaihetlo himah leh Internet pan deih bang in ettheihdin kikoih hi.

Pu Phut Thang’ tute in Ezra, Nehemiah, Esther leh Timothy’ pi Lois bang daan “Makai Hoih” tampi ih kisampha hi. Nang zong na kiphaal diam?
Eimau’ deihsakna tek tawh nasephanciamkhawm tek ni. Topa’ Thupha maw, Shalom.



References:
  1. Lunmual Khua Tangthu (Kum 100 cin Hunbawlhopna), Lunmual, 1998 April 17-19.
  2. Pu Ngul Khua Thang’ Zokhangciaptehna Laibu, Tedim, 1970-1977.
  3. Pu Ngul Khua Thang’ Laibu: Suante Beh Tuanpupate Khangciaptehna, 1970.
  4. “TUANPUPATE ZOLADAWNG PHUAHTE”  pan Pi Chin Niing Late, Lunmual-Philnak khuasatna Tangthu tom ciaptehna laidalte pan muhkik pawlkhat.
  5. “PHUTTHANG INNKUAN LAIBU” (Unpublished Copy), 2012, Tedim.
  6. Ngin Suan, “KAALZANG SUANTE BEH KHANGTANGTHU LEH KHANGSIMNA”, 1078, Tedim.
  7. Langh Go Kap, Pa. “PU GENZO KHANGTANGTHU LEH KHANGSIMNA LAIBU”, 2011, Kalaymyo.
  8. “PU LUAHLANGH BAWNGH KHANGCIAMTEHNA LAIBU”(Unpublished Copy), AD.2000,Tedim.
  9. ThuamZaChin, Pa & Rev. PumKhanNang (Zomi Encyclopedia), “GENZO KHANG CIAMTEHNA LAIBU” (Unpublished Copy), 2012, Tedim.
  10. PHAILENG KHUA TANGTHU: ZOMI ENCYCLOPEDIA (Unpublished Copy), 1991, Tangthu kaikhawmte: Pu ZenKhanCin, Pu NgulHehNang & ZE (Rev.PumKhangNang, Tedim).
  11. LUNMUAL KHUA TANGTHU: ZOMI ENCYCLOPEDIA’ Unpublished Copy, 1990 & Revised in 1998 by Rev. PumKhanNang, Tedim). Consultants: Pu SianZaThang, Rev. CinPau, Pu ThualGo, Pu ThualKhanDal, Pu NengZaSut, Sia KhupKhanTung: Lunmual, Tedim Tsp).
  12. LALTA (PHILNAK) KHUA TANGTHU: Zomi Encyclopedia’ Unpublished Copy, 1990). Consultants: Pu ZenKhanCin’ Lai, Rev. LuaiGoThang, Pu DaiHehNang: Philnak, 1990).
  13. MUIZAWL KHUA TANGTHU: Zomi Encyclopedia (Unpublished Copy, 1989-1990). Consulttants: Hausa DalZaKhai, Pu GinDoLian, Pu ZenKhanThang, Pu KapKhanThang, Muizawl & Siapi ThangSuanDal (Keizang), Tedim Tsp).
  14. TUILANGH KHUA TANGTHU: Zomi Encyclopedia’ Unpublished Copy, 1990 by Rev. PumKhanNang, Muvanlai Literature, Tedim. Consultants: Sia ThangSuanMung, Pu KhualGo, Pu VumZaGin, Pu KhamZaLangh, Siapi TuanCin … Tuilangh, Tedim Tsp.)
  15. Carey, Bertram S. & Tuck, H.N. “THE CHIN HILLS”, Vol. II. First Print 1896.  Reprinted & Published in 1976 by Firma KLM Private Limitted, Culcutta-700012 on behalf of Tribal Research Institute, Aizawl, Mizoram. Rf: Ciimnuai – p. 8, PhaiLeng – p.10; Saizang – p. 11, Kaptel – p.15, Mwelyaul (Mualzawl) – p 16.

Thudot Pupite:
  1. PU KHUALKHUATHANG: Pu K.K.Thang in Pu Phut Thang’ Tute Tangthute Pa ThuamZaChin tung ah ageenna bang… 1968, Tedim.
  2. PU NGULKHUATHANG: Pu N.K.Thang in Tuanpupate Tangthu akanna tungtawn in Kaalzang pan Pu Phut Thang’ makaihsiamna tawh Ciimnuai ah Tuidim ding inakipaipah ahihna thute, Mualzawl khuasatna thu(1869), Lunmual khuasatna thu(1896), Philnak(1920) khuasatna Tangthute Khangham thuciamtehtheite genna aciaptehnate uh agensawnkikna leh midangte hongciaptehdaan akitheilaisunte ngah bangbang gawmtuahna.
  3. PU GINDOLIAN: Pu TuangNeng’ Innuante Muizawlte asuahna tawh kisai Muizawl khua khanghamte sung pan Pu Gin Do Lian(Gualnam) in Muizawl khua ah Suante Beh alutna Pu TuangNeng pan Pu Bel Thual leh Pu On Khualte unau tangthu  hong gen bangbang!

              PHUTTHANGNET                                                           SUANGPHUT RESEARCH & MEDIA

Peng Lam Tangthu



  
Peng Lam pen Ciimnuai pan piangin Ciaugal hong kai hi. Tonsim a kici Champhai ah hun khat laiin ukpi in om ngei hi. Peng Lam tangthu pen a kilim gen mahmah hangin a tangthu a ban taka gen leh gelh om lo hi. A kipehtawi toto zong hi kha dingin upmawhhuai hi. Ahi zongin a tangthu pawlkhat pen a man mah hi. French numei tangthu kan khatin zong hih bangin ci hi: “Chin mite in tangthu a bul leh a tawp neilo Peng Lam tangthu nei uh hi,” a ci hi.

Tedim Simmi in Peng Lam kici a, Kukite in Beng Lam ci a, Hmarte in Surbur ci in, Mizotein Chhur ci uh hi. Hmar tangthu khat in Peng Lam pen hmar namte sungah Darngawnbeh, Khawbungbeh, Hrangchalbeh leh Ngurte beh a suan pa hi ci-in ciamteh uh hi.

Peng Lam in zi nei a, a min pen Thai Rong Chong hi. A sanggam dangte min – De Van Thang, De Van Ngul leh Si Van Lal te ahi uh hi. Khatvei a sanggampa Si Van Lal in Peng Lam kiangah kamsangte thugen bangin a gen in ah, “Nang pen mi minthang khat nong hi ding hi?” a ci hi. A cih mah bangin hun khat laiin Hangsai tawh Tonsim zangah mi tul sagih (7000) uk in om kici hi.

Khatvei Peng Lam in a galte a buk sungah a om leh om loh cian nuam hi. A buk gei a tun ciang, “Ni dang ka buk ka sap ciang hong dawng ahih ciangin, tu’n sam ningin hong dawn kei leh ka galte om hi inteh,” aci hi. Tua leh a gal panin, “Buk aw” ci in a sam hi. A buk in dawng lo hi. A dawn loh tak ciangin ka galte om a, hong dawng ngam lo hi’n teh? ci in khatvei a sam kik hi. A sap kik ciangin a galte in, “A buk a sap ngei a dawng ngei khat hi ding hi,” ci in, “Hawi” ci in a dawng uh hi. Tua bek leh Peng Lam in a galte om hi cih thei tel ahih manin, “Gal om ei,” ciin a tai hi.

Peng Lam a galte in nungdelh uh a, a mah zong a tawl ciangin singluang nuai khatah bu hi. A galte in a omna theilo in a singluang tung pan khuadak a, a singluang teipi tawh a khawh uh leh Peng Lam in, “E, nong khawh ka huau-huau ding uh ahi,” ci hi. A galte in, “E, hiah om ei,” ci in delh leuleu uh hi. Tua leh amah singtung kah a, a galte in a sulzui thei nawnloin cimawh in tua a sing kahna nuaiah an a ne uh hi. An a nek uh leh a naupang tata in an tang lian tata tawi a muh ciang, “E, a naupang tata in a tang lianlian tawi ta luau luau,” a ci hi.

Tua leh ‘hong kum in’ a cih uh leh Peng Lam kum nuam lo hi. Tua leh a sing bul phuk sawm uh hi. Phuk-a amah thahlup sawm uh hi. Tua leh Peng Lam in, “Kei nong thah uh leh pama mim hongte ka that khin ding hi. Tua lo zong galkap hangsan tampi khua ah ka nei lai hi.” (Amah’n galhang acihte pen naupang bangmah thei nailote hi). A galte in, “Na galkapte bangci bang taka hang uh hiam?” “Kei galhang neihte pen, ak-ekmucik ne ngam, temta hiam lai a suangtat sat ngam khawng ahi uh hi,” a cih leh a galte’n hangsantuak salua ahih manin man ngam loin a khah leuleu uh hi. Khatvei a galte in man kha hi. A khut a nunglehhen sawm uh leh Peng Lam in, “Hih bang hong hen kei un, ka kipek khia pah ding hi. Ka kiu kong ton dinga, ka ban bul tawh nong kan khawm ding uh hi. Tua hileh ka taikhia thei kei ding hi,” a ci hi. A cih bangin a galte in zong a hen uh leh a khut zan in kiphel khat suah ziau a, taimang leuleu hi.

Khatvei a galte’n manin Bual li laizangah a tai khiat theih not loh na’ngin khai uh hi. Kipek lelah a nuai tuili ah kia ding, a gei lah ban zo loin cimawh in a om laitakin Saiha zuak khat tua lampi tawnin hong pai hi. Tuapa kiangah, “Zawl aw hong hon in, nong hot kei leh hong sat ning,” a cih leh tua Saiha puapa in zong a sat ding lauin a honkhia hi. Amah a suahtat tak ciangin, “Zawl luai dih ve, nuam mahmah,” a cih leh a lawmpa zong luai paha, tuili laizangah a taang hi. Tua leh Peng Lam in a Saiha teng inn ah a ciahpih hi.

Peng Lam inn a tun ciangin a khuapihte in lamdang sa, “Hih Saiha te koi pan a na muh hiam?” ci in a dong uh hi. Peng Lam in, “Hua pamah tam mahmah, noh zong na deih uh leh va pai unla va la un,” a ci hi. A khuapihte in tua Saiha bangci lak ding cih dong uh a, Peng Lam in hih bangin hilh hi. “Pasal khempeuh in Belsan na kong uah hen ciat unla, tui sungah tuak suk le ucin kei muh bang Saiha hoih pipi na mu ding uh hi. Hih kei kong puakte pen a hoihlo pawl hi zawlai hi,” a ci hi. Khua papite zong Belsan a kong uah khih in tuili gei va tung khengkhang uh hi. A tuak ngam omlo in a gei pan gal-et diamduam uh hi. Tua leh Peng Lam in thakhat in mi khat sawnkhiatsuk khat suah a, “En vuau, en vuau, huapa in a hoih tata teng ei,” a cih leh a geia khatpa zong tuakkhat suah in a banban in hong tuak uh a, a vekun tuakkhia khin uh a, a Belsan sungah tuidim ahih manin kuamah hong thokhia to kikthei khat zong om lo in a vekun si khin hi.

Khatvei Peng Lam in Haigah lo in a kung tung kah to hi. Haimin kham Zulei khat a bungbulet a a tuaksuk (a kum suk) a mu hi. Amah zong a kum ciang Zulei kum bangin a lu lei lam ngain a kum leh a lu hai bul kikhawh suk na hi. Tang theilo in sibup in tawlkhat om hi. A khanlawh ciangin a lu-i tukna pen, “E, hih lai Sai pai hi maw, a khap khawng na om ta deda,” a ci hi. Tua leh pai a sawm leh a kiatna gim sim ahih manin nuam takin a pai thei kei hi. “E he, kei a gim hi khawng ve’ng e,” ci in a kipuakna ding inn ah namkhau la in amah mah a ciah hi. A hai phung mahmah hong tung kikin a namkhau pen a taw-ah khih in, amah mah kipua in inn ah a ciah hi. Mi’n, “Peng Lam aw, a bangci na hiam?” a cih uh leh, “Ka ci na a, a kipua hi’ng e,” a ci hi.
Khatvei gamlak ah pai a, ahih ding thei khollo hi ding hiven, a zangbal naangpan in a kiatkiat hi. Tua laitakin a galah Sakhi hawk khat suah a, a zang kiattan kha hi. Ding to a, a kiim a et leh a zang a kiattan mu hi. “E, tua Sakhi hawk in hih khawngah a kal nusia veh,” ci in thakhat in a kam sung den tohna a, “Uih ta ngeungau lai tei,” a ci hi.

Khatvei Peng Lam Tawbingte khua ah Siavuan va kineih hi. Tawbing khuate kiangah, “Na nau uh a tawbing hong bawlsak leng nuam taka ektha thei pah ding uh hi,” ciin innka tang dawnah amah’n a ektha in paisak zangzang hi. A khuate un zong muang uh a, nau tawbing teng hong paipih uh hi. Peng Lam in a taw-ah ciangkang a kam dongin siatto in Bem sung khatah khia suk pahpah hi. Peng Lam in, “Zingciang na en le ucin a taw na vang khin ding hi,” ci in ciahsan hi. Nupite nau tawvang zingciang nei ding ciin kilawp thei mahmah uh hi. A zingciang a et uh leh nau teng na si khin hi. Khat naang lai a, nupi nih in, ‘kei nau’ ci-a a kituhna lam uh ah tua natawm si leuleu hi.

Khatvei a lawmpa tawh mi khua khatah a pai uh leh misi khat om hi. Peng Lam in “Hih a bangci hiam?” a cih leh a lawmpa in, “A si hi,” a ci hi. Peng Lam in umlo in, “Hih pen a ihmu hi,” a ci hi. A lawmpa in, “A si hi, khoih ve a bil zong a vot veleh,” a cih leh a bil na vot deldal hi. Tua leh amah zong khatvei a lampai laiin huih leh guah in mut gawp hi. A bil a khoih leh vot ahih manin, “E, kei zong a si hi khong ve’ng e,” ci in lamlai ah a lum hi. Mi khat hong pai a, “Peng Lam aw, bang tuak na hia, hih khawnga na lup?” a cih leh, “A si hing,” a ci hi. “A si in lah na paupau thei lai a,” a cih leh, “En ve, ka bil zong a vot veleh,” a ci hi.

Khatvei lampi ha a pai laiin Sakuh tai lai khat mu in matsawmin a delh pah hi. A delhdelh leh Sakuh in singluang khat tuakin a tai nading theilo in a kipei ciingtuung hi. Peng Lam in, “Hih lawmlawm kan zolo,” ci in a singluang khaisak a tua singluang nuaiah Sakuh lutin a tai suak hi. A delh hangin a pha zo nawn kei hi.

Peng Lam zi neih hun ta ahih manin a nu in zi neisak hi. Ahi zong a zi tungah a bawldan ding a theikei hi. Zanin a zi in ahih nading teng laklak hi. A zingciangin Peng Lam in a nu kiang ah hih bangin gen hi. “Nu aw nong zi neihsak a awmah uilutpi po a, a kalkawmah meimapi po hi,” a ci hi. A nu in, “Mi hai, tua uilutpo na cih pen na mek ding hilo maw? Meimapi nacih pen ahive na luk ding,” a ci hi. Peng Lam zong ciah pah vingveng in a nu cih bangin va hih hi. Peng Lam in hahkat lua leuleu ahih manin a zi in thuak zolo leuleu hi. Peng Lam nu kiangah va hek leuleu a, “Peng Lam in hong awlsak man mahmah kei,” a cih leh a nu in, “Hong hih ding ciangin umpeu khat na taw nuaiah koih sim in la, na ei, na ei, ci le cin hong hih nawnlo pah ding hi,” a ci hi. Amah zong a teknu gen bangin ahih hi. Tua a kipan Peng Lam in zong hih nawnlo hi.

Ni khat guah hong zu hi. A innkim teng uh tui dim khin hi. Peng Lam in, “Nga khat peuh ka mat khak leh ngen hong khuh dih ning e,” a ci hi. Ngen a khuh leh Ukeng khat man hi. A huanna ding bel sungah a ukeng thatlum lopiin a khiat suk leh len khiat khat suah a, a zi phei tung tu hi. A zi kiangah, “Na tang kei aw,” ci in singkhuah tawh asat leh a zi phei tawh sattan suk khawm hi. A zi in, “Ka phei nong sat kha veleh,” a cih leh, “Ke’n na phei sat keng Ukeng hi ka sat,” ci lian hi.

Khatvei a thangsiah ava vil kik leh Sakhi na awk a, Sahang in na nene hi. Peng Lam in a sa awk lak a sawm ciangin Sahang in na lit neinai zel ahih manin la theilo in ciah a, a zi a hilh leh, “Sahang hi lo maw, tu a kipan a san peuhmah na lauh ding hi,” a ci hi. Ni khat a zi in, “A san peuhmah na kihtaak ding hi” a cih a lungsimah om den hi. A zi in sun khat a nik san innka ah hong pho suah a Peng Lam a lau in kiko ziaizuai hi. A zi in, “Bang hi peuhmah hiam?” ci-a a etsuah leh Peng Lam in a niksan kihta a, a kiko nahi hi.

Khatvei a zi in, “Thang na vil leh a uih hong pua kei in,” a cih leh Peng Lam in, “A uih na cih koi bang hiam,” a cih leh, amah’n a su sawksak a, “Hih bang hi a uih,” ci-a a nap sak leh uih sa lua a, a khut a siak leh suang thu sa tungah siak kha a, sa sa lua in tua pen a kam sungah muam khat suah leuleu hi.

 
 Khatvei a zi tawh lokuan uh a, guah hong zu hi. Bukna buk neilo uh ahih manin Peng Lam in a khutme dawn Ailum khat om tua nuaiah a koih leh a zi in, “Bang nuamtuamsa na hiam?” a cih leh “Khutme kawtlo zong nuamtuam,”  ci hi.
           

 Peng Lam te’n zong nau hong nei ta uh hi. A zi in “Nau na kem inla, theithek dawn liim in i inn hong sut tak ciangin nitak an na huan in,” ci in kuansan hi. Amah zong a ni liim a gen thei siamlo in, “Theithek dawnah na huanin,” a ci sa in, a um a bel teng tawh a sing khul ding teng tawh Theithek dawnah an huan dingin a kahto hi. A zi lokuan hong ciah a, “I bel teng koiah om hiam?” a cih leh, “Theithek dawnah na huanin ci hilo na hi hiam?” a ci hi. A zi in, “‘Theithek dawnah na huan in ci keng, Theithek dawn liim in i inn hong sut ciang na huan in,’ ci bek ing” a ci hi.
           

 Ni khat nau kem leuleu hi. Kapkap in a cihna ding theilo hi. A kahna hang theihsawm in a pum teng a velvel leh a siipnem phudipdip pen amu hi. “E, hih a meima na sa ahi veleh, salkhia leng dam in ciai,” ci in a thakhop in a sal leh a khuak salkhia in a nau si hi. A zi hong tunga, “Nau koiah om hiam?” a cih leh, “Luai sungah ihmu, sun in a luzang meima na sa lua a, ka salsak leh tu’n nuamsa-a a ihmu hi,” a ci hi. A zi in a et leh a nau a sisa in na om hi. Tua ciang a nau uh pen a si cih a nu in hilh a Han ah vuisak hi. A vui ding ciangin Phek-hual sungah zialin a pua hi. Tua pen a puakna lamah a nungah na tawlhkhia hi. Han tung a, a Phek bek a vui hi. A ciah ciang lampi ah ama nau a kiatsuah pen mu a, “E, ei nau bek a si i sak leh mi naute zong na si tei uh hi maw?” ciin lamkhang ah a sui khiasuk hi.
          

  Khatvei a lawmte  khat tawh khua khatah ava hawh uh leh mi’n na dong a, “Na damdam uh hiam, patau khawng om buang kei maw?” a cih leh Peng Lam in, “Om kei,” a ci hi. A lawmin, “Patau om lo, na ta si hilo maw?” a ci hi. Peng Lam in, “En tua bang patau ci khang e, inn kaang buahbuah khawng patau ci bek hang,” a ci hi.
          

  Ni khat Ai-um neite kiangah va hawh hi. A nek sak uh leh lim sa mahmah hi. “Hih bang hiam?” a ci hi. Ai-um hih bang ahih leh kei zong bawl ning ciin inn lamah nawhsa in tai hi. A min bang a mangngilh khak ding lauin, “Ai-um, ai-um,” ci sa in a tai leh suang sui kha in tuk a, mangngilh hi. Tua leh tua ai-um min theih sawm in a tukna teng a vial zonzon hi. Mi’n “Bang hiam na zon?” a cih uh hangin a gen ding theilo hi. Mi khat hong pai a, dong leuleu hi. Ahi zongin gen ding thei tuanlo ahih manin lungngaingai hi. Tuapa in, “Ai-um maw?” a cih leh, “He, he, tua hi ei, Ai-um ai-um,” ci kawm in inn lam zuanin a tai hi.

Ni khat a ni tawh Aisa sawkin pai uh hi. Aisa kua khat sawkin a ni khem hi. “Ka khut Aisa in hong pet,” ci in kiko hi. A ni in a va dawhpih leh a mah’n a kuatawng lamah lehhensuk semsem hi. A ni kiangah, “Hong huh mengmeng in,” ci a, a ni in lah a cihna ding theilo hi. “Pama singbul va dongin,” ci in sawl hi. Singbul va donga, a ni muhloh kalin aleh lamah va dinga a ni in, “Singbul aw, Peng Lam khut Aisa in pet in bangci cih ding ka hiam?” a cih le a langlam pan Peng Lam in, “A ni su lu leh pha in the,” ci in dawng a, amah tai vingvengin Aisa kua ah a khut na khumkik hi. “Singbul in bang hong ci hiam, manlangin ka khut na lua?” a ci hi. A ni in lah gen nuam lo hi. “Va pai kik in la, hua laia Suangtum va dong kik pak in,” a ci leuleu hi. A ni zong pai in va dong leuleu a, Peng Lam zong a muhloh lam pan tua a thu dot pen amah mah in va dawng kik hi. Ani hong pai kik leuleu a, amah zong Aisa kua mah ah a khut na hentum leuleu in, “Bangci hiam na Suangpi dot in,” a cih leh a ni in gen khia a, a ni sulu in ciah hi.
Khatvei mi khua ah Sial lei in va pai hi. A Sial lei in inn a tun ciangin a ek tha hi. Peng Lam in, “Mi’n zong Bel tawvang khawng deihlo ahih ciang ka Sial lei zong a tawhawmpi khat hi khong hilo maw?” ci in a Sial lei pen va khelkik vingveng hi.
A u tawh lo kiveng a, ama-a a khunglam hi in a u aa pen a tawlam ahi hi. A u pen a lotaw uh pan Thanok in na khem tawntung hi. Lau lua ahih manin Peng Lam tawh lo kikhek dingin a kut leh kikhek uh hi. Peng Lam zong a khem mah bangin na khem a, ahi zong amah’n na lau deksuai lo hi. Peng Lam in sun in a buk sungah luai vawh in luai zel hi. Tua pen Thanok in eng mahmah hi. A lo kuan ciah kikal in Thanok a luaiah na luai zel hi. Peng Lam in, “Kua hi peuhmah hiam, hih ka luaia hong luaisim sak zel pang ning,” ci in a liang zawl tungah pang sim hi. A vai ciahin kibawl a, a liangzawl tungah a buksim leh Thanok hong pai a, luai dinga a hong kipat laitakin Peng Lam in man hi. Thanok in, “Hong khah in,” a cih hangin Peng Lam in, “Hih na Sakibuhsuak hong pia lecin kong khah ding hi,” a cih leh Thanok in, “Hong khah lecih kong pia ding hi,” a cih leh Peng Lam in “Hong pia masa in,” ci a, tua ciang a Sakibuhsuak pen pia hi. “Bang ci zat ding hiam?” ci leuleu hi. “Hih tawi in, Sakibuhsuak” ci lecin, na lotaw pan buh bekbek hong piang nainai ding a, na lokhung pan sial bekbek hong piang ding hi” a ci hi. Tua zawh ciang Thanok a khah hi. Peng Lam in “Sakibuhsuak” a cih leh a cih mah bang Sial leh Buh hong piang nainai hi. Tua-a kipan in Peng Lam hau mahmah hi. Hih banga a hauh a theih tak uh ciangin a khuapihte un a suhsak zia ding ngaihsun uh hi. Ni khat a veng pa in, “Peng Lam na inn kang ei,” a cih leh amah zong a Sakibuhsuak a kaatding lau in inn pua ah paih khat a suah leh a vengpa in na topsak pah hi. Tua a kipan a taan leuleu hi.

Sun khat pen Peng Lam in a khuapihte uh Nga benga a pai kal un a mei phualvuh teng na sukmit sak dikdek hi. A ciah uh ciangin kuama’n mei neilo uh a, a kan uh leh Peng Lam bekin mei-am a nei hi. Lak ding a va nget uh ciangin, “Lak khat hih khat,” na ci hi. Mi’n zahpih in, “Peng Lam zanghuk,” ciin nehpik in a ciahsan zel uh hi. A tawpna ah meigong khat hong pai a, va la hi. Meigongnu in mei nei cih a theih uh ciangin a ma kiangah lak a sawm uh leh, “No zong va la lel ve vua ei zong i lu i taw a i lei hi lo maw,” na cihsan hi.

Khatvei Peng Lam te nupa suk tungah lum uh a, a nupa un a laita ding kituh niloh uh hi.  Ni khat Peng Lam a nu in, “Lam aw, mi’n zong sum peipei nang zong na pei tei ve,” a cih leh Kamu akguaciang dawnah khih in a pei leh peimang hi. A nu in, “Tua bang ding hilo, tu khawng hei khawng na sek ding a, tua in Vaimim khawng na khekna kei ding maw?” a ci hi. Amah zong tu khawng hei khawng sek in mi khua ah Vaimim va khek hi. A Vaimimtang pen a zinte Ak kahlei tung ah koih a, “Na Aklui un ka Vaimim tang a nek peuhmah leh Ak ka tangh ding hi,” a ci hi. Ak gilkah dingin hong pai a, kahlei tunga Vaimim tang pen hong ne takpi hi. A aklui uh tang pah hi. A zan ciangin misite kiangah, “Na misi uh hoih tak cingh un, ka ak hong nek sak peuhmah leh na misi uh tangh ding hi’ng,” a ci leuleu hi. Amau lau kisa lim cin zawzen napi khuavak kuan ciangin zanhak pawl a ihmut uh suakin ihmu khin uh hi. Tua laitak in Peng Lam in a misi ak a pet sak hi. Peng Lam in, “Ka cih mah maw, na misi uh hoih tak kem un ka cih, ka ak hong neksak takpi veleh, tun na misi uh tangh ning,” ciin paipih hi. Sai cinghpa lampi ah a misi koih a, hong pai tak ciangin, “Na Sai in ka pa siklum hi, tua ahih manin na Sai ka tangh ding hi,” ci in a Sai a tangh leuleu hi. Tua ciang a Sai paipih in Tho khat mi khat in samzang tawh khih in “vivi” ciin hamsak vilvil hi. “Na vivi leh ka Sai kikhek ni,” ciin kikhek leuleu uh hi. Tua khit ciang numei tui bel a pua a hong pai ‘kiling kiling’ ci-a ging pen deihgawh leuleu in, tua tawh kikhek leuleu a, a tui ama puak banga puak a sawm leh pua thei lo in tukpih a, a khawtaw dong tuksuk a, a ekteh liangin tuk a, si ta hi kici hi.

[Peng Lam tangthu pen gendan tuamtuam, theihdan tuamtuam tampi om hi. Tua a kibang lo khempeuh hih laibu sungah gen ni cileng laidal in zong hong cinlo ding ahih manin hih a kigen bang pen khat ii gendan bangin i ngaihsut lel ding hi. Agam agam leh sim leh mal sak leh khang gendan zong a tuam ciat hilai hi. A thubul lian kuama’n lai tawh pansan a gen thei omlo ahih manin a kigendan pen gendan khatin i ngaihsut theih ding hi. Tangthu dang a kibanglo khat pen Temsawnpa leh Gal Ngam, Hang Sai te tangthu khawng hi. A dangte pen a kibang pian khin hi.]
           


 Gen dan kibang lo ka cih nopna in, Sim lam Chin (Zomi) leh India gam Paite te gendan leh Mizote gen dan, Kukite gendan tawmtawm in kikhiatna om ka cih nopna hi. I vekin Chin pana piang Zomi hi a, Zomi pan- Mizo, Paite Baite, Hmarte, Pawite, Gangte, Ralte, Zoute, Simte, Sihzang, Tedim, Kuki, Lakher, Khalkha, Falam, Ngawnte, Khiangte, Masho, Khumi, Asho, Khaizo, Pansaizo, Suleizo, Zotung, Zophei cih bangin mi i bat theih zawh lohna dingin i kikhen neunau hi. Hih pen ei Zomi kamsiatna lian pen hi.
 

 Hau Za Cin
Phuitong Liim