Nang koi pen hoih na sa a.

Leitung paiziate kikhelkhel in van le nate a thakthak om toto hi. Pilna a thak siamna athak, nisim nuntakzia nangawn athakthak in kikhelkhel hi. Nidang I nuntak ngei dan in kiom thei pha nawn lo hi. Hih bang khua hun sungah mihingte thu pomzia, thungaihsutziate zong kikhel toto hi. Thu ngaihsutziale thupomzia tuamtuam te ( philosophy ) gentelna nam tampi om dinga hih lai ah ahuampi in khenpi 3 in a khen mipilte thupomzia pawlkhat I kikum ding hi.

 Tua thupomzia nam te in
 
1)  Formal Logic ( Siingkuang le Aikuang thupomzia )
2) Dialectics        ( Lengtong Hoih thupomzia  )
3) Trialectics       ( Suangthu Thum thupomzia )
cih bangin nam thum in na kisuut hi.
 
( 1 ) Formal logic  ( Siingkuang le ai-kuang thupomzia )
 
Neino tangthu sungah Lusuangte in Neino a deihgawh uh ciangin Nantal in pia nuam hetlo hi. Neino in zong Nantal mah tel zaw hi. Tua ciangin Neino in Nantal le Lusuangte nek dingin an bawlsak a, khat pen singkuang hi in a khat pen aikuang ahi hi. Nantal mai ah singkuang koih sak a, Lusuangte mai ah aikuang koih sak hi. Ahi zongin Nantal in Ai-kuang ne kha veve ahih manin sih lawh hi.
Tua ahih manin hih thupomzia pen “ Siingkuang le ai-kuang thupomzia” (Formal Logic ) ci in min I pai hi. Thu nam nih bek om a, khat pen nuntakna ci in a khat pen sihna hi cih thupomzia ahi hi.
 
( a ) Thu bulletzia
 
Hih thupomzia abulphuhte in na khempeuh ama mimal muhna ama theihna bek tawh tehkak hi.  Khat vei atheih ngei amuh ngei thupiang khat  pen apiang tawntung dingin la pah hi. Khuahun paizia le thupiang tuamtuamte zui zolo hi. Na khempeuh kikhel mengmeng loin kip tawntung zaw hi ci in sang hi. Na khempeuh a kizom dimdiam in mu loin, ama ut khat peuh bul let mahmah hi.
Nate thu ( sciences ) pilna lam ah zong hih thu thubulletzia pen tuma kum 2500 val Socrates te hun pan kipan Isaac Newton hun dong  akizang thuppomzia ahi hi.
 
( b ) A lim le mel
 
Hih thubulletzia aneite in na khempeuh a hi linlian in mu uh hi. Avom ahih keileh a kang.  Kapawl na hih keileh ka lang. Ahoih keileh a sia. Piangthak maw piangthaklo. Ong it maw ong mudah. Ci lianlian hi. Tua banah Gtn;  Guta hi ci in  atheih ngei khat pen a khantawnin a guta ding mah in ngaihsun hi. Party khat peuhah member ahi ngei khat pen a khantawnin member ahi dingin ngaihsun hi.  Apa lasiam ahihleh atate zong la uk le lasiam dingin um pah hi. Khua le tui, beh le phung siksan in thugen nuam diak hi.
 
Na pil nopleh, na hauh nopleh, na siam nopleh, khantohding I ut leh, kipumkhat ding I ut leh cih bangin na khempeuh gen lianlian lel hi. Ama muhna ah na nam nih ta bek om sak hi.
 


Na khat peuhpeuh a et ciangin na dangdangte tawh a kizom dimdiam in en loin a malmal in en zaw hi. Suangtum pen akhiatna gen beh kul loin kitel ciat hi.  Ahi zongin tu hun ciangin na tampi a kigawm ciangin na khat a piang pan tampi om ta hi. Gtn; Mawtaw, mawtaw khat a pianna dingin apei, a set, a body…, nam tampi a kigawm ahi hi.  Hih dan ciangin buaihuai sa mahmah hi.
Tua tawh kizomin a theihbatloh le a zak ngeiloh thute ahih leh amah tawh a kisailo dan in ngaihsun in kitheihmawh bawl ziau lel hi.
 
Alung kham huai mahmah thu ah, hih thupomzia a lente in thu hamsa khat peuh a tuahkhak ciangin paulap zonga midang khat peuh mawhmat nuam hamtang hi. Abeisa a guallelhna khasiatna thangpaihnate phonglo kikkik a, mi pawlkhatte mawhna khialhna suaksak kik uh hi. Hih gamtatzia pen tu laitaka mi ngongtat  IS te gamtatziate hi pah hi. Hih dan thupomzia a nei pen mun khempeuh ah om kawikawi hi.
 
( 2 ) Dialectics ( Lengtong Hoih )
 
Lengtong Hoih tangthu I et ciangin Lengtong Hoih te unau pen a ki it mahmah bek hi loin, pilna siamna hatna zong nei mahmah uh hi.  Amau utna deihna le kisapna khempeuh a kicingin nei zo uh a, van laizanga om “ Aksi nel-kai” nangawn a la zo uh na hi hi. Na khat peuhpeuh a sep uh ciangun zong a hi sinsen, a hi linlian bek deih uh a, a inn kongkhat nangawn kamsel bek tawh a kihong thei pan ahi hi. “Hanciam peuh leng na khempeuh piang thei hi. Van a aksinel kai nangawn kila thei hi.” ci in na khempeuh maingap mahmah uh hi.
 
Kawl mangpa in lui gei ah Lengtong Hoih sam a zialzial leh theipum cia pha ahih manin  “ Asam zong sua, a mi zong hoih in teh” ci  in ngaihsun a, a nasemte zongsak pah hi. A ngah dongin hanciam hi.
 
Lengtong Hoih in a sanggam pa tawh nuamtakin  a nuntakkhop theihna ding lunggulhna tawh  anau Munei Thangdal ahi vahui pen ciampeek tawh satlum giap ngam hi. Ni sagih khit ciangin  tangval melhoih mahmah khat in thokik sak kik a, kawlmangpa innsungah a unau un nuamtakin om uh hi.
Tua ahih manin  khantohna, hoihna, gualzawhna,nopna le lawhcinna te mihsuan gige in pilna siamna hatna tawh hanciam takin mainawtna le kalsuanna pen Lengtong Hoih thupomzia (Dialectics) ci in min I vawh hi.
 
Hih kammal pen Greek lai in Dialego cih kammal pan piangkhia hi a, Kam kinial, kisel tantan cihna ahi hi. Thukhat peuhpeuh kikum in kisel ngeingai leng adik aman thute ong kilangkhia hi cih thupomzia ahi hi. Hih thupomzia pen Aristotle te Socrates te in amau hun lai in na lim zat mahmah khin uh hi.
 
Thu bulletzia
 
Hih thupomzia a lente thubulletzia pen a tuam hi leuleu hi. Na khempeuh kikhelkhel hi ( Everything change ) ci uh hi. Thuhaksa tampi le buai na tampite I kantanzawh ciang bekin Kikhelna khantohna picinnate kimu thei bek ding hi ci in ngaihsun uh hi.  Na khempeuh kidemna vive hi a, mun khempeuhah a gualzo le a guallel om tawntung hi ci uh hi. Apil asiam ahanciam zo te adingin na khempeuh piangthei hi ci in ngaihsun hi. Thu khat peuhpeuh ah ei deihna thupi mahmah ahih mah bangin mi dangte muhna zong theih huai hi ci in ngaihsun hi. Hih thupomzia a zangte in dinmun le thukiplet khat siksan gige in thungaihsun tawntung uh hi. 
 
Lim le mel
 
Siingkuang le aikuang (Formal Logic) te in na khempeuh namnih in akhen ziau hangin Lengtong Hoih (Dialectics) thungaihsutzia a zangte in tua Thu nam nihte a kido,  akidem, a kigawi gawp hi ci uh a, atawpna ah a manzaw ahoihzaw te gualzo tawntung hi ci in ngaihsun hi.
Hih thungaihsutzia tungtawnin mipilte in leitung tangthute a kizom diudeu in sut kik thei uh hi. Tu ni dong mah hih thu pomziate siksan in gamvai minamvai a kigel a hi hi.
 
Thupiang khat peuhpeuh a om ciangin tua bang a pian theih nading a hang nam khat ta om sak lianlian hi.  Gtn; Kawlgam suahtakna I ngahna pen Bo Aung San hanciamna hi ci ziau lel hi. A lawhcing mi khat om leh thudang kan nawn se loin “ A hi ding mah hi. A nu thupha a sang hi. A pa thupha a sang hi.” cih danin mu ziau hi. Tua mah bangin a tuahsia a tasam khat om leh “ A thuak ding mah hi. A vawh bang a at ai ve” cih san thei hi. Nupa kitawng khat a om ciangin a man le a khial om sak hamtang hi.

 Lengtong Hoih thupomzia pen anuai a Suangthu thum thupomzia sungah a kicianzaw in gen lai ni.
3. Trialectics ( Suangthu thum thupomzia)
 
Leitung Pilna le nuntakziate nakpi takin ong khantoh ciangin a om sa thupomziate tawh a kitukalh bek hi loin a kileh bulh nangawn mun tampi ah om kawikawi hi. Gtn: Ka pawl maw  ka gal cih namnih  tawh a kibuai mahmah hangin pawl lah ahi lo gal lah ahi lo bek thamlo ei ong theikha lo zong mi tam cihtakin tam hi. Tua mah bangin Democracy ngah leng khangto ding cih lametna a liat mahmah laitakin Democracy kician mahmah na pi a khangto mahmah lo gam tampi a om mah bangin Democracy hi lo napi a khangto mahmah gam tampi zong om kawikawi hi. Numei hihna le pasal hihna nangawn deih bangin a kikhel thei khuahun hi ta hi.
 
Pilna khantohna hangin kikhelna manlang mahmah a leitung pen khuano khat bangin a kigen mah bangin apiang thei dingin a kingaihsun vetlo thu tampi piangpiang mai hi.  Hih bang thute hangin mailam thupiang ding nangawn bangmah a kigelkhol thei hetlo khuahun sungah kiom ahih manin thupomzia zong a thak a kizong leuleu hi ta hi.
 
Sanginn sunga I sin tangtang Geometry ( Tincha 2  )laibu pen tuma kum 2500 hun lai a kibawl hi a, behlapna le puahphatna om loin tu ni dong ciang akizang suaksuak pilna thubu ahi hi.  Tua pilna tawh Nate khempeuh kilemtuah in kikantel hi.  Inn lamna ah hih pilna kizang hi. Lampi bawlna, lei bawlna, mawtaw bawln, vanleng bawlna, ni kha le aksite thu thukantelna nangawnah hih pilna kizang hi. Hih zaha thupi  Geometry kici pilna thu pen ahuampi in gen ding hi leng, thubul nam thum ( a dung  x  a vai  x  a sanna ) siksan in Nate thu kantelna cih theih ahi hi. Hih theory pen ei kamin “Suangthu thum” thupomzia  (Trialectics ) ci in min ka na pia a, tuni dong ciang munkhempeuhah a kizang ahi hi.
 
A.Thuhualpi
 
Hih thupomzia a zangte in leitungah a kip a kho bangmah om lo hi. Na khempeuh a kikhelkhel hi lel hi. Singkum lopa suangtum .., cih te zong tu le tu dinmun bek hi a, a tuamtuam in a kikhel toto hi lel hi. Gtn: Singluang pen mei tawh kimu leh meikuang pianga, meikhu, mei am le vut in kikhel hiau hi. Akl, singluang pen muatsuak in leivui piang hi. Akl, Singluang pen lei in vuk cip in suangmeihol piang hi. Hih kikhelna pen mihingte bawl tawm theih hi lo a, a mah le a mah in a piang hi ci hi.
Lengtong Hoih thupomzia in na khat peuhpeuh a hoih zaw ding in kikhel toto hi ci hi. Thupiang khat peuhpeuh in manawh khat nei ciat a, tua mun a tun matengin a paipai ahi hi ci hi. Hih thupiang le kikhelna a om theihna dingin mihingte in tawsawn thei hi ci in pom hi. Ahi zongin Suangthu thum (Trialectics) thupomzia in Nate khempeuh a kikhelkhel hi a, kikhelna pen a ma pianzia taktak hi zaw hi ci in pom zaw hi. Kikhelna pen a hoihlam zong hi thei in, a sia lam zong hi thei hi ci in pom hi.
 
B. A kibanglo nam nih.
 
Na khempeuh a kibanglo vive a kigawm nianua hi a, khat le khat kibang vetlo hi. Tua a kibanglo nate khat veivei kigawm a, khat veivei ciangin kidemin kinawk kipalgawp hi ci in Lengtong Hoih (Dialectics )te in ngaihsun hi. Kidemna pen a om tawntung thu in ngaihsun in kipawlna le kigawmna pen tawmvei sung thu hi ci in pom hi.
 
Ahi zongin Suangthuthumte leuleu in tua nate khempeuh a huampi in sang khawm miemei hi.
Gtn; Nupa khop pen kibang hetlo hi. Khat numei hi in khat pasal ahi hi. Lengtong Hoih thupomzia a zangte in numei le pasal a kibang hetlo nihte a kigawm a kizom hi ci in mu hi.  Suangthuthum te leuleu in numei le pasal a hih manin a kigawm a kizom mah hi lel hi ci hi. Nupa kikal kitot kiselna kam kinialna a om ciangin Lengtong Hoih te in a man a khial om sak uh hi. Ahi zongin Suangthuthum thupomzia a zangte in nupa cih pen a kitawng thei mah hi lel hi ci in ngaihsun ziau hi.
( Aban ah Lengtong Hoih thupomzia pen LHT le Suangthuthum thupomzia pen STT ci in ngelh ni. )
 
C. Buai na
 
Mun khempeuh ah kidemna le buaina om tawntung hi ci in LHT  te in pom hi. Kidemna le buaina pen nampi nih in khen a, sunglam buaina le pualam buaina ci hi. Sunglam buaina le kinawkna a hat mahmah ciangin kikhelna lianpite piang zo hi ci in pom hi. Ahi zongin  STT te in buaina le kidemna pen a piangthei thu le a kisam thu khat in ngaihsun hi. Buaina tuamtuamte a malmal in khen loin hih dan zong om thei zelzel mah hi ci in a huampi in sang hi.
 
Nisim nuntakna sungah zong LHT in buaina khat peuh a om ciangin pawl le gal ci in khennih suah lian a, STT te leuleu in pawl lah a hi lo, gal lah a hi lo pawl om sak lai hi. Gtn; Gam vai ah  LHT te in Kumpi le langlam party ci in khen ziau a, STT te in kumpi lam le langlam party ban ah kipawlna( civil society ) tuamtuam zong om sak  lai uh hi.
 
LHT te in gualzawh ding thupi sa uh hi.  Kidemna ah gualzo khawm ngeingai ding cih bangdan hi sa theilo hi.  “Thankik aw kei hasia le nang ha pha kikhek ni” ( Win – Lose Theory ) cih dan hi mai hi. STT te in buaina le kidemna, gualzawhna guallelhna cih te a om den thute hi a, khat le khat kisangsiam peuhleng a hoih hi lel hi ci in pom zaw hi. Democry thubullet zong hih thu mah hi bulpi pen hi. Ei hihna ciat tawh suakta takin om dimdiam theih ding hanciamna hi lel hi.
 
D. Gel kholhsa hiam
 
Mipilte in a buaipih tawntung thu namnih om a ( a ) Leitung le piansak nate pen a ma tawm in a piang khia hiam ( b ) Ngaihsutna le ngimna khat tawh apiang ahi hiam cih a hi hi. Hih dotna pen a nih tuakun (LHT le STT ) ( b ) na sang khawm bilbel uh hi. 
Ahi zongin a sanzia uh kibang lo hi. LHT te in ama upmawh thu bulpi khat siksan in hih thu pen a hi takpi hi ci in kipsak mahmah hi.  STT te leuleu in thubulkip khat bek hi loin, tampi om dinga, I theih khak loh thute ban ah I theihzawh loh thu zong om lai ding hi ci in pom hi.
Mihingte in ahang I tel zawhloh thupiang tuamtuam a om ciangin “lamdang tak ei, kampha tak ei, hampha tak ei, kamsia tak ei” ci in i gen ziauziau thute pen STT te in mihingin a muhna le a theihna ciangciang tawh thu a gengen uh hi bek hi ci in pom hi.
 
E. Nusiatna
 
LHT te in thu khat peuhpeuh ah a kidempihte le  a langte taisan in nusia uh hi. Tua bang ciang bekin khantohna, ahoihzaw picinna le kikhelnate piang thei pan hi ci in pom hi. STT te in akinusia le a kitaisan cih dan in ngaihsun loin a kilom khawm toto, a kilam khawm toto hi ci in pom zaw hi.
Gtn; Nupa khat in a tate inn a tuan sak ciangin a kikhen le a kitaisan uh hi lo hi. Tua bangin a banban in khang tampi inn kituan toto a, mun tuamtuam ah zong kilal kawikawi hi. Tua khit ciangin minam tuamtuam le pau tuamtuam ong piang to ahi hi. Hih pen a kinusia le a kitaisan hi loin a kilam toto ahi hi.
 
F. Kizopna
 
Tu laitak I muh van le nate pen tawl khat sung a om pak van le nate hi a, mihingte in min tuamtuam a piak hi lel hi. Tua Nate kip tawntung lo hi. Ama hihnate a kip hun tonno sung bek ahi hi. Ama hihnate a kip theihna dingin ama sunga Kizopnate a om ngei bangin a om sung bek hi pak hi. Tua Nate kizopna kikhel leh Nate a dang khat in piang to pah hi. Gtn;  Gua tawn khat pen tu laitak guatawn ahih hangin khutsiam khat in tutphah in bawl leh guatawn panin tutpah suak lel hi. Tua tutpha pen ama sunga om Kizopnate a ngei bangin a om sungteng tutphah hi a, kizopnate a kikhel ciangin sing, nin, ciangkang …, cih danin kikhel leuleu hi.

 Tua Guatawn pen hun khat sung guatawn hi a, a tawntung in guatawn hi lo hi. Amasung kizopna a kipsung teng hi pak hi. Thu dangdangte ah zong tua dan vive mah hi pah hi. Tonno sung a om pak Kizopna te pen a kipsemsem zong om a, a kiplo semsem zong om hi.  Tua kizopna te a kikhelkhel hangin khat le khat a kitaisan le a kinusia cih bang hi tuan lo hi. Ama pianzia khat hi lel hi. Gtn:Haitang ( a lui ) si a, haikungno ( a thak ) piang hi ci in LHT in pom hi. Haitang le haikung thu bek ngaihsunpi in nei hi. STT in haitang le haikungno banah tua tegel kizopna zong thupi sa hi.  Haitang le haino kizopna a thakhauh ciang bekin haikung ong po zo pan hi. A zenzen in tua kizopna thakhauh kei leh haitang si in muat thei lai hi.  Tua ahih manin Haitang panin haino po ding cih thu om thei tuan lo hi. Haino po thei hi. Po lo thei hi. 
 
G. Picinna
 
LHT le STT thupomzia kilamdanna pen amaute thubul pomziate ( Dimensions ) hang ahi hi. Mihingte in sem nuam peuhleh Leitungah a piang theilo bangmah om lo hi.  Leitung, ni, kha le aksite in bei hun nei loin a tawngtung in a om den ahi hi ci in LHT in ngaihsun uh hi. Tua ahih manin amaute in ngimna le gelna kician nei diudeu in thaneih zah in hanciam uh hi. 
Ahi zongin STT in Mihingte hih theihna pen ahi ciang khat bek om hi. Leitung, ni, kha le aksite zong a kip tawntung hi loin, hun ciangtan khat nei ciat uh hi ci in ngiahsun hi. Tua ahih manin thu le la khat peuhpeuh a gel uh ciangin “Thu paizia dungzui in a lem theihleh” ( Pasian in ong thukim pih leh ) cih dan in pai zaw uh hi.

 LHT  in Gam le minam khantohna dingin kidemna buai na hanciamna tampi kisam hi ci hi. Hih thubulpite siksan in innkuan sung, pawlpi sung, khua le tui sung leh gam le lei vai khempeuhte ah na ong kisep ciangin a gualzo le a guallel ci in pawl nam nih ta ong piang den hi. Agualzote in gal nei suak uh a, a guallelte in zong maban a nei mah suak in kidemna bei theilo a, nopna daihna om thei nawnlo hi.
 
STT leuleu in “ Singkung lopa tawm semsem in khuahunte lum semsem a, leitung in siatlam manawh ta hi ( khuahun sia ).  Tua bek tham loin mihingte bawl a thakhauh mahmah galvan tuamtuamte hangin leitung pen thakhat thu in a maimang thei dinmuh hi ta hi( leitung vut le vai suak thei ) ci hi. Tua hi a mihingte in leitungbup huamin thu le la vaihawmin kalsuanloh phamawh ta hi. Leitung le a kim le pam a omte hoih takin I kep loh phamawh ta hi. Thu le la khat peuhpeuh vaihawmna a om ciangin  mikhempeuh in  Thukhualna le a picing mahmah lungsim neihloh phamawh ci in STT in pom hi.
 
Thukhupna
 
Hih lai ah mihingte lungsim puakzia le thupomzia a huampi in Nam thum in I gen ciangin, hihzah bek om hi cihna hi lo hi. Hih tawh a kibanglo zong tampi om lai kha ding hi. Mai lamah zong om toto lai kha ding hi.
 
Hih thupomziate I et ciangin ei mah tektek dinmun I kitelna ding bek a thupi pen in ka lamen hi. Mi khat in thupomzia khatta bek kinei hi tuam lo a, mun khat ah Siingkuang le aikuang thupomzia tawh i gamtat hangin thudang khat ah Suangthuthum thupomzia zangin thun kikhensat veve lel hi.
Tua ahih manin hih thupomziate pen Midangte tungah thukhenna ding hi lo a, I zat siam nakleh eima nuntakna bek tham loin i innkuan sung, vengsung, pawlpi sungah khua le tui sungah noptuamna om taktak ding hi ci in ka lamen hi.

 ( Zingsol, Megazine ah a kicingzaw in ong suak lai ding hi.)
Ref-
-Trialectics ( U Kyaw Win )
-Dimensions ( Ko Thar )
-Zolai simbu

US Gam Pan Kawlgam Ah Na Ciah Nuam Hiam?

US gam sunga om Gambel mi I-94 leh Green Card nei te Khualzin na ding Laibu (passport) bang ci bawl ding:
US gammi taktak ahi nai lo, US gamsung om theihna a nei khin, I-94 a tawi lai leh Green Card ngah khin te in Kawlgam leh gam dangdang te na zin nop leh Refugee Traveling Document (Form 1-131) ahih kei leh White Passport zong a kici (Laibu Ka’ang) neih kul hi. Hih Laibu neih loh in zong gam dang ki pai thei hi mah tase leh, hih laibu na neih kei leh US gam na lut kik thei nawn kei ding hi. Tua ahih manin Kawlgam ah innlam pha nuam te adingin leh US gam a lut kik nuam te in neih loh a phamawh laibu khat a hi hi.

Kua te in hih Laibu ngen thei ding?

Gam 3 na a tung, gambeel mi khempeuh in ngen thei hi. Gentehna in Malaysia, India, Thai cih te pan gam 3 na a tung leh I - 94 a ngah/a tawi ngei gambeel mi khempeuh in ngen thei hi.
Hih Laibu neih loh a phamawh mah ahiam?
Phamawh tham hi. US gam pan gamdang ki pai thei, ki zin thei hi mah tase leh US gam na lut kik nop leh hih Laibu lo in ki lut kik thei nawn lo hi. Neih loh a phamawh Laibu hi.

Koi pen nget ding hoih pen aa, bang zah bei ding hiam?
Refugee Traveling Document (RTD) le Re-entry Permit kici 2 te lak ah Refugee Traveling Document nget ding a hi hi. Nget man zong tawm man zaw tham hi. Hih RDT man pen kum 16 - 79 ciang mi khat teh US$ 220.00 bek hi aa; Re-entry Permit pen kum 14 - 79 ki kal mi khat ciang in US$ 445.00 lai bei hi. Hih sum ($220/$455) sung ah khutzung meek man (Biometric fee) zong ki hel khin hi.

Hih Laibu i Nget ciangin bang teng ki sam ding?
1) passport maan 2
2) ID copy (meih-tu) (State ID ahih kei leh driver license khat zawzaw)
3) Social Security card copy meih-tu
4) Green card copy meih-tu (a mai leh a nung)
5) I-94 copy meih-tu (mailam leh nung lam). Hih I -94 pen Green Card nei nai lo te a ding bek hi-a, green card na neih khit leh I-94 meih-tu ki sam nawn lo hi.

Koi lah ah ngetna khak kik ding?
Khak na ding mun pen State khat leh khat ki bang lo ahih man in hih a nuai aa website ah na en pha in la nang State in koi lai mun ah khak ding cih ong gen na na zong in la tua lai mun ah a tung aa i gen a ki sam teng na khak in.

Bang tan vei sawt ding?
Khat leh khat vai ki bang lo ahih man in gen theih om kei. A man lang pen ahih leh kha 2 bang sawt veve thei. Pawl khat khat te kum 1 bang ngak kul thei lai hi. Khualzit na sawm, innlam ciah pak na sawm leh na bawl/na ngen mengmeng zaw le cin.

Hih Laibu kum bang zah nungta ding/ki zangh thei ding?
Hih Laibu pen kum 1 bek ki zangh thei in, kum a cin ciangin khual na zin sawm leh a thak nget kik kul tektek hi. Renew (kum khan) thei lo hi.

Ngetna/Bawlman sum bang ci khak ding?
Check ahih kei leh Money order tung ah sum ngah ding te min “US Department of Homeland Security” cih kician tak in na at sitset in. Na at khialh leh ong khak kik ding uh aa, a thak na khak kik kul bek tham lo in, na ngah ding hun ki sot toto ahih manin hun bei hi. Na min na sign (sai) ding zong mangngilh ken.

Aman lang in nget theihna a om diam?
Ki ngen thei mah hi. Na ngetna ding a ki sam lai tuamtuam (a tung a i gen teng) na guanna lai-ip tung ah “EXPEDITE” ci’in at in. Lai-to ah zong ni khat thu a tung ding in sum tam piak beh in zong ki khak thei hi. Tua ciangin, a manlang aa om bawl sak na ding uh zong lai-dal a tuam khat tung ah na gelh kul hi. Gentehna in, innlam ah ka it ka ngaih te khat dam lo ahih man in ka veh, ka koi kul ahih manin a man lang thei thei in ong vai hawm sak un, cih dan in at ding ki sam hi. Hi dan in gencian na lai tuam at leng manlang hamtang hi.

A kicing zaw na theih nop leh hih lai ah na hawh vehttp://www.uscis.gov/i-131
A ki sam zaw deuh ding teng a tom kaih aa genna bek hi aa, a kicing zaw theih nop na neih leh a tunga website ah na hawh pelmawh in.
By.Gipzong Le Khuaizong

BASS Guitar tangthu tomkim le ciapna!

(A masa pen in, Bassist/Bass guitarists khem peuh zahtakna ka pia hi, Zomi sung pan adiak in, Sia Za Lian, Bo Cin le U Cinpi )

A beisa kum zalom tampi lai pek pa'n Bass line na ki zanghkhin hi. A diakin J.S.Bach (1685-1750) music te sung ah Bass i cih pen Soprano, alto le tenor te mah bang in a thupitna ki bang hi cih ki mu thei hi. Classical orchestral music te ah bass line pen upright bass - ni dang laiin bass violas a ki ci ngei pen tawh na tum uh hi.

African-American music i cih regtime leh New Orleans jazz hun hong tun ciangin, brass bass le tuba tawh bass line na tum uh hi.
Jazz hong khantoh tawh kizuiin 1935 hunpawl SWING ERA hun hong tungto hi. Hih hun pawl pan music kiphuakte haksa semsem a hih na le notes te kibehlap semsem in Acoustic upright bass in mun ong luah kik leuleu hi.
Tua bang in hunte hong kikhel toto a, Acoustic upright bass pen kiciangtan na khat om i cidiam kicingzo nawnlo dan a hih manin tulai i muhmuh electric bass ten mun khempeuh hong luah kik leuleu hi. Acoustic upright bass pen lian in gik zong gik hi, a ngaihna hoihna bel a tuam ciat ahi hi.

Tuhun i zat electric bass guitar a pankhia pen Clarence Leo Fender ahi hi. 1951 in Fender Musical Instrument Company pa'n Fender Precision bass zuak hong kipan ta hi. Fender ong kizat hun pan in bass tawh kisai -Upright bass zat haksatna te :- Volumn (a gin niam le ngaih) le a liatna/agikna cih buainate pan ki suakta thei hi.
Tuhun i muhtheih bass guitar tuamtuam te zong hih fender Precision bass bulphuh in a ki puahpha kikkik ahi hi.

Rhythm Section :- Bass guitartumpen le Drumsatpen a ki gawm in Rhythm section gruop khat ki ci hi. A maute nih kipawlin a thupi kisam penpen -Backing beat, driving force le tightness teng hong vik khia dan ahi hi.

BASS GITHA TUMDAN!
Bass i tum ding ciang in, Finger zat dan le Pick(plectrum) zat dan i theih masak kul hi. Finger i zat ding le, index (i) le middle (m) te nih khat khitkhat khek kawikawi in kisin leng hoih hi gtn- im im im im etc, mi mi mi mi etc.hih kisinna nasiam zawh ciang bek in na veilam khutte suakta takin na khin kawikawi zaw in.
Pick-zangh ding i cih le down le up strokes tawh kipan phot in, tua zawh ciang up and down strokes tawh sin leuleu in.

Bass tawh kisai- Patterns/style, technique, theory, scale le a tuamtuam te zong hun lem ka ngah khat ciang ka theih bangbang hong hawm sawn lai ding hi ing.(Scale leuleu thupi mahmah a hih manin tumtum in, na lunglut kei le zong na lunglut dong tumtum lel in-cih leh, A zangh siam le telsiam ding deihsakna tawh :- Note' lawm Khuppu.

Kyaw Khine

Ka pa hong hilh Zi zon dan ding

Kata aw, nanga dingin migii thu nuam mahmah kahidinga lungsim takpi tawh kong omkhawm ding hi. Numei te tawbow hoihna aihkei anawi omdan ahoihna tawh lung himawh ken la, ahih hang lungsim hoih leh akhuak hoih nalam ah lung himawh zaw in. Ama itna leh thuakzawhna neihna ah lung himawh zaw in. Banghang hiam cih leh kum 5 kum 10 khitciang, nawi aihkei tawbow hanga ki itna hinawnlo ding hi. Tu’n mu theiding hiteh, na nu tu’n in a awmtha te thep dide ta in, atawbow tezong avekpi phialin thep in ahihhang koh lungnuamtak in ka khuasa khawm uha, tuciang dongmah ka it mahmah a, aman zong tuciang dong hong it mahmah hi.

Sum adeih lua numei zi dingin nalak khaklohna dingin kidawm in. Ka cihnopna in atawntungin asam, puan, taih khedap, bags, numei te pheituan sungteen leh make-ups cihte agengen numei. Nupa suahna in hih thute khempeuh hang hilo hi. Make-up, puan, taihkhedap leh numei te pheituamsungteen kihello in nupa nun nuam in tuciang dong kidingkip thei dinga, ahihhang itna kihello in nupa nunnuam kidingkip theilo hi. Na nu tawh kaki teen in, mawtaw ahihkei inn ahizong kanei kei hi. Pilna nangawng zong kasin kei hi. Ahihhang suunmang kanei a na nu in hong lungkim pih in hong panpih hi. Na suunmang hong panpih lo numei khat pepeuh minute khat sung nangawn ama thu lungsim sungah koih a ngaihsut ding taklo hi.Na suunmang sanga hoihzaw suunmang anei numei na muh a leh, azenzen in nangin tua bang khat na ngah a leh nangpen akampha mahmah nahi ding hi.
Ka ta aw, nabil hoihtak in hongngat inla kathu gen ngai in, hihbang numei namte napel ding hi, hihbang numei namte teenpihna tawh khialkha ken tua bang ahihkei leh tua bang a nateenpihna hangin kisiik kik mahmah ding hiteh. Ka cihnopna in tuabang numei in atawntung in mikhempeuh hoihloh nalam gending aneite hi. Azenzen in hihbang numei namte namuh khak leh taisan in.
Numei zidingin nateenpih khial khathei ding namkhat in tua numei in nakhempeuh ah aphunphun theite (lungkim lohna agen khiakhia) hi. Na khat nalei aleh hih lei huai zaw hong ci ding a, nakhat nasep aleh hih semding kilawm zaw hi hong ci ding hi. Hehpihna tawh paikhiatsan in.
Numei te atamzaw in kampau nuamsa mahmah uh a, ahihhang nai nih sungbang apau pen minute nih bang ngaileng “bomb” apuak kham ding mahmahbang liang hi. Akineih khem zi naneih khak ding kidawm in pil vangin. Akineih khem numei nu theihding haksa hetlo hi. Amah in nakhempeuh thu atawntung in hong theiding a, amah hong kidawm mahmah ding hi. Na mitte sii inla na lungsim hon leteh na mu ding hi.

Numei genbaanglo kuamah omtuanlo hi. Na suunmang hong muangpih numei na muh aleh, tua numei in nang hong zahtak in na hoihloh nate hong puahphapih in tua banah tua numei in akhempeuh ah amathu bek zanglo hi tua ahiman in tua numei khahsuah ken. Ahih hang nangpen mi genhak lungkhauh mi na hihloh ding phawk gige in. Na zi zongdan ding kong hilh khin zo hi. Numei hoih khat ngahin ahihhang nang pen pasal hoihlo khat hi leteh, nupa nunnuam nanei tuan kei ding hi. Nanga dingin zi onglaksak zolo ding hi’ng ahihang zilak danding kong hilh khin hi. Na zi ding zonga namuh hun ciang, ka thupha te dingin hong la in.

Credit: Nigeriacamera.

Cin Ngaih

A Lungkia Thei Ngiat lo

Hemingway pen American laigelh sia, thupuak hawm sia khat ahi hi. Amah pen lailam ah nobel pahtawina angah khat hi in ama laibu te pen “ The Old Man and the Sea”, The Sun Also Rises” cih te ahi hi. Hemingway pen 1899 kum,July 21 ni in American gam Illinois gamke Oak Park ah suak hi. Apa pen sabeng, ngabeng in gamvak auk mahmah khat ahi hi. Anu ahihleh lai lam auk mahmah khat ahi hi. Hih anulepa ii ukna te in Hemingway ii nuntakna ah phattuamna tampi hong pia hi. 

Leitung gampi khatna sung aa gal kido na ah atuahkhat thu te hangin Hemingway in ama lunggulhna tungtawn in Ak Khe San (Red Cross) kipawlna sung ah hong lut in Italy galsimna sung ah cina khoi in hong kihel hi. Gal veng ciangin Italy kumpi in Hemingway pen Ak Khe San ii etteh huai ci in pahtawina, kham medal le ahangsan ahiamciam ci in bu nengneng za zong pia hi. HIh pahtawina te tawh angah khop ahihleh apumpi tung ah liamma 230 val le akimang ngilh thei nawnlo ding gal ii cikziat huaina thu te ahi hi. 1929 kum in Hemingway ii laibu “The Sun Also Rises”, “A Farewell to Arms” le “Lost Generation” te in ahoihpen laibu pahtawina hong ngah hi.


1928 kum in Hemingway pn Paris khuapi pan paikhia in American gam Florida khaupi tua pan Cuba tuikhulh tungah teng hi. Lokhawh, saben, ngaben le sial kisi khawng en zel in nuamtak in anungta hi. Ahihang asawtlo in galpi nihna hong tungin nuamtak hong om thei nawn lo hi. 1937-1938 kum sung teng gal kidona lak ah thuthang kan in vabuai in le Spain gamsung tualgal sung ah zong galkap maikuan in va tung hi. Leitung galpi nihna ah athuthang kan kawm in Paris suahtakna galsimna ah zong va ki hel kha zenzen hi. 

1940 kum ciangin Hemingway in Spain gamsung tualgal thu siksak in thuleng saupi ahi “For Whom the Bell Tolls” hong gelh hi. 1952 kum ciang Hemingway ii gelh ahi ‘The Old Man and the Sea” laibu in Nobel pahtawina hong ngah hi. Tua laibu sung akihel ngabeng pa ahi Santiago pen tuipi sungah ni 84 sung nga aben hang in khat zong manlo hi. Akipat tungin Manolin acih khangno khat tawh apai khia khawm uh ahi hi. Ahizong in ni 40 sung ngasa khat zong amatloh uh ciangin Manolin ii nulepa te in Santiaga zuisak nawnlo in adang nga bengte zui sak hi. Atapa uh tua puteek ngabeng pa nung zuizui leh khampha khollo ding hi ci in um uh hi. 

Ni 85 acin ni in ngabeng puteek Santiago in zingsang lol in agunkuang agamlapi ah hong hawt hi. Tua lai mun ah agunkuang sang agol zaw ngasa khat hong man hi. Ngabeng puteek Santiago ahileh tua ngasa tawh ninih sung bang kibuan khop hi. Atawpna ah sikkeu ka tawh dawt in manzo hi. Tua ngasa ii sisan luang te hangin sane ngasa te ii galzong hong thuak lai hi. Sane ngasa te ii galpan hong suakta zo sam hi. Tuipi nawl atuncaing aguh bek cih theih angasa mat sehnel tung hong paisuk in amah zong khang khat hong ihmu hi. Santiago pen akithuahpih khangno pa ahi Manolin zong va hawh hi. Tua nitak in Santiago abuk sungah ihmut nuamtak in ihmu in amangin humpi neelkai khat man hi. 

“Mihing khat pen aguallel ding aa piang hilo. Tua mipen na thahnop leh that zo kha thei niteh ahihang guallel sak zolo ding hiteh.” Hipen ngabeng Santiago ii upna ahihmah bangin hih thuleng gelhpa ii ngaihsutna zong ahi hi. Akisu sia zolo tuakzawhna le cihtak kuhkalna alah nopna ahi hi. Khangno pa ahi Manolin in tua puteek ngabeng pa tawh tuipi tungah ngabeng in pai in tua puteek pa tung pan “siamna” sinh ding in hong ngaihsun hi. Hi pen mihing te ii “zawhloh aa talo” cih lungsim kiluah suksuk na nam khat ahi hi. 

Ngabeng Santiago pen Hemingway ii thupi asak minam ahi hi. Thuakzawhna nei, thukhualna, midang te tung hehpihna le itna nei hi. Nuntak galdona ah gal et le hang Pasian gelna aki khelzawh loh ding hang aman zong kua mah in khelsak zawhloh lungsim kipte nei hi. Mi khauhpai khat ahi hi. “Mikhauhpai” cih pen Hemingway gelh laibu ii gennop bulpi ahi hi. Ama gelh thuleng laibu te sung aa mi te ahileh leitung ii kikhelna,haksatna te ah hangsanna tak tawh mai anawt ngam te ahi hi. Amau te gual aleh uhhang milak ah vang le hangsanna alen kip te ahi uh hi. Hemingway in asih madong mah laigelh hi. Bang zahta in ahaksat hang lungkia vetlo hi. Amah pen American minam te ii lungsim thalakna mangpi khat ahi hi. 

Hemingway pen mikhempeuh tawh akimai ngap laigelh sia minthang khat ahi hi. Anuntakna sungah leitung galpi tawh nihvei tuak ngei hi. Haksatna le zawngkhalna namkim thuak kha hi. Mihing ih nuntakna, ih kalsuanna lampi ah suangtam in ling le buan zong tamkha thei ding hi. A-et lawm mualkuam te sang sehnel gam le ken sangpi te zong hikha zaw thei hi. Khuazing lak ah kipum pei buangbuang zel in khuavak ih muhkhak loh hun zong om ding hi.

Ih upna thumanna te pangpan kai in suahtakna ih kha te ihzak zawhloh hun zong tampi om kha ding hi. Ihtup ihsawm ihlam-etna te mansuah in munkhat peuh ah ih ki lehleh hun zong tampi om ding hi. Hibang hun ciang hangsanna tak tawh “Khatvei … khatvei … hanciam kik ning” ci in kei le kei bang hang tha kipia lo ding ka hiam? Khatvei, khatvei lai ka hanciam kikkik ciang gualzawhna in kei hong zuan taktak ta hi. 

Ref; Laigelh sia - Ernest Hemingway (July 21,1899 – July 2, 1961)

Ngo Tuang HL

Cing Khup leh Ngam Bawm Ni

Ih theihsa mah bangin February 14 ni pen Valentine’s Day (csp fo lrsm:ae.- Cingkhup le Ngambawm Ni) kici,leitung gam tampi le pawlpi tuamtuamte (gtn: Anglican, Lutheran) in ni thupi/pawibawl ni khat-a a zat uh ahihi. 

Cingkhup le Ngambawm Ni  a   kicih   zah   khatin   lawm   kingaite   tukhawm   khawlkhawm   uh   a,   letsong tuamtuam ahi zongin card tuamtuam ahi zongin a kipiak ni uh ahi hi. Tu hun ciangin lawm kingaite bek zong hinawn lo, nupa a hikhinsate leh a kingai nai het lote nangawn in zong ki-itna nosuahsakna leh kingaih theih na dinga kimuhkhopna ni-in zang uh hi. Kingaih pah na ding hi ta se kei leh gual-en loh na ding, cihna tawh tangval khat in nungak khatpeuh niangtuisai peuh ansai peuh ah zawnin paipih thei hi. 

Hun danga i hopih ngam het loh khatpeuh zong hih Cingkhup le Ngambawm Ni paulamin kisam khia thei, kizawn khia thei bilbel ahih manin hih Ni hong tun ding kaal kingaklah thei gige hi. Hih bang Ni hoih hong piankhiatna thu tawmkhat kikum ni! Valentine’s Day pen Saint Valentine min kipuasak hi-a, a taktakin bel Valentine Ni cihna hi lel hi. Hih St. Valentine pen kiten khuan a ngah lo lawm kingai galkapte a kitengsak sim zel pa hi-a, lawm kingai kiphal lote a lainat mahmah khat ahi hi. 


Tua banah upna hanga bawlsiatna a thuak thu-um mite zong ahih theih zahin huu-in huh-a, Zeisu itna a lakkhia den khat zong ahi hi. Tua banga na hoih tampi a sepna hangin thongkiat lawh liang zel ahih manin pahtawihuai kisa hi. Tua hi-a, ama min a pua ni khat sehkhiatna tawh pahtawi dingin kithukim ahih manin Valentine’s Day dingin Eastern Orthodox pawlpite in July 6 ni seh uh a, Western pawlpite in bel February 14 ni seh uh hi. Western pawlpite mah thahatzaw uh hi ding hi ven amau seh ni ahi February 14 ni pen Valentine’s Day ni-in kithei zaw leh kizang zaw ta hi.

Thu-um khangnote aa dingin hih Cingkhup le Ngambawm Ni pen ni thupi khat mah ahi hiam, ei tawh kisai maw kisai lo, ei aa dingin zat huai maw zat huai lo, zawl la khawng e leh – sak huai maw sak huai lo, cih dotna tuamtuam om thei zel ahih manin Laisiangtho (LST) in ki-it kingaihna tawh kisai bangci gen hiam, cih a tomin kikum ding hi hang.

Lawm kingaihna tawh kisai Pasian ngiat in thupi sa ahih manin LST Lui bu 39 sungah bu khat (Solomon La) pen ki-it   kingaihna   kammal   bekbek   tawh   kidimsak   hi.   Pawl   khatte   in   hih   Solomon   La   pen   Zeisu   in   pawlpi   a   itna   a genna hi, ci mawkmawk uh hi. Hi het lo hi. Ki-it kingaihna bekbek mah kigen a, a kingai mawkmawk ciang bek zong hilo-in a kitengkhin ta (nupa khinte lupna siangtho, Heb 13:4), sung le pua a kisel/kituam a om nawn lo zah dongin   kigen   ngiatngiat   hi.   

Hoih   kisakluatna,   namtui   kisakna,   limci   kisakna,   kilunggulhna,   khat   le   khat   nop kisakna, lungsim khempeuh suahkhia-a kikholhkhopna-a kipan (genngam/hang nong sak luat leh LST gen banga a gen ngam nai vet lo hi lai) ki-it kingaihna tawh kisai vive ki-im vetlo hi. Hih a ki-im vetlo teng mah zong a thu-a kigen bek hilo-in la-a kisa, numei pasal a kidawng ngiatngiat uh hi-a, mun khatkhatte ah bel sakhawm (chorus) ngiatngiat zel uh hi. Israel-te bang in hih Solomon La pen Paisan Pawi a bawlsim (kumsim) ua mipi mai ah a simkhiat det khat uh ahi hi.

Tua hi-a, ki-it kingaihna thu kikupkhopna, ki-it kingaihna la kipaihna leh ki-it kingaihna hanga i kholhkhopnate pen Pasian ngiat in thupi a sak ahi hi. LST Thak Pasian kammal ahih zah khatin LST Lui zong Pasian kammal mah hi a, Matthew/Mark/Luke Pasian kammal ahih mah bangin Late/Paunak/Solomon La zong Pasian kammal mah hi. Pasian in Kha sungah kibual-in nuam i sak ding hong deihsak mah bangin itna siangtho sungah kibual-in nuam i sak ding zong hong deihsak hi. Khangnote in ki-it kingaihna ah nuamsa-in (siangtho nuntakna nei veve) nupate in zong ki-it kingaihna sung mah ah a nuam thei pen-a a om ding uh Pasian deihna ahi hi.

Lian Muan Kim, PhD     


Pil leh Hauh na ut hiam?

Apil, a ciim nuam, thu manpha theinuamte-in Lai sim hamtang

Hun awng neilo ihiam ci le’ng lah ih sepnopte ciang hun awng ki vaihawmzo veve. Mangpau telnai ke’ng Zolai tawh Laibu simding omlo hiam ci le’ng, tuhun teh internet hun hi-in baihno takin simtheih ding tawm nawnlo. Lai thupi tuamtuam simlo lua ihih manin ih thutheihna leh nisim nuntak-khuasak zia, mi tawh kikholh, kithuahziate-ah ih kisapna tampi om. Tuabek thamlo, Lai simlo lua-in ei theihna bek tawh ih nuntak sawm teh midang thu, mi innkuan thu teng peuh tawh hun ki beibei. 

Ki haza, ki neumuh, ki khuallo, ki langbawl cihte aa kipan Laisimlo lua ihih manin thu zaipi-in mulo pah; Ki liansak, ki theisak, neih le lamh neizo kisa mawhlo, ei bekmah a theipen, a telpen, a sempen kisa cih bangin Lai tampi simloh thamanh bekbek pen Zomi sung koimun-koimun ah ih buaipih mahmah lam mukim tek hang.

Tulaitak leitungbup aa mihaupenpa Bill Gates na le’ngin Lai simden. Tulaitak aa a neihsa $79.2 Billion hi-in minute khat (second 60) sung bekin a sumlut $23,148. Tukum 2015 sung Laibu tamsim mah na simin tua sungpan hoih asak pen leh thutheihna a ngahtuam sak Laibu bu 6 midangte-in zong a simding deihsak kawmin pulak khia hi. A beisa kumte-ah zong hidanin pulak den ahih manin Lai simden, khangto nuamden mihau penpa kici thei hi. Ei zong, lai tampi simta ni mataw.
https://youtu.be/FpocCskZL1A



ZEC USA